Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘ΕΛΙΑ’

Ποιήματα για τη μέρα των ερωτευμένων

Posted by sarant στο 14 Φεβρουαρίου, 2016

Του αγίου Βαλεντίνου σήμερα, η μέρα των ερωτευμένων -και μπορεί να’ναι ξενόφερτος ο άγιος, και απροκάλυπτα εμπορικό σκοπό να είχε η δημιουργία του εθίμου, αλλά θαρρώ πως τώρα πια έχουν ριζώσει, θα’ναι μια γενιά περίπου που γιορτάζουμε και στην Ελλάδα τις 14 Φεβρουαρίου, παναπεί υπάρχει πια παράδοση.

Την παράδοση αυτή, περιέργως, το ιστολόγιο δεν την έχει τιμήσει, δηλαδή δεν έχουμε αφιερώσει άρθρο στην ημέρα -μόνο πέρυσι, που έπεφτε Σάββατο, είχα τιτλοφορήσει «ερωτοχτυπημένα» τα μεζεδάκια της ημέρας. Ας επανορθώσω.

Αν ήταν μια καθημερινή μέρα, ίσως θα άξιζε να ψάξει κανείς σε έντυπα της δεκαετίας του 80 να δει ποιες ήταν, τότε, οι εντυπώσεις από τα πρώτα βήματα του γιορτασμού του αγίου Βαλεντίνου στη χώρα μας. Είναι όμως Κυριακή, μέρα που βάζουμε λογοτεχνικό υλικό, οπότε θα βάλουμε ποιήματα για τη μέρα των ερωτευμένων, ερωτικά ποιήματα δηλαδή.

Έγραψα «θα βάλουμε» και το εννοώ. Εγώ θα βάλω ένα-δυο, για φώλι, κι εσείς θα προσθέσετε (ή δεν θα προσθέσετε) όποιο ή όποια σας αρέσουν.

Και ξεκινάω, καθόλου πρωτότυπα, με το «Σ’ αγαπώ» της Μυρτιώτισσας.

Σ’ αγαπώ!

Σ’ αγαπώ· δεν μπορώ
τίποτ’ άλλο να πω
πιο βαθύ, πιο απλό,
πιο μεγάλο!

Μπρος στα πόδια σου εδώ
με λαχτάρα σκορπώ
τον πολύφυλλο ανθό
της ζωής μου.

Ω μελίσσι μου, πιες
απ’ αυτόν τις γλυκές,
τις αγνές ευωδιές
της ψυχής μου!

Τα δυο χέρια μου, να!
στα προσφέρω δετά
για να γείρεις γλυκά
το κεφάλι,

κι η καρδιά μου σκιρτά
κι όλη ζήλια ζητά
να σου γίνει ως αυτά
προσκεφάλι!

Και για στρώμα, Καλέ,
πάρε όλην εμέ,
σβήσ’ τη φλόγα σ’ εμέ
της φωτιάς σου,

ενώ δίπλα σου εγώ
τη ζωή θ’ αγρικώ
να κυλάει στο ρυθμό
της καρδιάς σου…

Σ’ αγαπώ· τι μπορώ,
Ακριβέ, να σου πω,
πιο βαθύ, πιο απλό,
πιο μεγάλο;

Φυσικά, το ξέρετε και το θυμάστε μελοποιημένο (και με αλλαγμένη τη σειρά στις στροφές) από τον Μεγάλο Ερωτικό, τον Μάνο Χατζιδάκι.

Ένα άλλο ερωτικό ποίημα που έχει μελοποιηθεί είναι, ακριβώς, το Ερωτικό. Ποίημα του αγαπημένου μου Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, που το μελοποίησε ο Νίκος Ξυδάκης και το απέδωσε έξοχα η Ελευθερία Αρβανιτάκη.

Το ποίημα:

Καημός, αλήθεια, να περνώ του έρωτα, πάλι, το στενό,
ώσπου να πέσει η σκοτεινιά, μια μέρα, του θανάτου,
στενό, βαθύ και θλιβερό, που θα θυμάμαι για καιρό,
τι μου στοιχίζει, στην καρδιά, το ξαναπέρασμά του.

Ας είναι, ωστόσο, τι ωφελεί; Γυρεύω πάντα το φιλί,
στερνό φιλί, πρώτο φιλί, και με λαχτάρα πόση!
Γυρεύω πάντα το φιλί, που μου το τάξανε πολλοί,
κι όμως δεν μπόρεσε κανείς, ποτέ, να μου το δώσει…

Ίσως, μια μέρα, όταν χαθώ, γυρνώντας, πάλι, στο βυθό,
και με τη Νύχτα, μυστικά, γίνουμε, πάλι, ταίρι,
αυτό τ’ ανεύρετο φιλί, που το λαχτάρησα πολύ,
σα μια παλιά της οφειλή, να μου το ξαναφέρει!

Το ποίημα δεν δημοσιεύτηκε όσο ζούσε ο ποιητής. Βρισκόταν στα χαρτιά που παρέδωσε ο κληρονόμος τού Λαπαθιώτη στον Άρη Δικταίο, το 1964, για να ετοιμάσει τη συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του. Καθώς το αντέγραφε ο Δικταίος, πρόσεξε πως υπάρχει ακροστιχίδα, δηλαδή τα πρώτα γράμματα κάθε στίχου σχημάτιζαν το όνομα Κώστας Γκίκας.

Όπως έχουμε ξαναγράψει, ο Κώστας Γκίκας από το Μενίδι ήταν ο μεγάλος έρωτας του Λαπαθιώτη -συνδέονταν ίσως από το 1925 και έως τουλάχιστον το 1937. Το ποίημα γράφτηκε το 1928.

