Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Δ. Λουκάτος’

Το λένε χιλιάδες πουλιά

Posted by sarant στο 14 Αυγούστου, 2014

Αύριο έχουμε Δεκαπενταύγουστο, της Παναγίας, και γιορτάζει πολύς κόσμος: ο Παναγιώτης και η Παναγιώτα, βέβαια, αλλά και η Δέσποινα, καθώς και μερικά σπανιότερα ονόματα που δεν ξέρω αν συνδέονται όλα με την Παναγία (Καθολική, Γεθσημανή, Κρουστάλλω, Σιμέλα). Και βέβαια, γιορτάζει και η Μαρία, το συχνότερο γυναικείο όνομα, οπότε λέω να αφιερώσω το σημερινό άρθρο στις Μαρίες του ιστολογίου και του καθενός μας -χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το ιστολόγιο δεν εύχεται επίσης χρόνια πολλά και σ’ όλες και σ’ όλους που γιορτάζουν επίσης σήμερα, πολύ περισσότερο που έχουμε εκλεκτούς Πάνους στο ιστολόγιο, με κεφαλαία και με πεζά. Νομίζω ότι σήμερα γιορτάζει και ο Μάριος, παρόλο που ετυμολογικά δεν συνδέεται με τη Μαρία.

Θα μου πείτε πως η γιορτή είναι αύριο, και βέβαια δίκιο θα’χετε, αλλά αύριο είναι αργία, ίσως να αναπαυθεί και ο ιστολόγος (ή ίσως βάλει μιαν επανάληψη), καλύτερα να δώσουμε από σήμερα το δώρο, να φτουρήσει, να το δουν περισσότεροι. Θα μου πείτε επίσης ότι δεν γιορτάζει μόνο αύριο η Μαρία, αλλά και άλλες φορές μέσα στον χρόνο, κυρίως στις 21 Νοεμβρίου που είναι τα Ισόβια της Θεοτόκου, όπως έλεγε κάποιος τα Εισόδια. Μάλιστα υπάρχει και καταμερισμός, αφού οι παντρεμένες Μαρίες γιορτάζουν αύριο και οι ανύπαντρες τον Νοέμβρη, αν τα θυμάμαι καλά, όμως σε πολλά μέρη, ας πούμε στην Κρήτη, το έχουν ανάποδα και γιορτάζουν αύριο τις ανύπαντρες. Τέλος πάντων, αυτό είναι και θέμα οικογενειακής παράδοσης, οπότε περιμένω διευκρινίσεις για το θέμα από τις επισκέπτριες.

Το όνομα Μαρία, λέει το λεξικό, είναι εβραϊκής προέλευσης, από το Marjam, που αποδόθηκε από τους Εβδομήκοντα, όταν μετέφρασαν την Παλαιά Διαθήκη, ως «Μαριάμ». Πιθανή σημασία του Μαριάμ, λέει το λεξικό, «πικρή, ανυπότακτη», αν και σύμφωνα με άλλη άποψη το όνομα συνδέεται με αιγυπτιακή ρίζα που σημαίνει «δυνατή, εύφορη, γόνιμη». Πρακτικό αυτό, έχουμε δίπορτη ερμηνεία. Ο Μάριος, που είπαμε παραπάνω, έχει υποθέτω λατινική την αρχή, άρα δεν συνδέεται με τη Μαρία ετυμολογικά.

