Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘εκλογές’

Τελευταία προεκλογικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 6 Ιουνίου, 2009

imagesΗ τρίτη δόση από «μεζεδάκια», δηλαδή μικρά σχόλια κυρίως για μαργαριτάρια γλωσσικά ή μεταφραστικά, σερβίρεται ενώ τελειώνει η προεκλογική περίοδος και αύριο πάμε στις κάλπες -ή στις κάλτσες όπως είπε κάποιος πολιτικός αρχηγός. (Αυτό το τελευταίο το αναφέρω για να διευκρινίσω ότι τα μεζεδάκια δεν ασχολούνται με σαρδάμ).

Ελληνικά και ευπρεπιστικά

Βέβαια, η έννοια «προεκλογικά» είναι κυρίως ημερολογιακή, αλλά έχω και δύο μαργαριτάρια, σχετικά φρέσκα, που είναι και ακραιφνώς προεκλογικά, δηλαδή τα διέπραξαν πολιτικοί στην προεκλογική εκστρατεία, όπως τα είδα στην Ελληνοφρένεια της Πέμπτης 4/6. Έτσι, ο Γ. Παπανδρέου είπε σε συνέντευξη «εγώ είχα ζητήσει και ζητώ πλήρης διαφάνεια» και στη συνέχεια κατηγόρησε την κυβέρνηση ότι «απολύει μύδρους λασπολογίας» (Κύμα απολύσεων ήταν ο ευφυέστατος τίτλος που έβαλαν στο στιγμιότυπο). Και μετά, η Ντόρα Μπακογιάννη ξεκίνησε λέγοντας ότι «ουδείς περισσότερο από την ίδια την κυβέρνηση…» αλλά μετά αναφέρθηκε σε κάτι άλλο, ξεχάστηκε, κι όταν ξανάπιασε τον ειρμό του λόγου της συνέχισε στα ελληνικά:«δεν θα ήθελε τον κύριο Κ. στην Ελλάδα». Δυο αρνήσεις κάνουν μια κατάφαση, ήταν το αναπόφευκτο σχόλιο της εκπομπής. Για να μην παρεξηγηθώ, ξέρω τι άτιμο πράγμα είναι ο προφορικός λόγος, έστω και σε σχετικά ελεγχόμενες συνθήκες (σε συνεντεύξεις, όχι σε παράθυρο) και γι’ αυτό δεν νομίζω πως βγαίνει κάποιο συμπέρασμα από τα λαθάκια, αλλά, ειδικά στην δεύτερη περίπτωση, τα πράγματα θα ήταν πολύ απλούστερα αν η ομιλήτρια ξεκινούσε την πρότασή της στα ελληνικά και όχι στα ευπρεπιστικά, δηλαδή με το «κανένας» και όχι με το «ουδείς».

Προεκλογική ακλισιά

Ως γνωστόν, στη γραμματική του ευπρεπισμού τα γυναικεία ονόματα ή μένουν άκλιτα (της Νταϊάνα, της Μαρία Κάλλας) ή κλίνονται αρχαιόπρεπα (της Μαντούς, της Αργυρούς, της Μυρτούς). Το όνομα Διαμάντω φαίνεται πως  ανήκει στην πρώτη κατηγορία, διότι διάβασα τις προάλλες στον Ριζοσπάστη για «Περιοδεία της Διαμάντω Μανωλάκου, μέλους της ΚΕ και βουλευτή Α’ Πειραιά και Νήσων του ΚΚΕ…» (Με χαρά διαπιστώνω ότι η ακλισιά σταματάει εδώ, διότι σε προχωρημένο στάδιο θα έγραφε: ‘της Διαμάντω Μανωλάκου, μέλος της ΚΕ και βουλευτής’).

