Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Δ. Σολωμός’

Τα λεξιλογικά της κρίσης ξανά

Posted by sarant στο 7 Δεκεμβρίου, 2015

Το σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στα Ενθέματα της Αυγής, στην τακτική μου στήλη «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Στη στήλη αυτή δημοσιεύω κάθε μήνα ένα άρθρο αφιερωμένο σε μια ή περισσότερες λέξεις που ακούστηκαν πολύ μέσα στον μήνα που πέρασε, αλλά τον Νοέμβριο δεν διέκρινα κάποια λέξη που να κυριάρχησε στην επικαιρότητα και ταυτόχρονα να έχει γλωσσικό ενδιαφέρον, οπότε έβαλα ένα άρθρο για την κρίση, μια λέξη που κυριαρχεί όχι απλώς τον τελευταίο μήνα αλλά τα τελευταία έξι χρόνια και για την οποία περιέργως δεν είχα γράψει άρθρο στην εφημερίδα. Το κακό είναι ότι το άρθρο αυτό είναι συντομευμένη μορφή παλιότερου άρθρου του ιστολογίου, που μάλιστα έχει μπει εδώ δύο φορές, την τελευταία το 2012, οπότε αρκετοί από εσάς θα έχετε ένα ελαφρό αίσθημα ντεζαβύ ή ίσως ντεζαλύ. Για να το απαλύνω αυτό, πρόσθεσα εδώ κι εκεί μερικά πράγματα.

Η εικόνα είναι από το ιστολόγιο των Ενθεμάτων. Πρόκειται για τον πίνακα Η κρίση του Σαμπίν Μπαλάσα.

the-crisisxlmediumΜια και στον μήνα που μας πέρασε δεν ξεχώρισε κάποια λέξη που να έχει γλωσσικό ενδιαφέρον αλλά και για την οποία να μην έχουμε ήδη γράψει, βρίσκω την ευκαιρία να διορθώσω μια σημαντική παράλειψη: τόσα χρόνια που υπάρχει αυτή η στήλη (αισίως κλείσαμε τα εφτά) έχει γράψει για λέξεις και λέξεις της επικαιρότητας, αλλά περιέργως ώς τώρα δεν έγραψε για τη μία λέξη που έχει σημαδέψει όλην αυτή την περίοδο. Θα το μαντέψατε, εννοώ τη λέξη κρίση, που ακούγεται συνεχώς, συχνά συνοδευόμενη από ένα προσδιοριστικό επίθετο ή ουσιαστικό, ας πούμε οικονομική κρίση ή κρίση χρέους.

Η λέξη κρίση έχει πολλές σημασίες· διότι, πέρα από την οικονομική κρίση, κρίση λέμε επίσης την ικανότητα να εκτιμούμε σωστά τις καταστάσεις, όπως ας πούμε στο κλισέ «ο λαός έχει μνήμη και κρίση» που αρέσκονται να λένε οι πολιτικοί (πάω στοίχημα πως από μέσα τους γελάνε εκείνη την ώρα), ή στις «ερωτήσεις κρίσεως» που μας έβαζαν στο σχολείο· επίσης, κρίση λέμε την κριτική, κρίση λέμε και την απόφαση του δικαστηρίου, Κρίση λέμε, με κεφαλαίο, τη Δευτέρα Παρουσία, («η ώρα της Κρίσεως»), αλλά και την αξιολόγηση π.χ. των αξιωματικών που έχουν τις ετήσιες κρίσεις τους· επίσης κρίση λέμε την ξαφνική και βίαιη επιδείνωση μιας αρρώστιας, και γενικά την εμφάνιση οξέων συμπτωμάτων, όπως κρίση άσθματος ή σκωληκοειδίτιδας ή νευρική κρίση, που μετεξέλιξή τους είναι η οικονομική κρίση και οι συναφείς (π.χ. ενεργειακή κρίση) αλλά και οι άλλες μεταφορικές χρήσεις της λέξης, όπως η κρίση συνείδησης ή η κρίση ταυτότητας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 240 Σχόλια »