Στο αρχείο Λαπαθιώτη στο ΕΛΙΑ δεν υπάρχει το χειρόγραφο του ποιήματος που είδαμε, όμως υπάρχει ένα άλλο ποίημα του Λαπαθιώτη με ακροστιχίδα, που είναι πολύ λιγότερο γνωστό -αξίζει λοιπόν να το δούμε σήμερα.

lap-gluk

 

Είναι γλυκοθλιμμένα τα ματάκια σου
Κι είναι η ψυχή μου τόσο πονεμένη!
Μέσ’ από το γλυκόλαλο χειλάκι σου
Ουράνιο μύρο αγάπης ανασαίνει…

Μακρυά σου τι με νοιάζει αν γλυκοχάραμα
Ροδίζει στα βουνά τα χρυσωμένα;
Αυγούλες κρυσταλλένιες και ολογάλανες
Τα μάτια σου μονάχα είναι για μένα!

Νύχτα και μέρα εγώ διψώ τη μέθη τους,
Είναι η ψυχή μου τόσο πονεμένη
Ολόγλυκα η λαχτάρα μου και η θλίψη μου,
Σαν ίσκιος, μ’ ένα γέλιο σου πεθαίνει!

Υγρά τα μάτια μου είναι από τα κλάματα…
Η νύχτες, τα φεγγάρια τα θλιμμένα,
Η θάλασσα, το φως, τα ροδοσύννεφα
Σιμά σου μοναχά, γλυκό τρελόπαιδο,
Λάμπουν και φέγγουν κι είναι ωραία για μένα!…

Η ακροστιχίδα είναι διπλή, πλεχτή. Οι μονοί στίχοι σχηματίζουν το όνομα ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ και οι ζυγοί το επώνυμο ΚΟΡΤΕΣΗΣ -είναι ο νεαρός από την Ίο με τον οποίο συνδεόταν ο Λαπαθιώτης από το 1906 ως το 1910 περίπου, δηλαδή σε ηλικία 18-22 χρονών.

Να προσέξουμε ότι ο τέταρτος στίχος από το τέλος είναι γραμμένος σύμφωνα την ορθογραφία της εποχής «Η νύχτες», αντί «Οι νύχτες», και δεν μπορούμε να τον εκσυγχρονίσουμε διότι χαλάει την ακροστιχίδα.

lap-nolisΣτην πίσω πλευρά του χαρτιού υπάρχει μια πλεγμένη υπογραφή:

ΝαπολέΩν ΛαπαθιώτΗΣ

Τα πέντε υπερμεγέθη γράμματα που επισκιάζουν τα άλλα τα μικρούτσικα σχηματίζουν το όνομα ΝΩΛΗΣ, που είναι κυκλαδίτικο υποκοριστικό του «Μανώλης» -και τον Γλέζο τον φωνάζουν έτσι στο χωριό του. Τέτοια παιχνίδια με πλεχτές υπογραφές κάνουν και σήμερα θαρρώ τα ερωτευμένα ζευγάρια -εγώ πάντως στον καιρό μου έκανα μερικά πολύ ωραία αλλά δεν τα έχω κρατήσει.

Έβαλα τρία ποιήματα, σειρά σας να βάλετε κι εσείς όσα και όποια σας αρέσουν, σε ελεύθερο ή παραδοσιακό στίχο, μελοποιημένα ή όχι!

 

Posted in χειρόγραφα, Ερωτικά, Λαπαθιώτης, Μελοποιημένη ποίηση, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 116 Σχόλια »

Νταντέλες, κεριά, αλιντζαύρες και βύσσινο γλυκό

Posted by sarant στο 9 Μαρτίου, 2014

Σε ένα διήγημα του Αντώνη Σαμαράκη ο ήρωας είναι ένας συγγραφέας, κάπως εστέτ, που του είναι αδύνατον να γράψει αν δεν έχει ένα συγκεκριμένο κρεμ χαρτί. Μια μέρα, ενώ έχει ετοιμαστεί να γράψει, έχει στο μυαλό του καταστρώσει το διήγημα, είναι έτοιμος να το βάλει στο χαρτί, αλλά προς μεγάλη του ενόχληση ανακαλύπτει ότι το κρεμ χαρτί έχει τελειώσει, οπότε τρέχει στον χαρτοπώλη του να ανανεώσει το στοκ του. Ο χαρτοπώλης του έχει αμελήσει να παραγγείλει, δεν έχει παρά 10-20 κόλες, όμως τόσες φτάνουν. Τις παίρνει και κάνει να γυρίσει στο σπίτι του, αλλά τον πιάνει βροχή στο δρόμο, και για να μη βραχεί το πολύτιμο κρεμ χαρτί μπαίνει σε μια στοά ώσπου να περάσει η μπόρα. Κάθεται αφηρημένος σε μια καρέκλα και ξαφνικά τον πλησιάζει ένας άνθρωπος λαϊκός και αρχίζει να του λέει τα βάσανά του με μια σύνταξη που προσπαθεί να βγάλει, και του ζητάει «να τα γράψει». Ο ήρωας συνειδητοποιεί με φρίκη ότι έχει καθίσει στο τραπεζάκι ενός αιτησιογράφου, στην είσοδο ενός υπουργείου. Συγκινημένος όμως από την ιστορία και από τα βάσανα του συνομιλητή του, θυσιάζει μια-δυο κόλες από το πολύτιμο κρεμ χαρτί και γράφει την αίτηση. Το κακό είναι ότι μόλις τελειώνει παρουσιάζεται κι άλλος, εξίσου βασανισμένος, οπότε γράφει κι αυτουνού την αίτηση, και μετά μια άλλη, και τέταρτος μετά, μέχρι που του τελειώνουν οι κόλες, και το διήγημα δεν γράφεται ποτέ -όμως καμιά δεκαριά βασανισμένοι λαϊκοί άνθρωποι μπόρεσαν να εκφράσουν τα αιτήματά τους. Μάλιστα, καθώς ο ήρωας φεύγει, περίεργα ικανοποιημένος, ένας λαχειοπώλης του λέει πως είναι τυχερός που «έλειπε ο άλλος», ο κανονικός δηλαδή αιτησιογράφος που του είχε πάρει το πόστο.