Βέβαια, ακλισιά υπάρχει και ανεξάρτητα από τις εκλογές κι ένα μη εκλογικό παράδειγμα ψάρεψα στην Ημερησία: Εκκλησία και υπουργείο Παιδείας έχουν συμφωνήσει στη διάσπαση της μητρόπολης Αττικής σε δύο τμήματα, της Κηφισιάς και του Ίλιον. Πώς λέγαμε Άκρον Ίλιον Κρυστάλ, έτσι!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Κοτσανολόγιο, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , | 67 Σχόλια »

Κάλπες και ψήφοι, παπαγαλάκια και κάλπηδες

Posted by sarant στο 4 Ιουνίου, 2009

Συνήθως, τα άρθρα που γράφω στην Αυγή τα δημοσιεύω εδώ ή στον ιστότοπό μου μερικές μέρες αργότερα. Με το σημερινό θα κάνω μιαν εξαίρεση’ το δημοσιεύω σήμερα, ενώ στην Αυγή θα μπει την Κυριακή. Ο λόγος είναι ότι έχει εκλογική θεματολογία και το βρίσκω εξαιρετικά βαρετό να μπαίνει προεκλογικό άρθρο μετεκλογικά, έστω κι αν το άρθρο λεξιλογεί κυρίως και πολύ δευτερευόντως πολιτικολογεί.

kalpiΝα πω ακόμα ότι το κείμενο που βλέπετε εδώ είναι ελαφρώς μεγαλύτερο από αυτό που θα δημοσιευτεί στην εφημερίδα, όπου υπάρχουν περιορισμοί χώρου. Και ότι κανονικά είχα σκοπό να γράψω και για τα κουκιά, αλλά τελικά το κουκί έχει τόσο πλούσιο γλωσσικό-λαογραφικό υλικό που θέλει ένα άρθρο μόνο του. Θα μ’ ενδιέφερε αν ξέρει κανείς κάτι περισσότερο για τον τύπο «ψηφαλάκια».

Καθώς διαβάζετε τις γραμμές αυτές, οι πιο πρωινοί θα έχετε ήδη ρίξει το ψηφοδέλτιο στην κάλπη. Σήμερα η κάλπη είναι ένα μεγάλο κιβώτιο, σαν κύβος, ξύλινο ή από διαφανές πλαστικό, με μια  σχισμή στην επάνω του πλευρά. Στην αρχαιότητα, βέβαια, η κάλπις ήταν άλλοτε κανάτι για νερό (με αυτή τη σημασία στον Όμηρο), άλλοτε αγγείο που το χρησιμοποιούσαν σαν τεφροδόχο, αλλά επίσης και μια λήκυθος όπου έβαζαν κλήρους, και από εκεί και η σημασία της ψηφοδόχου.

Στις πρώτες εκλογικές διαδικασίες του νεοελληνικού κράτους, που γίνονταν με σφαιρίδια, οι κάλπες ήταν ορθογώνια μεταλλικά κουτιά. Υπήρχε μία κάλπη για τον κάθε υποψήφιο. Εσωτερικά, η κάλπη ήταν χωρισμένη στα δύο. Στο δεξιό μέρος, που είχε χρώμα λευκό, ήταν το Ναι· στο αριστερό, που είχε χρώμα μαύρο, το Όχι. Μπροστά η κάλπη είχε έναν σωλήνα, που μέσα έβαζε ο ψηφοφόρος το χέρι του και έριχνε το σφαιρίδιο, δεξιά αν ήθελε να υπερψηφίσει τον υποψήφιο και αριστερά αν ήθελε να τον καταψηφίσει, χωρίς να φανερώνεται η προτίμησή του. Όπως γράφει ο Παπαδιαμάντης στους Χαλασοχώρηδες: Αι πέντε κάλπαι συνδεδεμέναι όπως ήσαν διά του χονδρού σύρματος, αλλόκοτοι, ατερπείς, πένθιμοι κατά το ήμισυ, λευκαί και μαύραι, ωμοίαζον με πέντε καταδίκους του κατέργου, το ήμισυ της κεφαλής ξυραφισμένους, δέσμιους με την αυτήν άλυσιν, κύπτοντας επιπόνως, εκτελούντας την ημερησίαν αγγαρείαν εις τον ναύσταθμον.

Όταν τελείωνε η ψηφοφορία, άνοιγαν τις κάλπες και μετρούσαν τα Ναι και τα Όχι για κάθε υποψήφιο και εκλέγονταν αυτοί με το μεγαλύτερο θετικό ισοζύγιο. Εύλογα, για τον υποψήφιο που απέτυχε, καθιερώθηκε να λέμε ότι «τον μαύρισαν» ή ότι «έφαγε μαύρο» ή «έφαγε φούμο». Κι επειδή η γλώσσα είναι συντηρητική, οι φράσεις αυτές ακούγονται ακόμα και σήμερα, ενώ το σύστημα εκλογής με σφαιρίδια έχει καταργηθεί από το 1911. Κατάλοιπο της ίδιας εποχής είναι και η φράση «το έριξε δαγκωτό», επειδή όποιος ήθελε να εκδηλώσει το άχτι του ή τη λατρεία του για κάποιον υποψήφιο δάγκωνε το σφαιρίδιο πριν το ρίξει στο Όχι ή στο Ναι.

