Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ελισαίος Γιανίδης’

Η Γωγού και το Μάστερ Σεφ

Posted by sarant στο 8 Μαρτίου, 2018

Το έχω ξαναγράψει, τηλεόραση ελάχιστα βλέπω, κι έτσι στην αρχή δεν μπορούσα να καταλάβω τι είδους μανία είχε πιάσει τους φίλους μου στο Φέισμπουκ να ρωτάνε αν είναι σωστή η γενική «της Γωγούς» ή να μέμφονται την ακλισιά του ονόματος «Τιμολέων» (π.χ. του Τιμολέων). Δεν καταλάβαινα γιατί τους απασχολούσαν ειδικά αυτά τα δύο ονόματα.

Ύστερα πληροφορήθηκα ότι υπάρχει εκπομπή ονόματι Μάστερ Σεφ -ή μάλλον να το λατινογράψω, Master Chef, μια και είμαι βέβαιος πως όσοι το γράφουν έτσι το προφέρουν με ένα παχύτατο σίγμα, σαν τη Ντόρα Μπακογιάννη όταν λέει τη λέξη chοκολάτα -δεν λέω για τον γέρο Καραμανλή για να μην προδώσω την ηλικία μου.

Αλλά πλατειάζω. Υπάρχει λοιπόν αυτη η εκπομπή, που δεν την έχω δει ποτέ αλλά υποθέτω πως είναι η μαγειρική παραλλαγή των παιχνιδιών «ανάδειξης ταλέντων», όπου συμμετέχουν η Γωγώ και ο Τιμολέων, που τα ονόματά τους κακοπαθαίνουν, του ενός επειδή μένει άκλιτο και της άλλης επειδή αρχαιοκλίνεται.

Το Σαββάτο που μας πέρασε, παρέθεσα την άποψη μιας φίλης που είδα στο Φέισμπουκ και που με βρισκει σύμφωνο, οπότε την επαναλαμβάνω:

«Της Γωγούς και του Τιμολέων» ακούω όλη την ώρα στο Μάστερ Σεφ και πραγματικά αναρωτιέμαι πώς γίνεται από το αρχαιόπληκτο «της Γωγούς» να πηγαίνουμε στο λανθασμένο γραμματικά ακόμη και σήμερα, τουλάχιστον με τους τυπικούς κανόνες, «του Τιμολέων». Και μάλλον καταλήγω στο εξής: ότι και τα δύο έχουν την ίδια ρίζα αρχαιοπληξίας. Τα ονόματα, καθότι δεν ακολουθούν τους γνωστούς μηχανισμούς κλίσης της νέας ελληνικής, είναι αδιαφανή. Έτσι, σε ένα περιβάλλον που κυριαρχεί το «εμπρός-πίσω» στη γλωσσική συζήτηση, που θεωρείται δηλαδή ότι το ομιλούν πρόσωπο κερδίζει πόντους αν μιλήσει αρχαιοπρεπώς (είναι αστείο ότι τα περισσότερα «αρχαιοπρεπή» είναι λανθασμένα), σε ένα περιβάλλον που προτιμά να λέει «της Σαπφούς» από «της Σαπφώς», «τα mails» από «τα μέιλ», τα «bars» από τα «μπαρ», γιατί να μην προτιμάει να λέει «της Γωγούς» και γιατί να μην προτιμάει να λέει «του Τιμολέων»; Ακούγονται τόσο όμορφα αρχαία και τα δύο.

Για την ακλισιά του Τιμολέοντα δεν έχω να πω πολλά. Πέρα από τον παράγοντα που επισήμανε η φίλη, ότι δηλαδή το «Τιμολέων» ακουγεται πολύ επίσημο και γκλαμουράτο,  ο άλλος παράγοντας που συμβάλλει στο να αφήνεται άκλιτο το όνομα είναι ότι δεν συμμορφώνεται με κάποιο συνηθισμένο κλιτικό υπόδειγμα όπως βλεπουμε και στην επισημοποιημένη πλέον ακλισία ανάλογων επωνύμων π.χ. του συγγραφέα Μάνου Κοντολέων. Βέβαια, το όνομα «Τιμολέων» μέχρι πρότινος θα έμενε θαμμένο στα επίσημα κατάστιχα, διότι μέχρι πρότινος κανένας λογικός άνθρωπος νέας ηλικίας δεν θα σκεφτόταν να αυτοαποκαλείται και να αυτοσυστήνεται έτσι -θα το έκανε Τίμος, κάτι που δεν εμπόδισε τον φιλο μου στο δημοτικό να γίνει καθηγητής πρώτα στο ΕΜΠ και μετά στη Μελβούρνη. Αλλά με το θέμα του εξοβελισμού των συντομευμένων μορφών θα ασχοληθούμε σε αλλο άρθρο.