Το όνομα Μαρία είναι το συχνότερο γυναικείο όνομα, παλιότερα με μεγάλη διαφορά -αν και τον τελευταίο καιρό επειδή θεωρείται μπανάλ μπροστά στη Φαίδρα και στη Νεφέλη πρέπει να έχει αρκετά υποχωρήσει στις μικρές ηλικίες. Τώρα τελευταία ακούς συχνά να το συνδυάζουν και με άλλα ονόματα -έκανε μεγάλη ζημιά ο Ελύτης με τη Μαρία Νεφέλη. Σε μερικές χώρες οι καθολικοί, που συνηθίζουν τα πολλαπλά βαφτιστικά ονόματα, δίνουν σχεδόν πάντα κι ένα Μαρία στα κορίτσια τους -για παράδειγμα, όσες Πορτογαλέζες έχω γνωρίσει όλες λέγονταν (και) Μαρία, άσχετο αν αρχικά μού τις σύστησαν Ζάιντα, Τερέζα ή Λουίζα. Μάλιστα, το «Μαρία» μπορεί να το έχει σαν δεύτερο όνομα και άντρας -πρόχειρα να θυμίσω τον Έριχ Μαρία Ρέμαρκ, τον Κλάους Μαρία Μπραντάουερ και τον (σκατά στα μούτρα του) Ζαν-Μαρί Λεπέν.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιουτουμπάκια, Ονόματα, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 182 Σχόλια »

Γιατί λέμε κύμινο;

Posted by sarant στο 29 Ιουλίου, 2013

Μπορεί να κάνω λάθος, αλλά τα τελευταία χρόνια, χρόνια της κρίσης, ο μόνος κλάδος που φαίνεται να διαφημίζεται στην τηλεόραση με ζήλο συγκρίσιμο με πριν είναι ο κλάδος της κινητής τηλεφωνίας. Αυτό που λέω βέβαια δεν στηρίζεται σε κάποιαν ενδελεχή -ή όχι- μελέτη του κλάδου, στατιστικά στοιχεία δεν έχω στη διάθεσή μου, απλή εμπειρική παρατήρηση κάνω, ίσως επηρεασμένος από μερικές πολύ πετυχημένες διαφημίσεις που θυμάμαι, σαν τον Ομορφάντρα ή τον Αγαπούλα, που όλες τους διαφήμιζαν εταιρείες κινητής τηλεφωνίας, οι οποίες πώς να μην ευδοκιμούν τη στιγμή που, σε αγαστή σύμπνοια (είδες ο ανταγωνισμός; ) αλλάζουν κατά το δοκούν τους όρους χρήσης και επιβάλλουν ελάχιστη χρέωση κλήσης τα 60 δευτερόλεπτα (ή και τα 180), αλλά ας μην παρασυρθώ, δεν είναι αυτό το θέμα του άρθρου μου. Έλεγα ότι έχουν φτιαχτεί μερικές πολύ πετυχημένες διαφημίσεις για εταιρείες κινητής τηλεφωνίας. Τις τελευταίες διαφημίσεις της Κοσμοτέ δεν θα τις χαρακτήριζα ιδιαίτερα επιτυχείς, αλλά μία από αυτές, με τους νεαρούς στο αυτοκίνητο, μου έδωσε την πάσα για το σημερινό μου άρθρο.

Η διαφήμιση αυτή εκμεταλλεύεται το παλιό ανέκδοτο που λέει ότι το μικρότερο μετρήσιμο χρονικό διάστημα είναι το διάστημα που μεσολαβεί από τη στιγμή που θα ανάψει πράσινο έως τη στιγμή που θα κορνάρει το από πίσω σου αυτοκίνητο. Στη διαφημιστική παραλλαγή, αν υπάρχει, λέει, κάτι γρηγορότερο από το δίκτυο 4G της Κοσμοτέ, αυτό ίσως είναι η ελληνίδα κόρνα, διότι βλέπετε ο διαφημιστής, που μάλλον δεν έχει οδηγήσει στο εξωτερικό, ακόμα και τόσο χαμηλά που έχουμε φτάσει, πρέπει σε κάτι να βρίσκει αιτίες εθνικής υπερηφάνειας -ας είμαστε σε κάτι πρώτοι, έστω και στην ανυπομονησία, στην αγένεια, στη γαϊδουριά βρε αδερφέ, κι ας έχουμε πρωθυπουργό Σαμαρά και αντιπρόεδρο Βενιζέλο. Αλλά εδώ δεν πολιτικολογούμε, λεξιλογούμε, και με την αφορμή της διαφήμισης θα δούμε μερικές από τις πολλές φράσεις που διαθέτει η γλώσσα μας για να εκφράσει το ακαριαίο μιας ενέργειας.