Η λέξη κάλπη είναι σχεδόν ομόηχη με τον κάλπη, τον απατεώνα δηλαδή, αλλά αυτό είναι συμπτωματικό. Ο κάλπης έχει τουρκική ετυμολογία (kalp), άσχετο αν καμιά φορά οι κάλπες βγάζουν κάλπικο αποτέλεσμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , | 86 Σχόλια »

Παπαγαλάκια: Η ιστορία της λέξης

Posted by sarant στο 27 Μαΐου, 2009

budgie

Μελοψίττακος ο κυματοειδής ή parakeet, κοινώς budgie

Αν ο θόρυβος μετουσιωθεί σε ψήφους δεν το ξέρω (και δεν το εύχομαι), πάντως η διαφήμιση της Νέας Δημοκρατίας με τα παπαγαλάκια είναι η μοναδική που συζητήθηκε στην προεκλογική εκστρατεία του 2009. Βέβαια, οι περισσότεροι την έκριναν αρνητικά, αλλά πάω στοίχημα πως ο διαφημιστής που την έφτιαξε θα αισθάνεται περήφανος. Όμως, δεν μπαίνω στα χωράφια άλλων· εγώ θέλω απλώς να ανιχνεύσω την ιστορία της λέξης.

Το παπαγαλάκι βέβαια είναι υποκοριστικό του παπαγάλου, αλλά έχει πάρει αυτόνομη σημασία. Στο Λεξικό Μπαμπινιώτη βρίσκουμε τη λέξη σε ιδιαίτερο λήμμα, με πρώτη σημασία την κυριολεκτική, τον μικρό παπαγάλο, και δεύτερη σημασία αυτόν που διασπείρει φήμες, συνήθως ανυπόστατες. Στο Λεξικό Τριανταφυλλίδη, αντίθετα, το παπαγαλάκι δεν έχει δικό του λήμμα, ούτε καταγράφεται άλλη σημασία εκτός απ’ το υποκοριστικό. (Το γιατί, θα το δούμε πιο κάτω).

Η σημασία αυτή είναι πρόσφατη· το πόσο, θα το δούμε σε λίγο. Προς το παρόν, ας δούμε την ιστορία της λέξης παπαγάλος.

Στα αρχαία, ο παπαγάλος λεγόταν ψιττακός. Όπως το πουλί ήρθε με τις στρατιές του Μεγαλέξαντρου από την Ινδία, έτσι και η λέξη, κατά πάσα πιθανότητα. Η λέξη υπάρχει στα ελληνικά με διάφορες μορφές (ψιττακός, σιττακός, βίττακος, ψίττας, σίττας) κι έτσι δεν είναι εύκολο να βρούμε την αρχική ινδική λέξη. Η ελληνική λέξη πέρασε στα λατινικά, psittacus, αλλά στις ευρωπαϊκές γλώσσες έμεινε περιορισμένη στην επιστημονική ορολογία (αν και υπάρχει στα γερμανικά η λέξη Sittich).

Τα μεσαιωνικά χρόνια τους παπαγάλους τους εμπορεύονταν Άραβες (από την Ινδία) και τους ονόμαζαν babbagā ή babgā, μια λέξη που πιθανότατα είναι ονοματοποιία δηλ. προσπαθεί να αποδώσει τη φωνή του πουλιού. Η λέξη φτάνει στο Βυζάντιο ως παπαγᾶς. Με τις σταυροφορίες, το πουλί και η λέξη περνάνε στη Δύση· έχουμε το βορειοιταλικό papagá,  το οποίο με παρετυμολογική διασταύρωση με τη λέξη gallus (πετεινός) δίνει τον μεσαιωνικό λατινικό τύπο papagallus, από όπου το παλαιό ιταλικό papagallo (14ος αιώνας· η σημερινή ορθογραφία είναι pappagallo) από όπου επέστρεψε η λέξη στα ελληνικά ως αντιδάνειο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , | 50 Σχόλια »