Οι λέξεις της κρίσης και πάλι

Posted by sarant στο 19 Δεκεμβρίου, 2012

Ανασταίνω σήμερα ξανακοιταγμένο ένα παλιό μου άρθρο, με ενσωματωμένα πολλά πολύτιμα δικά σας σχόλια, ένα άρθρο γραμμένο για μια λέξη που βρίσκεται στα χείλια όλων μας τα τελευταία χρόνια, και που είναι και φέτος υποψήφια για Λέξη της χρονιάς, όπως ήταν και πέρυσι και πρόπερσι. Θα το μαντέψατε ίσως, πρόκειται για τη λέξη κρίση, που ακούγεται συνεχώς, συχνά συνοδευόμενη από ένα προσδιοριστικό επίθετο ή ουσιαστικό, ας πούμε οικονομική κρίση ή κρίση χρέους.

Η λέξη κρίση είναι λέξη που έχει πολλές σημασίες· διότι, πέρα από την οικονομική κρίση, κρίση λέμε επίσης την ικανότητα να εκτιμούμε σωστά τις καταστάσεις, όπως ας πούμε στο κλισέ «ο λαός έχει μνήμη και κρίση» που αρέσκονται να λένε οι πολιτικοί (πάω στοίχημα πως από μέσα τους γελάνε εκείνη την ώρα), ή στις «ερωτήσεις κρίσεως» που μας έβαζαν στο σχολείο· επίσης, κρίση λέμε την κριτική, κρίση λέμε την απόφαση του δικαστηρίου, Κρίση λέμε, με κεφαλαίο, τη Δευτέρα Παρουσία, («η ώρα της Κρίσεως»), αλλά και την αξιολόγηση π.χ. των αξιωματικών που έχουν τις ετήσιες κρίσεις τους· επίσης κρίση λέμε την ξαφνική και βίαιη επιδείνωση μιας αρρώστιας, και γενικά την εμφάνιση οξέων συμπτωμάτων, όπως κρίση άσθματος ή σκωληκοειδίτιδας ή νευρική κρίση, που μετεξέλιξή τους είναι η οικονομική κρίση και οι συναφείς (π.χ. ενεργειακή κρίση) αλλά και οι άλλες μεταφορικές χρήσεις της λέξης, όπως η κρίση συνείδησης, η κρίση ταυτότητας,  Το ΛΚΝ μάλιστα όλες αυτές τις ιατρικές και τις μεταφορικές σημασίες τις αναγνωρίζει ως δεύτερο λήμμα, ομόηχο του πρώτου. Το λεξικό Μπαμπινιώτη, πάλι, περιέχει μια σημασία περισσότερη (τον όρο «κρίση» στη λογική), αλλά στην ετυμολογία δεν λέει, όπως θα έπρεπε, ότι σημασίες όπως «οικονομική κρίση» είναι μεταφραστικά δάνεια (ή αντιδάνεια;). Ακόμα και το ετυμολογικό του λεξικό λέει ότι οι σημασίες αυτές «οφείλονται σε επίδραση των ελληνογενών γαλλ. crise, αγγλ. crisis», διατύπωση που βρίσκω να έχει δυο ανακρίβειες, πρώτον ότι δεν είναι απλώς επίδραση αλλά καθαρό δάνειο και δεύτερον ότι ο όρος «ελληνογενής» συνήθως χρησιμοποιείται (από το ίδιο λεξικό) για νεολογισμούς που έχουν φτιαχτεί με ελληνικές ρίζες αλλά δεν υπήρχαν στα ελληνικά, π.χ. telephone. Αλλά έχω κόψει την τρίχα στα δεκάξι, οπότε σταματάω εδώ τη λεξικογραφική… κρίση.