Το διήγημα το μετάφερα εδώ όπως το θυμάμαι, κι επειδή πάνε δεκαετίες που το διάβασα μπορεί να πέφτω έξω σε κάποια σημεία, κι ούτε μπορώ να σας πω σε ποια συλλογή του Σαμαράκη είναι, ούτε τον τίτλο του, κι ούτε έχω τα βιβλία πρόχειρα για να ελέγξω -αλλ’  αν εσείς ξέρετε τίτλο και συλλογή, πείτε το στα σχόλια.

Ο συγγραφέας στο διήγημα του Σαμαράκη είχε την παραξενιά να μη μπορεί να γράψει αν δεν είχε μπροστά του το κρεμ χαρτί της αρεσκείας του. Ο Βάρναλης, θυμάμαι αφηγήσεις, ήθελε όταν κάθεται να γράψει το καθημερινό του χρονογράφημα να έχει πάνω στο γραφείο του πέντε-δέκα καλοξυσμένα μολύβια, για να μη χασομεράει τη στιγμή που είχε πάρει το κολάι του κειμένου -μια «παραξενιά» σαφώς πιο λογική. Σήμερα, οι περισσότεροι συγγραφείς (υποθέτω, κρίνοντας από μένα που όταν γράψω με το χέρι πάνω από δυο γραμμές παθαίνω κράμπα) γράφουν κατευθείαν στον υπολογιστή, οπότε τέτοιου είδους ιδιοτροπίες, που έχουν να κάνουν με χαρτί και με μολύβι (ή στυλό) ίσως οδεύουν προς εξαφάνιση, αν και παραμένουν σε ισχύ όλων των άλλων ειδών οι συγγραφικές παραξενιές, ανάμεσά τους και αυτές που υπαινίσσεται ο τίτλος του σημερινού μας σημειώματος. Για να μην έχετε απορία μέχρι να φτάσετε στην επεξήγηση, αλιντζαύρες είναι οι σαύρες στο κυπριακό ιδίωμα.

Το σημερινό μας σημείωμα είναι μικροφιλολογικό με όλη τη σημασία της λέξης, αφού πρόκειται για ένα άρθρο μου που δημοσιεύτηκε στο κυπριακό περιοδικό «Μικροφιλολογικά», στο τεύχος του που κυκλοφόρησε πρόσφατα (τχ. 35, άνοιξη 2014). Στο ίδιο τεύχος είχα άλλη μία συνεργασία, για τον ποιητή Τεύκρο Ανθία, που θα την παρουσιάσω προσεχώς. Το άρθρο παρουσιάζει μια επιστολή του κύπριου ποιητή Β. Ζήνωνος προς τον Ναπολέοντα Λαπαθιώτη (μια προηγούμενη είχα παρουσιάσει σε άλλο άρθρο, που υπάρχει εδώ), και δεν θα σας κακίσω αν μου πείτε ότι υπάρχουν και σοβαρότερα φιλολογικά θέματα που μπορεί κανείς να εξετάσει. Παρεμπιπτόντως, αν κανείς ξέρει κάτι για το επεισόδιο με τον Σικελιανό και τα 50 φράγκα του Φιλύρα, που μνημονεύεται στην επιστολή αλλά δεν μπόρεσα να το ξεδιαλύνω, πολύ θα χαρώ αν μας το πει.

neoi1910aΗ φωτογραφία αριστερά, βγαλμένη το 1910, είχε δημοσιευτεί το 2003 στο περιοδικό Ύλαντρον. Από αριστερά προς τα δεξιά: Β. Ζήνων, Ν. Λαπαθιώτης, ο γιος ενός πασίγνωστου πολιτικού (αφήνεται για κουίζ), και ένας ηθοποιός.

Κι έπειτα απ’ όλα αυτά τα προλογικά, το άρθρο μου στα Μικροφιλολογικά:

Μια ακόμα επιστολή του Βίκτωρα Ζήνωνος προς τον Ναπολέοντα Λαπαθιώτη

Σε προηγούμενο τεύχος των Μικροφιλολογικών είχα αναφερθεί στον Κύπριο λόγιο Βίκτωρα Ζήνωνα και τη φιλία του με τον Ναπολέοντα Λαπαθιώτη και είχα παρουσιάσει μια επιστολή του πρώτου προς τον δεύτερο, γραμμένη το 1910. Σήμερα θα παρουσιάσω τη δεύτερη χρονολογικά από τις τέσσερις συνολικά επιστολές Ζήνωνος προς Λαπαθιώτη που απόκεινται στο ΕΛΪΑ, σταλμένη τον Ιούνιο του 1911. Οφείλω ευχαριστίες στον Αχιλλέα Τζάλλα που έκανε τη μεταγραφή της επιστολής (έχω εκσυγχρονίσει την ορθογραφία).