Το ντιμπέιτ και το ανύπαρκτο «δίβατον»

Posted by sarant στο 25 Μαΐου, 2009

Όπως ξέρουμε, το ντιμπέιτ, η προεκλογική τηλεοπτική αντιπαράθεση μεταξύ των πέντε πολιτικών αρχηγών για τις ευρωεκλογές, θα γίνει σε τρεις μέρες, την Πέμπτη 28 Μαΐου. Η λέξη βρίσκεται ήδη στην επικαιρότητα. Οι περισσότεροι τη γράφουν ‘ντιμπέιτ’, αν και συχνά τη βλέπουμε γραμμένη και στα αμερικάνικα, debate. Οι προσπάθειες να καθιερωθεί ένας ακραιφνώς ελληνικός όρος, ας πούμε «τηλεμαχία», δεν έχουν καρποφορήσει. Το γιατί δεν μπορώ να το πω, η γλώσσα ανήκει σε όλους μας και περιφρονεί και τις καλύτερες προθέσεις και τις ευφυέστερες προτάσεις.

Το πρώτο τηλεοπτικό ντιμπέιτ ήταν αμερικάνικο, το 1960, και μάλιστα λέγεται ότι έκρινε και την εξαιρετικά αμφίρροπη αναμέτρηση μεταξύ Κένεντι και Νίξον. Διάσημες είναι επίσης και οι τηλεοπτικές αντιπαραθέσεις μεταξύ των υποψηφίων προέδρων στη Γαλλία, πριν από τον δεύτερο γύρο των εκεί προεδρικών εκλογών, αλλά βέβαια εκεί λέγονται ντεμπά (débat).

Χρησιμοποιούμε λοιπόν, γραμμένη ελληνικά, την αμερικάνικη λέξη.  Μερικοί ωστόσο επιμένουν να πλασάρουν τον μύθο ότι τάχα η λέξη debate έχει ελληνική αρχή.

Στις εκλογές του Σεπτεμβρίου 2007, όταν έγινε το περίφημο ντιμπέιτ των (τότε) έξι πολιτικών αρχηγών, βρέθηκαν πολλοί που αναρωτήθηκαν, καλόπιστα, για την ετυμολογία της λέξης. Και πολλοί απάντησαν, κυρίως στο Διαδίκτυο, ότι το debate προέρχεται, τάχα, από την ελληνική λέξη δίβατον. Θα ρωτήσετε, τι είναι ή τι ήταν το δίβατον; Ας δούμε τι μας λέει ο Αθανάσιος Πλεύρης, ιός του γνωστού «διανοητή», βουλευτής πλέον του ΛΑΟΣ, σε άρθρο του που το έγραψε αμέσως μετά το ντιμπέιτ του Σεπτεμβρίου 2007:

Το debate προέρχεται από την ελληνική λέξη δίβατον που αναφέρεται στο βήμα της Εκκλησίας του Δήμου, όπου αναπτυσσόταν πραγματικός διάλογος (ενώ, θέλει να πει ο φέρελπις πολιτικός, η συζήτηση των αρχηγών δεν ήταν πραγματικός διάλογος, ήταν απλή οδοντόκρεμα).

Πρέπει εδώ να πω όμως ότι δεν είμαι βέβαιος ότι ο ιός του Πλεύρη έχει την πατρότητα της ιδέας αυτής. Κατά πάσα πιθανότητα, η θεωρία για το δίβατον δεν είναι πλευρική πατέντα, αυτός απλώς την επαναλαμβάνει. Όπως ειπώθηκε από καλεσμένο σε εκπομπή της ΝΕΤ, περίπου την ίδια εποχή, το debate προέρχεται από το αρχαιοελληνικό δίβατον στην Πνύκα. Ήταν δηλαδή δύο εξέδρες επί των οποίων ανέβαιναν και αντιπαρέβαλλαν τις απόψεις τους δύο πολιτικοί αντίπαλοι στην αρχαία Αθήνα. Ο εν λόγω καλεσμένος δήλωσε αρχιτέκτονας. Για κάποιο περίεργο λόγο, αυτό θεωρήθηκε προσόν για τις ετυμολογικές του αναζητήσεις.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικοί μύθοι, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 114 Σχόλια »