Οπότε αφηνουμε ήσυχο τον… Τιμολέων και περναμε στη Γωγώ. Η γενική «της Γωγούς», που όπως ακούω δίνει και παίρνει στο Μάστερ Σεφ, μου θύμισε ένα από τα βιβλία που κληρονόμησα από τον παππού μου, ένα θεατρικό έργο του 19ου αιώνα, μια φάρσα του Άννινου, στο οποίο υπάρχει μια πολύ διασκεδαστική σκηνή ανάμεσα σε έναν δάσκαλο, που μιλάει καθαρεύουσα, και στην υπηρέτρια του σπιτιού, τη Μαριγώ. Η Μαριγώ έχει παρακαλέσει τον δάσκαλο να της κάνει μια εξυπηρέτηση, και ο δάσκαλος λέει:

– Ας ικανοποιήσω την επιθυμίαν της αγαπητής μου Μαριγούς

– Δεν με λένε Mαριγού, Μαριγώ με λένε, διορθώνει η κοπέλα.

– Ναι, καλή μου, αλλά κλίνεσαι!

– Και γιατί να κλείνομαι; Καμιά ασκημομούρα είμαι;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Θηλυκό γένος, Μεταμπλόγκειν, Νεοκαθαρεύουσα, Ονόματα, Τηλεοπτικά | Με ετικέτα: , , , , , | 151 Σχόλια »

Η κόρη του περιβολάρου έπεσε εις τας λάσπας

Posted by sarant στο 28 Φεβρουαρίου, 2018

Επειδή έχει πέσει πολλή δουλειά, αλλά κι επειδή δεν το έχω παρουσιάσει στο ιστολόγιο, αναδημοσιεύω σήμερα ένα άρθρο που είχα ανεβάσει στον παλιό μου ιστότοπο πριν από πολλά πολλά χρόνια, που είναι στην πραγματικότητα ένα απόσπασμα από το κλασικό έργο Γλώσσα και ζωή του πρωτοπόρου δημοτικιστή (και μαθηματικού) Ελισαίου Γιανίδη (1865 -1942).

Να πούμε δυο λόγια για τον συγγραφέα. Το πραγματικό του όνομα ήταν Σταμάτης Σταματιάδης. Γεννήθηκε στο Νιχώρι του Βοσπόρου το 1865, σπούδασε γεωπονία, χημεία και μαθηματικά (όπου έκανε και διδακτορικό), εργάστηκε στην εκπαίδευση (απολύθηκε από το Βαρβάκειο επειδή έλεγε στα παιδιά να μην κλίνουν «η Κίνα της Κίνης»), και είχε σημαντικό έργο σε δυο τομείς που δεν τους είχε σπουδάσει, τη γλώσσα και τη βυζαντινή μουσική. Το βιβλίο του «Γλώσσα και ζωή» (1908 και 2η έκδοση 1915) γαλούχησε γενεές δημοτικιστών και αξίζει να διαβαστει και σήμερα, έστω κι αν το σημερινό γλωσσικό τοπίο είναι εντελώς διαφορετικό μετά την οριστική επικράτηση της δημοτικής. Ωστόσο, ο αναγνώστης μπορεί να χαρεί τον λόγο ενός μάστορα και τα επιχειρήματα ενός καθαρού μυαλού και να πάρει μια ιδέα της γλωσσικής πολεμικής στις αρχές του προηγούμενου αιώνα.