Λεμεσός 17 Iουνίου 1911

Γλυκό μου Πελελό

Με μεγάλη μου χαρά είδα στες συνεντεύξεις των λογίων στας «Αθήνας» ν’ αναγνωρίζεται κάπως τιμητικά το έργο σου και να μνημονεύεσαι από τρεις τέσσερις· όχι γιατί περίμενα βέβαια απ’ αυτούς να μάθω πως είσαι ποιητής —για ποιητή σε ξέρω γω καλύτερα από κάθε άλλον— μα γιατί έτσι επήρες τώρα το χρίσμα ας πούμε το επίσημο, «εστέφθης εις το Καπιτώλιον».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθησαύριστα, Επιστολές, Κύπρος, Λαπαθιώτης, Μικροφιλολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , | 62 Σχόλια »

Τα τελευταία μεζεδάκια της χρονιάς

Posted by sarant στο 29 Δεκεμβρίου, 2012

Το σημερινό είναι το τελευταίο άρθρο της χρονιάς με μεζεδάκια, δηλαδή με ποικίλα θέματα παρμένα κυρίως από τον ηλεκτρονικό και τον έντυπο Τύπο, συνήθως μαργαριτάρια, που δημοσιεύω εδώ τα Σάββατα, αφού σήμερα είναι το τελευταίο Σάββατο του 2012.

Κι αν τα μεζεδάκια είναι συνήθως εύθυμα, θα ήθελα να αρχίσω με μια πένθιμη νότα και να αποτυπώσω κι εδώ τη μεγάλη θλίψη μου για τον θάνατο του Μάνου Χαριτάτου, του συνιδρυτή του ΕΛΙΑ, του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου, που πέθανε προχτές, στα 68 του χρόνια, νικημένος από τον καρκίνο. Ο Χαριτάτος επί δεκαετίες μάζευε με πάθος κάθε λογής τεκμήρια, και έχει συγκεντρώσει ανυπολόγιστης αξίας αρχειακό υλικό, κυρίως (αλλά όχι αποκλειστικά) σχετικό με τη λογοτεχνία και την ιστορία. Την προσφορά του ΕΛΙΑ και του Χαριτάτου την ξέρουν καλά όσοι έχουν επισκεφτεί τη βιβλιοθήκη και το αρχείο του νεοκλασικού κτιρίου της οδού Αγίου Ανδρέου 5 στην Πλάκα, όπου κι εγώ έχω περάσει πολλές ώρες. Χιλιάδες ερευνητές είχαν βρει στο ΕΛΙΑ φιλόξενη στέγη και πολύτιμη βοήθεια για τις έρευνές τους. Ο Χαριτάτος μάλιστα είχε ξεκινήσει ψηφιοποίηση των υλικών του ΕΛΙΑ, και, όπως λένε, του άρεσε να ψηφιοποιεί κι ο ίδιος, για χόμπι. Αλλά δεν περιφρονούσε και τον υλικό πολιτισμό -πριν από μερικούς μήνες, που είχα πρώτη φορά την ευκαιρία να μιλήσω αρκετά μαζί του για κάποιο σχέδιο που θα μείνει σχέδιο, με πήρε και πήγαμε σ’ ένα κοντινό υπόγειο, όπου υπήρχε μια μεγάλη συλλογή από παλιά μπουκάλια, που λογάριαζε να την αγοράσει για το Αρχείο. Θα τον θυμόμαστε για πάντα.

Σε μπελάδες θα μας βάλει ο νέος πρόεδρος του Γιούρογκρουπ και όχι μόνο για θέματα ουσίας, αλλά και για την προφορά του ονόματός του και τη μεταγραφή του στα ελληνικά, αν τουλάχιστον επαληθευτούν οι προβλέψεις και αναλάβει ο Jeroen Dijsselbloem, υπουργός Οικονομικών της Ολλανδίας. Τα έντυπα του ΔΟΛ (π.χ. εδώ το Βήμα) και το in.gr τον γράφουν «Γεροέν Ντισελμπλόεμ», αλλά βέβαια δεν προφέρεται έτσι. Όπως μπορείτε να ακούσετε στο forvo.com, η πιο κοντινή μεταγραφή στο ελληνικό αλφάβητο είναι Γερούν Ντάισελμπλουμ. Το Jeroen αυτό είναι το αντίστοιχο του αγγλικού Jerome και προέρχεται από το ελληνικό Ιερώνυμος. Αν σκεφτούμε ότι αυτός θα είναι το αφεντικό (μπος) της Ευρωζώνης, το μυαλό πάει αμέσως στον Ιερώνυμο Μπος…

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εις μνήμην, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , | 78 Σχόλια »

Όλα περνάν και πάμε…

Posted by sarant στο 31 Οκτωβρίου, 2012

Σαν σήμερα πριν από 124 χρόνια, στις 31 Οκτωβρίου 1888, γεννήθηκε ο ποιητής Ναπολέων Λαπαθιώτης, που το έργο του το μελετάω εδώ και χρόνια. Κάθε χρόνο τέτοια μέρα συνηθίζω να παρουσιάζω ένα άρθρο σχετικό με τον ποιητή, συνήθως με κάποιο αθησαύριστο ή δυσεύρετο έργο του. Το ίδιο συμβαίνει και με το σημερινό μου άρθρο, που το δημοσίευσα, κάπως εκτενέστερο, στο τεύχος Φθινοπώρου 2012 του καλού κυπριακού περιοδικού Μικροφιλολογικά.