Η έμφαση εδώ δεν είναι τόσο στην ταχύτητα της κίνησης, όσο στο μικρό χρονικό διάστημα. Βέβαια αυτά πάνε μαζί, και όσο πιο γρήγορη η κίνηση τόσο μικρότερος ο χρόνος ώσπου να διανυθεί η ίδια απόσταση, αλλά εδώ θα κοιτάξουμε το νόμισμα από τη μία όψη, θα δούμε τις φράσεις που δηλώνουν μικρό χρονικό διάστημα.

Λοιπόν, όταν κάτι γίνεται πολύ γρήγορα, αστραπιαία, μπορούμε να πούμε ότι γίνεται όσο να πεις κύμινο ή ώσπου να πεις κύμινο. Για παράδειγμα, στον Συνταγματάρχη Λιάπκιν του Καραγάτση, ο Λιάπκιν φωνάζει σε κάτι αλήτες: — Αλάργα, κανάγηδες! Χαθήτε, παλιόμουτρα! Ώσπου να πω κύμινο, νά’ χει αδειάσει ο δρόμος. Το κύμινο δεν είναι η μοναδική λέξη που χρησιμοποιείται για τον σκοπό αυτό. Παλιότερα έλεγαν όσο/ώσπου να πεις κρεμμύδι. Ας πούμε, στους Χαλασοχώρηδες του Παπαδιαμάντη, ένα μέλος της εφορευτικής επιτροπής προφασίζεται ότι έχει δουλειά και θέλει να πάει σπίτι του και υπόσχεται να γυρίσει ωσότου να πεις κρεμμύδι. Μάλλον έχει ξεχαστεί η παλιότερη έκφραση «όσο να πεις λουκάνικο«, για την οποία θα παραθέσω έναν ωραίο στίχο του Σουρή, του 1890: Με σκέψιν ερευνήσαντες τα οικονομικά μας, που ήλθαν σουλφ και βερεσέ ώσπου να πεις λουκάνικο… Ήρθαν σουλφ και βερεσέ θα πει «κατασπαταλήθηκαν». Λέμε επίσης «ώσπου να πεις τρία» και «ώσπου να πεις αμήν«, ενώ στον Τσίρκα βρίσκω «ώσπου να πεις κινίνο» και δεν ξέρω αν λεγόταν ή αν είναι προσωπική του παραλλαγή από το κύμινο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Διαφημίσεις, Λογοτεχνία, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 84 Σχόλια »

Τα κρεμμύδια και οι βουρδουλιές

Posted by sarant στο 22 Σεπτεμβρίου, 2011

 

Το σημερινό κύριο άρθρο της ηλεκτρονικής έκδοσης του Βήματος ξεκινάει ως εξής: «Προφανώς τα μέτρα που ανακοινώθηκαν δεν είναι ευχάριστα και πιθανώς να θεωρούνται άδικα από τους περισσοτέρους. Ωστόσο, στις παρούσες συνθήκες εκτάκτου ανάγκης μπορεί να υποστηρίξει κάποιος ότι δεν υπήρχαν πολλές εναλλακτικές επιλογές. Οταν είσαι αντιμέτωπος με το δίλημμα μέτρα ή χρεοκοπία προφανώς επιλέγεις τα μέτρα, αναλαμβάνοντας πλήρως την ευθύνη και το κόστος της επιλογής. Το ερώτημα που τίθεται πάντως είναι αν αυτά θα είναι και τα τελευταία; Δυστυχώς στο ερώτημα αυτό δεν υπάρχει ασφαλής απάντηση«.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Παροιμίες | Με ετικέτα: , | 87 Σχόλια »