Στα αρχαία ελληνικά, η λέξη κρίσις σήμαινε, ανάμεσα στα άλλα, το κρίσιμο σημείο ή την κρίσιμη φάση στην εξέλιξη μιας νόσου, το σημείο εκείνο δηλαδή στο οποίο κρίνεται αν ο ασθενής θα ζήσει ή θα πεθάνει: «κρίνεσθαι δε εστίν εν τήσι νούσοισιν, όταν αύξωνται αι νούσοι ή μαραίνωνται ή μεταπίπτωσιν ες έτερον νούσημα, ή τελευτώσιν.» Όπως μας λέει ο Γαληνός και οι μεταγενέστεροι γιατροί συγγραφείς, η ιατρική έννοια της κρίσης είναι μεταφορά από τα δικαστήρια: «κρισις εστίν οξύρροπος και αθρόα εν νόσω μεταβολή. […]εκ μεταφοράς των εν τω δικαστηρίω κρινομένων, ώσπερ γαρ εκείσε ο καταδικαζόμενος εν μέσω ζωής και θανάτου εστίν, ούτως ιδών τις νοσούντα και εν δυσφορία διάγοντα έφη, ελέησον, ούτος ο άνθρωπος κρίνεται μεταξύ ζωής και θανάτου.»

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 110 Σχόλια »

Ωχ, το καθίκι!

Posted by sarant στο 29 Νοεμβρίου, 2012

Πριν αρχίσω, σπεύδω να διευκρινίσω ότι ο τίτλος δεν αποτελεί σχόλιο για την πολιτική ή την οικονομική κατάσταση, δεν τον έγραψα ας πούμε ενώ παρακολουθούσα κάποιον πολιτικό στην τηλεόραση ή σε διαδικτυακό σποτάκι, ούτε χαρακτηρίζει ειδικά κάποιο πρόσωπο. Το σημερινό άρθρο, και να σας ζητήσω προκαταβολικά συγνώμη γι’ αυτό, είναι ελαφρώς αυτοαναφορικό, με την έννοια ότι αναφέρεται σε δυο καπρίτσια μου, ας το πούμε έτσι. Όμως δεν εννοώ όποια κι όποια καπρίτσια, αλλά καπρίτσια ορθογραφικά.

Καπρίτσια ορθογραφικά μάλλον έχουμε όλοι μας, ή τουλάχιστον όλοι όσοι ασχολούμαστε επαγγελματικά με το γράψιμο, ακόμα και οι πιο ορθογράφοι. Κάποιες λέξεις, τις γράφουμε διαφορετικά από την επίσημη ορθογραφία από άποψη. Πολλοί μένουν πιστοί στην ορθογραφία που διδάχτηκαν στα θρανία (ή: που νομίζουν ότι διδάχτηκαν)· ας πούμε, επιμένουν να γράφουν «νεώτερος», όπως γραφόταν παλιότερα, αν και πάνε τουλάχιστον τριάντα χρόνια που έχουν απλοποιηθεί τα παραθετικά, και πολύ σωστά έχουν απλοποιηθεί διότι τα νέα ελληνικά, κι ας λένε ο Μιχαλολιάκος και ο Σαββόπουλος, δεν γνωρίζουν διάκριση σε μακρά και βραχέα φωνήεντα. Η διατήρηση του (αρχοντικού;) ωμέγα στο «νεώτερος» εξηγείται βέβαια και από την επίδραση του «νεωτερισμός», ενώ, ας πούμε, το τίμιος ή το στενός γράφονται τιμιότερος και στενότερος σχεδόν απ’ όλους.

Πολλοί επίσης γράφουν «πλατειά, βαθειά» (είτε έχουν επίρρημα είτε το θηλυκό επίθετο), που επίσης είναι λάθος σύμφωνα με την ισχύουσα ορθογραφία, εφόσον το «η βαθιά» δεν αποτελεί απευθείας εξέλιξη του αρχαίου «η βαθεία» αλλά μεσολάβησε το μεσαιωνικό «η βαθέα». Το μόνο «βαθειά» που δεν είναι λάθος τη σήμερον ημέρα είναι το επώνυμο του φίλου Κώστα Βαθειά που έχει το φωτοτυπάδικο στη Μαυρομιχάλη (δικό του είναι το επώνυμο, ό,τι θέλει το κάνει· εδώ ο άλλος το έχει Καμμένος).