Παιδική φωτογραφία του Λαπαθιώτη παρμένη από τεύχος του Μπουκέτου

Στο αρχείο Λαπαθιώτη στο ΕΛΙΑ υπάρχουν τέσσερις επιστολές του Βίκτωρα Ζήνωνος προς τον Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, των ετών 1910-11, καθώς και μια επιστολή του Λαπαθιώτη προς τον Ζήνωνα του 1912, που μαρτυρούν την πολύ στενή φιλία ανάμεσα στους δύο νέους, αλλά έχουν και φιλολογικό ενδιαφέρον. Αν όμως ο Λαπαθιώτης δεν χρειάζεται συστάσεις, καλό είναι να πούμε δυο λόγια για τον φίλο του.  Ο Κύπριος λόγιος, ηθοποιός και ποιητής Βίκτωρ Ζήνων (1890-1970), ανήκε σε γνωστή καλλιτεχνική οικογένεια της Λεμεσού. Πατέρας του ήταν ο νομικός Νικόλαος Ζήνων (1838-1908), πρώην Νικόλαος Χαλήλ, γιος του Ιωάννη Νικ. Χαλήλ, κοτζάμπαση Λεμεσού, από την Τρίπολη της Συρίας. Ο Βίκτωρ Ζήνων, μαζί με τ’ αδέλφια του, υπήρξαν οι πρώτοι Κύπριοι ηθοποιοί. Έζησε στην Αθήνα πολλά από τα νεανικά του χρόνια: φοίτησε στο Βαρβάκειο γυμνάσιο και στη συνέχεια στη Νομική σχολή, την οποία ωστόσο εγκατέλειψε χωρίς να πάρει πτυχίο για να αφοσιωθεί στο θέατρο. Εκείνα τα χρόνια, συνδέθηκε στενά με τον ποιητή Ν. Λαπαθιώτη.

Στην αυτοβιογραφία του, ο Λαπαθιώτης αναφέρει ότι γνώρισε τον Βίκτωρα Ζήνωνα στο νομικό φροντιστήριο που διατηρούσε ο αδελφός του, ο Αριστείδης Ζήνων, και ότι αφού συνδέθηκαν φιλικά άρχισαν να παρακολουθούν τα μαθήματα απαγγελίας του Χρηστομάνου. Βέβαια ο Λαπαθιώτης σπάνια προσδιορίζει χρονολογίες στην αφήγησή του, ούτε και τηρεί απολύτως γραμμική σειρά στην εξιστόρηση, ενώ και η έκδοση της αυτοβιογραφίας του δεν έχει επαρκή υπομνηματισμό ώστε να μας επιτρέπει να χρονολογήσουμε τα γεγονότα. Ευτυχώς όμως ο Λαπαθιώτης κάνει εκτενή αναφορά στις παραστάσεις που έδωσε στην Αθήνα η Σάρα Μπερνάρ, τις οποίες Λαπαθιώτης και Ζήνων παρακολούθησαν έχοντας εξασφαλίσει εισιτήρια από τον Χρηστομάνο, και από τις εφημερίδες της εποχής βρίσκουμε ότι οι παραστάσεις αυτές έγιναν τον Νοέμβριο του 1908. Τότε ο Ζήνων ήταν ήδη στενός φίλος του Λαπαθιώτη· μάλιστα, σε άλλο σημείο της αυτοβιογραφίας, ο Λαπαθιώτης κάνει λόγο για ένα μπιλιετάκι που είχε γράψει στην Σάρα Μπερνάρ αλλά δεν μπόρεσε να της το δώσει, και που το φύλαξε ο Ζήνων. Εκτός αυτοβιογραφίας, πρώτη ένδειξη της γνωριμίας τους είναι η παρουσίαση ποιημάτων του Λαπαθιώτη από τον Ζήνωνα στην εφημερίδα Σάλπιγξ της Λεμεσού τον Δεκέμβριο του 1907. Άλλες αναφορές στον Β. Ζήνωνα δεν βρίσκουμε στην αυτοβιογραφία, όμως η φιλία τους είναι βέβαιο ότι συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια.

Στο σημερινό σημείωμα θα παρουσιάσουμε την πρώτη επιστολή του Ζήνωνος, που έχει και το μεγαλύτερο φιλολογικό ενδιαφέρον, μιας και μας δίνει ενδείξεις για αθησαύριστα ποιήματα του Λαπαθιώτη. (Ευχαριστίες οφείλω στον Λευτέρη Παπαλεοντίου που έθεσε υπόψη μου τις επιστολές και μου έδωσε πολλές πληροφορίες για τον Β. Ζήνωνος). Η επιστολή γράφτηκε από τη Λεμεσό. Ως φοιτητής ο Ζήνων θα επισκεπτόταν στις διακοπές του πανεπιστημίου τη γενέτειρά του, και τότε μόνο θα υπήρχε ανάγκη για αλληλογραφία με τον Λαπαθιώτη, αφού όταν βρίσκονταν και οι δυο στην Αθήνα έκαναν ταχτική παρέα.