Σαρανταπέντε Γιάννηδες και άλλες παροιμίες

Posted by sarant στο 18 Απριλίου, 2010

Ένας φίλος του ιστολογίου, φοιτητής, μού έστειλε ένα ηλεμήνυμα πριν από μερικές μέρες, όπου με ρωτούσε για παροιμιακές και ιδιωματικές φράσεις που να έχουν μέσα ελληνικά ανθρωπωνύμια, ονόματα δηλαδή όπως Γιάννης, Βασίλης, Θωμάς. Το θέμα με ενδιέφερε και στην αρχή σκεφτόμουν να το έχω έτοιμο την περασμένη Κυριακή, που ήταν του Θωμά, να το ταιριάξω με τη σχετική ιδιωματική φράση, αλλά η χώνεψη του οβελία πήρε περισσότερο απ’ όσο λογάριαζα κι έτσι μόλις τώρα αξιώθηκα να γράψω κάτι. Έλεγα μάλιστα να τ’ αφήσω για του Άη Γιαννιού, μια και οι περισσότερες φράσεις έχουν να κάνουν με Γιάννηδες, αλλά τελικά το παρουσιάζω σήμερα. Παρακαλείστε να συμπληρώσετε όποιες φράσεις έχω παραλείψει ή άλλα «παροιμιακά» στοιχεία με κύρια ονόματα.

Οι Γιάννηδες είναι ο αγαπημένος στόχος λοιπόν αυτών των παροιμιακών φράσεων. Γιατί; Ίσως επειδή το όνομα Γιάννης είναι κοινότατο, κατά πάσα πιθανότητα το πιο κοινό όνομα στα ελληνικά, επόμενο είναι να γίνεται στόχος όλων των άλλων που δεν λέγονται Γιάννηδες. Έτσι, γιαννάκης λέγεται ο αγαθούλης, ο άπειρος, τόσο στην πολιτική ζωή όσο και στο στρατό όπου οι νεοσύλλεκτοι λέγονται γιαννάκια, στραβόγιαννοι, γιάννηδες. Όπως κατέθεσε ο φίλος Τιπούκειτος σε σχετικό νήμα για τη στρατιωτική γλώσσα, (σχόλιο 46) πρόσφατα άκουσε να χρησιμοποιείται στο κυπριακό ραδιόφωνο το «Γιαννής» σαν συνώνυμο του χαζού.

Ας δούμε μαζεμένες τις παροιμίες και φράσεις με Γιάννηδες. Είμαι τυχερός γιατί ο Γιάννης βρίσκεται στο εκδομένο τμήμα των παροιμιών του Ν. Πολίτη, οπότε μπορώ να παραθέσω και τα σχόλιά του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λαογραφία, Παροιμίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 189 Σχόλια »

Ζωή χαρισάμενη

Posted by sarant στο 3 Απριλίου, 2010

Θα το ακούσουμε το βράδυ, όσοι πάμε στην εκκλησία, στο δοξαστικό της Ανάστασης, σε ένα από τα γνωστότερα εκκλησιαστικά τροπάρια. Χριστός Ανέστη εκ νεκρών θανάτω θάνατον πατήσας και τοις εν τοις μνήμασι ζωήν χαρισάμενος. Χάρισε ζωή σ’ αυτούς που βρίσκονται στα μνήματα. Χαρισάμενος, μετοχή του χαρίζομαι, που τότε σήμαινε «χαρίζω», αλλά σήμερα επιβιώνει με τη σημασία «μεροληπτώ υπέρ κάποιου, δείχνω εύνοια, υποχωρώ», όπως όταν λέμε π.χ. ότι κάποιος πέρασε χαριστικά τις εξετάσεις.