Άλλη παλιομοδίτικη συνήθεια είναι τα ξένα δάνεια, τα οποία σύμφωνα με τον (ορθότατο) κανόνα γράφονται όσο το δυνατόν απλούστερα, και που πολλοί τα γράφουν αλλιώς, είτε επειδή έτσι τα έμαθαν είτε επειδή τους αρέσει περισσότερο (το λεγόμενο «αυτό έτσι το γράφω εγώ»). Τρανό παράδειγμα η μπίρα, που όλες σχεδόν οι εταιρείες τη γράφουν «μπύρα», ενώ ποτέ δεν γράφτηκε έτσι σε λεξικό. Άλλο τρανό παράδειγμα, το τρένο. Οι παλιότεροι θα θυμούνται (γεγονός ή μπεντροβάτο δεν ξέρω) ότι κάποιος πιάστηκε επειδή σε έρευνα που έγινε σπίτι του βρέθηκε βιβλίο που έγραφε τη λέξη «τρένο» με Ε. Άρα αριστερός, πάρ’τον μέσα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , | 379 Σχόλια »

Τα λεξιλογικά της κρίσης

Posted by sarant στο 1 Ιουλίου, 2010

Η λέξη κρίση είναι λέξη που έχει πολλές σημασίες· διότι, πέρα από την οικονομική κρίση, κρίση λέμε επίσης την ικανότητα να εκτιμούμε σωστά τις καταστάσεις, όπως ας πούμε στο κλισέ «ο λαός έχει μνήμη και κρίση» που αρέσκονται να λένε οι πολιτικοί (πάω στοίχημα πως από μέσα τους γελάνε εκείνη την ώρα), ή στις «ερωτήσεις κρίσεως» που μας έβαζαν στο σχολείο· επίσης, κρίση λέμε την κριτική, κρίση λέμε την απόφαση του δικαστηρίου, Κρίση λέμε, με κεφαλαίο, τη Δευτέρα Παρουσία, («η ώρα της Κρίσεως»), αλλά και την αξιολόγηση π.χ. των αξιωματικών που έχουν τις ετήσιες κρίσεις τους· επίσης κρίση λέμε την ξαφνική και βίαιη επιδείνωση μιας αρρώστιας, και γενικά την εμφάνιση οξέων συμπτωμάτων, όπως κρίση άσθματος ή σκωληκοειδίτιδας ή νευρική κρίση, που μετεξέλιξή τους είναι η οικονομική κρίση και οι συναφείς (π.χ. ενεργειακή κρίση) αλλά και οι άλλες μεταφορικές χρήσεις της λέξης, όπως η κρίση συνείδησης, η κρίση ταυτότητας,  Το ΛΚΝ μάλιστα όλες αυτές τις ιατρικές και τις μεταφορικές σημασίες τις αναγνωρίζει ως δεύτερο λήμμα, ομόηχο του πρώτου. Το λεξικό Μπαμπινιώτη, πάλι, περιέχει μια σημασία περισσότερη (τον όρο «κρίση» στη λογική), αλλά στην ετυμολογία δεν λέει, όπως θα έπρεπε, ότι σημασίες όπως «οικονομική κρίση» είναι μεταφραστικά δάνεια (ή αντιδάνεια;). Ακόμα και το ετυμολογικό του λεξικό λέει ότι οι σημασίες αυτές «οφείλονται σε επίδραση των ελληνογενών γαλλ. crise, αγγλ. crisis», διατύπωση που βρίσκω να έχει δυο ανακρίβειες, πρώτον ότι δεν είναι απλώς επίδραση αλλά καθαρό δάνειο και δεύτερον ότι ο όρος «ελληνογενής» συνήθως χρησιμοποιείται (από το ίδιο λεξικό) για νεολογισμούς που έχουν φτιαχτεί με ελληνικές ρίζες αλλά δεν υπήρχαν στα ελληνικά, π.χ. telephone. Αλλά έχω κόψει την τρίχα στα δεκάξι, οπότε σταματάω εδώ τη λεξικογραφική… κρίση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , | 38 Σχόλια »