Η επιστολή δεν έχει ημερομηνία, αλλά πρέπει να γράφτηκε δυο-τρεις μέρες μετά τις 14/27.8.1910, μια και ο Ζήνων γράφει ότι εσωκλείει απόκομμα της εβδομαδιαίας εφημερίδας Αλήθεια με την πρώτη συνέχεια της μετάφρασης του διηγήματος του Oscar Wilde «Ο μικρός βασιλιάς» (από τη γαλλική μετάφραση της συλλογής, με τίτλο La maison des grenades, 1902), η οποία δημοσιεύτηκε στις 27.8.1910 (με το νέο ημερολόγιο που ίσχυε στην Κύπρο), ενώ προαναγγέλλει τη δημοσίευση της επόμενης εβδομάδας. Έχω εκσυγχρονίσει την ορθογραφία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθησαύριστα, Επιστολές, Κύπρος, Λαπαθιώτης, Μικροφιλολογικά, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , , | 87 Σχόλια »

Το φελέκι δεν είναι κακιά λέξη

Posted by sarant στο 10 Ιουλίου, 2012

Όταν ανακοίνωσα τις προάλλες ότι τώρα που μπήκε το καλοκαίρι και όσο και να πεις οι καιρικές συνθήκες δεν ευνοούν τις δικτυοπλοΐες κι έτσι σκέφτομαι να αραιώσω τις δημοσιεύσεις μου και να μην έχω άρθρο κάθε μέρα, πολλοί αντιπροτείνατε να αναδημοσιεύονται μερικά από τα παλιότερα άρθρα, που πολλοί δεν τα έχουν διαβάσει, όπως συνηθίζουν να κάνουν και τα έντυπα περιοδικά όταν συμπληρώσουν κάποιαν ηλικία. Σήμερα εφαρμόζω αυτή την ιδέα με ένα από τα πρώτα-πρώτα άρθρα μου εδώ, αν σκεφτούμε ότι δημοσιεύτηκε την τρίτη μέρα της ζωής του ιστολογίου, οπότε πολλοί δεν θα το έχετε δει, αν και το ξαναδημοσίευσα στο βιβλίο μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία«,οπότε κάποιοι μπορεί να το έχουν δει και από εκεί. Έχω προσθέσει ένα-δυο σημεία από τα σχόλια του αρχικού άρθρου, και γενικά χτένισα λίγο το κείμενο, οπότε από μια άποψη μπορεί κανείς να το πει και καινούργιο άρθρο.

 

Τι σχέση έχει το λουλούδι με το φελέκι;

Ελπίζω να μη με διαβάζουν μικρά παιδιά, γιατί στο σημερινό σημείωμα θ’ ασχοληθώ με κακές λέξεις -και συγκεκριμένα με την έκφραση Γαμώ το φελέκι μου. Η έκφραση χρησιμοποιείται πολύ περισσότερο σαν βλαστήμια (Το φελέκι μου!, συχνά επιτεινόμενο: το φελέκι μου μέσα!) παρά σαν βρισιά (Το φελέκι σου!), αλλά το γεγονός είναι ότι οι περισσότεροι τη χρησιμοποιούν χωρίς να έχουν ιδέα τι είναι το φελέκι. Για να προλάβω τους ευαίσθητους: το σημείωμα δεν θα αναλωθεί στα κακέμφατα και μάλιστα θα τελειώσει με εξωτικά άνθη και με θρησκευτικούς συμβολισμούς. Οπότε, μείνετε μαζί μας.

Οι βλαστήμιες συνήθως λείπουν από τα γενικά λεξικά, υπάρχουν όμως σε ειδικά λεξικά, όπως της αργκό. Περιέργως, στο Λεξικό της Πιάτσας του Ζάχου η λέξη δεν υπάρχει (ενώ το λεξικό καταγράφει βλαστήμιες, ίσως όμως να το συμπεριέλαβε στη δεύτερη έκδοση που δεν την έχω δει), ούτε στο παλιότερο Λεξικό της Πιάτσας του Καπετανάκη (που δεν έχει βλαστήμιες). Την έχει όμως το γενικό λεξικό του Μπαμπινιώτη, το μεγάλο, και την ετυμολογεί σωστά, ενώ δεν την έχει το λεξικό του ιδρύματος Τριανταφυλλίδη ίσως από σεμνότητα.  Το περίεργο είναι ότι το ετυμολογικό λεξικό Μπαμπινιώτη δεν λημματογραφεί το φελέκι, παρόλο που έχει ενδιαφέρουσα ετυμολογία. (Μια άλλη λέξη που υπάρχει στο γενικό λεξικό Μπαμπινιώτη αλλά όχι στο Ετυμολογικό είναι ο βασιβουζούκος -ωραίο θέμα για αρθράκι αλλά αν συνεχίσω να πλατειάζω δεν θα τελειώσουμε ποτέ). Πίσω λοιπόν στο φελέκι και στην ετυμολογία του.

Λοιπόν, όπως σωστά λέει το λεξικό Μπαμπινιώτη, το φελέκι έρχεται από το τουρκικό felek που σημαίνει την τύχη· άρα την τύχη του βλαστημάει κανείς όταν μελετάει το φελέκι του, κι ας μην το ξέρει. Παρόμοια βλαστήμια έχουν κι οι Τούρκοι: kahpe felek, που θα πει, κοκκινίζω που το λέω, πουτάνα τύχη. Το καχπέ έχει περάσει και στα ελληνικά, θαρρώ, και μάλιστα το επιτατικό του, το καρακαχπέ. Θα μπορούσαμε να σταματήσουμε εδώ, αλλά τι ιστορία θα ήταν αυτή; Οπότε συνεχίζω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Παπαδιαμάντης, Παροιμίες, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , | 108 Σχόλια »

Ο Γιώργος Κοτζιούλας θυμάται έναν ποιητή του σκιόφωτος

Posted by sarant στο 11 Μαρτίου, 2012

Λογοτεχνικό θέμα για σήμερα, Κυριακή. Ποιητής γράφει για ποιητή, ο Γιώργος Κοτζιούλας (1909-1956) θυμάται τα πρώτα του βήματα στην Αθήνα, από το 1926 και μετά, τη δουλειά που έπιασε στο περιοδικό Μπουκέτο και τον Μήτσο Παπανικολάου (1900-1943), που ήταν βοηθός αρχισυντάκτη στο λαϊκό αυτό περιοδικό και είχε πάρει υπό την προστασία του τον νεαρό Κοτζιούλα. Φυσικά γίνεται επίσης λόγος για τον Ν. Λαπαθιώτη, φίλο του Παπανικολάου, καθώς και για τις φιλολογικές και άλλες παρέες του μεσοπολέμου.