Όπως εξηγεί ο Δ. Λουκάτος: Χαριτωμένες, όσο και αστείες, είναι μερικές παρεξηγήσεις που έκανε ο λαός σε ορισμένες φράσεις. Δεν κατάλαβε σε πολλές την έννοιά τους, και ή τις παραμόρφωσε ή τις μεταχειρίστηκε με άλλη έννοια. (…) Ανάλογη παρεξήγηση έγινε και στη φράση «ζωή χαρισάμενη», που είναι παρμένη από το Χριστός Ανέστη. Ο λαός πρόσεξε το «ζωή» και τις δυο πρώτες συλλαβές τού «χαρισάμενος» και βιάστηκε να δώσει την εξήγηση: ζωή γεμάτη χαρά. (Δ. Λουκάτος, «Οι ακολουθίες της Μεγάλης Εβδομάδας κι η επίδρασή τους στην ελληνική παροιμιολογία», στο: Πασχαλινά και της ‘Ανοιξης, σ. 67)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λογοτεχνία, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 35 Σχόλια »

Ο γρύλος, ο Καραμήτρος και άλλα παροιμιακά ανέκδοτα

Posted by sarant στο 24 Μαρτίου, 2010

Το σκίτσο είναι του Καμένου από την Ελευθεροτυπία, το είδα στην Καλύβα του Πάνου Ζέρβα και μου έδωσε την ιδέα για το σημερινό άρθρο. «Και σεις και ο γρύλος σας» φωνάζει η Ελλάδα προς τους ενωσιακούς εταίρους της, απελπισμένη από τη στήριξη που (δεν) της παρέχουν. Όποιος ξέρει το ανέκδοτο, καταλαβαίνει. Όμως, όλοι οι αναγνώστες το ξέρουν, κι έτσι καταλαβαίνουν, κι έτσι η γελοιογραφία λειτουργεί. Όλοι; Όχι όλοι, βέβαια. Κάποιος που δεν ξέρει το ανέκδοτο, δεν θα καταλάβει ούτε την τελευταία του φράση που χρησιμοποιείται εδώ παροιμιακά. Το ξέρετε το ανέκδοτο;

Βλέπω ότι κατά σύμπτωση το ίδιο ακριβώς θέμα το έθιξε χτες στα Νέα ο Αλέξης Καλοκαιρινός, οπότε με απαλλάσσει από τον κόπο να σας το διηγηθώ:
Μοιάζουμε με τον τύπο στο ανέκδοτο, που μένει από λάστιχο και πηγαίνει να ζητήσει γρύλο από γειτονική αγροικία. Στον δρόμο κουρντίζεται με το ενδεχόμενο ο ιδιοκτήτης να του αρνηθεί και φτάνοντας, μόλις εκείνος του ανοίγει την πόρτα, αντί να ζητήσει το εργαλείο, του λέει: «Άι στον διάολο κι εσύ και ο γρύλος σου». Στην περίπτωσή μας τα πράγματα είναι λίγο χειρότερα: δεν κοιτάξαμε καν μήπως έχουμε γρύλο στο πορτμπαγκάζ.

Βέβαια, αν εσείς διηγηθείτε στην παρέα σας το ανέκδοτο, οπωσδήποτε πρέπει να αναπτύξετε εκτενώς το «κουρντίζεται με το ενδεχόμενο να του αρνηθεί ο ιδιοκτήτης». Να πείτε «στο δρόμο σκέφτεται· κι αν δεν έχει γρύλο; κι αν θυμώσει που τον ενοχλώ μέσα στη νύχτα; κι αν μου πει, γιατί δεν είχες το δικό σου γρύλο; τότε εγώ θα του πω… κι αυτός θα μου πει…» και άλλα πολλά τέτοια, ώστε να έρχεται φυσιολογικά το αποκορύφωμα της τελευταίας ατάκας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ανέκδοτα, Ευτράπελα, Λαογραφία, Παροιμίες | Με ετικέτα: , , , , , | 156 Σχόλια »