Μερικά εργοβιογραφικά για τον Παπανικολάου θα βρείτε στον ιστότοπο του ΕΚΕΒΙ. Το κείμενο του Κοτζιούλα δημοσιεύτηκε στην Φιλολογική Πρωτοχρονιά του 1953, αλλά είναι γραμμένο νωρίτερα, γύρω στο 1947, όπως φαίνεται από την πρώτη κιόλας πρόταση, όπου λέει ότι «τον Παπανικολάου τον συναπάντησα πριν από είκοσι χρόνια». Αν είχε ξαναδημοσιευτεί νωρίτερα, δεν το ξέρω. Ευχαριστώ τον φίλο Α. Τ. για την πληκτρολόγηση. Μονοτονίζω και εκσυγχρονίζω ορθογραφία, αλλά στα γαλλικά ονόματα επικρατεί αλαλούμ γιατί αλλού άφησα την παλιά μεταγραφή (π.χ. Μπωντλέρ) κι αλλού όχι. Πρόσθεσα σχόλια, με κόκκινο μελάνι, και συνδέσμους.

Μήτσος Παπανικολάου, ένας ποιητής του σκιόφωτος

Τον Παπανικολάου τον συναπάντησα πριν είκοσι χρόνια, στο περιοδικό «Μπουκέτο», όταν εργαζόταν σαν εσωτερικός μόνιμος συντάκτης. Θυμάμαι λοιπόν, απ’  τις πρώτες μέρες που έπιασα κι εγώ δουλειά στο περιοδικό, πως πηγαίναμε μαζί στο υπόγειο τυπογραφείο της οδού Πετράκη για να δώσει ύλη ή να δει διορθώσεις.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λαπαθιώτης, Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 49 Σχόλια »

Δυο «στρατευμένα» ποιήματα του Ν. Λαπαθιώτη

Posted by sarant στο 31 Οκτωβρίου, 2010

Μια και σήμερα έχουμε την επέτειο των γενεθλίων του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, και επιπλέον είναι και Κυριακή, σκέφτηκα να ανεβάσω, σε διακαναλική παρουσίαση, ένα άρθρο για άγνωστες πτυχές της ζωής του ποιητή. Λέω «διακαναλική», επειδή το άρθρο δημοσιεύεται ταυτόχρονα στον ποιητικό ιστότοπο poiein.gr. Να πω επίσης ότι το ίδιο θέμα εκτίθεται πιο περιληπτικά, αλλά με ένα επεισόδιο παραπάνω, σε άρθρο μου στο περιοδικό «Μικροφιλολογικά».

Σαν σήμερα, πριν από 122 χρόνια, το 1888 δηλαδή, γεννήθηκε ο ποιητής Ναπολέων Λαπαθιώτης. Παίρνοντας λοιπόν τη σκυτάλη από τον φίλο Βαγγέλη Ψαραδάκη, ο οποίος συνήθιζε στις επετείους της γέννησης και του θανάτου του Λαπαθιώτη να παρουσιάζει στο Ποιείν άγνωστες πτυχές της ζωής και του έργου του, θα τιμήσω τα γενέθλια του ποιητή με μια μικρή μελέτη για δυο «στρατευμένα» ποιήματα του Λαπαθιώτη που γράφτηκαν (πράγμα σπάνιο) ως παρέμβαση στο άμεσο πολιτικό γίγνεσθαι της Ελλάδας, το πρώτο φανερά, το δεύτερο κρυφά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Λαπαθιώτης, Μικροφιλολογικά, Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , , | 27 Σχόλια »

Ένα φοβισμένο λιανοτράγουδο του Λαπαθιώτη για τη μέρα της ποίησης

Posted by sarant στο 21 Μαρτίου, 2010

Κυριακή σήμερα, πρώτη μέρα της άνοιξης αλλά και παγκόσμια μέρα ποίησης, 21 Μαρτίου. Γι’ αυτό, αντί να σχολιάσω τα γλωσσικά ή την τρέχουσα επικαιρότητα, οπότε και θα μαυρίσει η καρδιά μας, σκέφτηκα ν’ αφιερώσω το σημερινό άρθρο στην ποίηση, όπως έχω κάνει και με άλλα κυριακάτικα άρθρα στο παρελθόν. Όμως, ταυτόχρονα, καλώ τους επισκέπτες του ιστολογίου να προσθέσουν στα σχόλια κι ένα ή περισσότερα ποιήματα που αγαπούν. Μπορεί να είναι δικά τους (σκέφτομαι ότι μερικοί ιδιαίτερα προικισμένοι φίλοι του ιστολογίου μπορεί και να γράψουν επί τούτου κάτι), μπορεί να είναι αγαπημένου τους ποιητή. Θα προτιμούσα να μην είναι πολύ γνωστό, και στην ιδανική περίπτωση να μην υπάρχει ήδη στο Διαδίκτυο (να μην γκουγκλίζεται), αλλά δεν θέλω να σας βάλω περιορισμούς. Ό,τι ποίημα κι αν βάλετε, καλό θα είναι.

Εγώ πάντως διάλεξα να βάλω ένα ποίημα αγαπημένου μου ποιητή, του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, που σίγουρα δεν υπάρχει στο Διαδίκτυο. Όχι μόνο στο Διαδίκτυο, αλλά πιθανότατα πουθενά δεν μπορείτε να το βρείτε, μόνο σε μια διδακτορική διατριβή ή στα χαρτιά του Λαπαθιώτη στο ΕΛΙΑ. Στα τέλη του 1908, ο νεαρός Ναπολέων Λαπαθιώτης, όχι ακόμα 21 χρονών, φουλ ερωτευμένος με τον Μανώλη Κορτέση, τον νεανικό του έρωτα, γράφει μια σειρά από μικρά δωδεκάστιχα ποιήματα (ή εξάστιχα, αν γράψουμε δύο οχτασύλλαβους στίχους σαν έναν), σύνολο 17 ποιήματα αριθμημένα στα χαρτιά του με λατινικούς αριθμούς. Τα περισσότερα από αυτά τα δημοσιεύει αμέσως, στην εφημ. Αυγή της Λευκωσίας (31.12.1908), με τίτλο «Χαρωπά τραγουδάκια για να περνάει η ώρα» και σε άλλα έντυπα μέσα στο 1909. Στην έκδοση των ποιημάτων του από τον Δικταίο/Φέξη το 1964 δημοσιεύονται 12 από τα ποιήματα αυτά. Έτσι, συνολικά, τα 16 από τα 17 «λιανοτράγουδα» του Λαπαθιώτη έχουν δημοσιευτεί και κάποια έχουν γίνει ευρύτερα γνωστά, διότι έχουν μελοποιηθεί. Πράγματι, οι στίχοι έχουν εξαιρετική μουσικότητα και δροσιά, και θυμίζουν τα λιανοτράγουδα του Μεγάλου Ερωτικού. Ακούστε εδώ από την Ελευθερία Αρβανιτάκη, το «Σαν αεράκι», σε μουσική Μανώλη Πάππου. Δεν πρόκειται για μελοποίηση ενός συγκεκριμένου ποιήματος· ο συνθέτης κορφολόγησε στροφές από τέσσερα διαφορετικά «χαρωπά τραγουδάκια».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθησαύριστα, Λαπαθιώτης, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , , | 58 Σχόλια »

Ναπολέων Λαπαθιώτης – Στοχασμοί

Posted by sarant στο 15 Νοεμβρίου, 2009

naplath

Ο Λαπαθιώτης σε φωτογραφία του 1942 (Πηγή: ΕΛΙΑ-Β.Ψαραδάκης)

Ο Ναπολέων Λαπαθιώτης συνήθιζε να καταγράφει τους στοχασμούς του. Στο ανέκδοτο υλικό που άφησε, περιλαμβάνονται πολλές σελίδες, συνήθως κόλλες χαρτί αλλά και μικρότερα χαρτάκια, που κάθε μία έχει επάνω έναν ή περισσότερους στοχασμούς, σχεδόν πάντα με σημειωμένη την ημερομηνία ή και άλλες επεξηγήσεις. Αυτό το «προσωπικό ημερολόγιο στοχασμών», κατά την έκφραση του Τάσου Κόρφη, δεν το προόριζε προφανώς για έκδοση αν και κάποιες σκέψεις του έχουν βρει το δρόμο τους στα δοκίμια που δημοσίευσε σε περιοδικά. Το υλικό παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανέκδοτο, αν και στο βιβλίο του Τάσου Κόρφη («Ναπολέων Λαπαθιώτης», Πρόσπερος 1985) και του Τάκη Σπετσιώτη («Χαίρε Ναπολέων») βρίσκει κανείς αρκετά δείγματα στοχασμών.

Δεν πρέπει να συγχέονται, βέβαια, οι στοχασμοί με τα πεζά τραγούδια, ένα άλλο είδος στο οποίο είχε επιδοθεί με επιτυχία ο Λαπαθιώτης. Τα περισσότερα πεζά τραγούδια του έχουν δημοσιευτεί σε διάφορα περιοδικά και 63 από αυτά έχει ανθολογήσει ο Σπετσιώτης στο βιβλίο του.

Εδώ θα παρουσιάσω δυο ομάδες στοχασμών. Πρώτα, οκτώ στοχασμοί που άμεσα ή έμμεσα (ή υπαινικτικά) αναφέρονται στον κομμουνισμό. Έχουν αντληθεί, με την ευγενική φροντίδα του φίλου Βαγγέλη Ψαραδάκη, από τα βιβλία του Κόρφη και του Σπετσιώτη. Έπειτα, πέντε στοχασμοί της Κατοχής, για τον Χίτλερ και τους Γερμανούς, γραμμένοι το 1942-43. Αυτούς τους βρήκα στο αρχείο Λαπαθιώτη στο ΕΛΙΑ και, απ’ όσο ξέρω, είναι ανέκδοτοι.

Στοχασμοί για τον κομμουνισμό

1

– Ο μαρξισμός με το θετικισμό του έδιωξε το Θεό από τη θέση του, αλλά η θέση μένει πάντοτε κενή.
(28-12-1923)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθησαύριστα, Λαπαθιώτης | Με ετικέτα: , , , , , , | 15 Σχόλια »