Όπως θα δείτε, ο Γιανίδης στο απόσπασμα αυτό κάνει ένα πείραμα: παίρνει λέξεις λόγιες και τις προσαρμόζει στο τυπικό της δημοτικής, κι αυτό γίνεται σχεδόν ή τελείως αβίαστα, κι έπειτα παίρνει λέξεις λαϊκές και επιχειρεί να τις προσαρμόσει στο τυπικό της καθαρεύουσας οπότε το αποτέλεσμα είναι κωμικό, όπως στον τίτλο μας όπου η καθαρευουσιάνικη γενική των αρσενικών (του μαθητού, του εφέτου) εφαρμόζεται σε μια καθαρά λαϊκή λέξη.

Να σημειωθεί ότι αυτό το πείραμα ήταν πολύ πιο επίκαιρο πριν από 100 χρόνια, τότε που έγινε δηλαδή, όταν η καθαρεύουσα ήταν η μορφή γλώσσας που κυριαρχούσε στην εκπαίδευση και στις εφημερίδες. Σήμερα, μόνο σε δυο-τρεις περιπτώσεις ακούγονται ακόμη οι καθαρευουσιάνικοι τύποι, και μία από αυτές είναι τα γυναικεία κύρια ονόματα σε -ώ, όπου η ξιπασιά έφερε αναβίωση του αρχαίου τυπικού σε τύπους όπως «της Κλειούς» και μάλιστα επέκτασή του και σε λαϊκά ονόματα, αφού έστω και μειοψηφικά ακούγονται τύποι όπως «της Αργυρούς», που ήταν αδιανόητοι παλιότερα.

Η γλώσσα του Γιανίδη είναι θαρρώ ίδια με τη σημερινή δημοτική, με μια εξαίρεση -οι παλιοί δημοτικιστές δεν δικαιώθηκαν στον πληθυντικό των παλιών τριτοκλίτων, όπου ο τύπος π.χ. «οι λέξες», που τον χρησιμοποιεί εδώ ο Γιανίδης και που τον χρησιμοποιούσε και ο Σολωμός -είναι λαϊκός τύπος, όχι κατασκευασμένος, εννοώ- όχι μόνο δεν επικράτησε αλλά έχει πια περιπέσει σε απόλυτη αχρηστία.

Αλλά αυτό είναι θέμα για άλλο άρθρο.

Γλώσσα και ζωή (απόσπασμα) 

Εξετάσαμε ποιες σφαλερές αρχές πρωτοστατήσανε στο σχηματισμό του λεξικού. Όμοιο σύστημα ιδεών ακολούθησε η γραφτή μας γλώσσα και στο τυπικό. Εδώ η θεμελιακή πλάνη είναι, πως οι τύποι της φυσικής γλώσσας είναι λαθεμένοι και πως αυτό το έφερε η σκλαβιά και η αμάθεια: ο λαός δεν είχε σκολεία για να μαθαίνει τους ορθούς τύπους, γι’ αυτό τους εστρέβλωσε.

[…]

Η αλλαγή του τυπικού είναι ένα φυσικό φαινόμενο, που το φέρνουν λόγοι ψυχολογικοί, φωνητικοί, ακουστικοί. Σε καμιά γλώσσα δεν έλειψε. Το βλέπουμε και στην αρχαία ελληνική, όταν την πάρουμε σε δυο διάφορες εποχές. Κι εκείνοι που μελέτησαν την αρχαία και τη νέα ελληνική, με το φακό της επιστήμης και όχι του πατριωτισμού, οι γλωσσολόγοι δηλαδή, με μια γνώμη όλοι (και οι οπαδοί της καθαρεύουσας μαζί), μάς λένε πως διαφθορά δεν υπάρχει, και πως η μεταβολή του τυπικού που γέννησε τη σημερινή γλώσσα δεν είναι άλλο παρά συνέχεια των μεταβολών που παρατηρούμε στην ίδια την αρχαία από μιαν εποχή σ’ άλλη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γλωσσικό ζήτημα, Καθαρεύουσα | Με ετικέτα: , | 133 Σχόλια »

Μια φιλική γλωσσική παρατήρηση

Posted by sarant στο 18 Οκτώβριος, 2015

Στο αρχείο Βάρναλη, που φυλάσσεται στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, ανάμεσα στην αλληλογραφία του ποιητή υπάρχει και μια επιστολή που θα τη δούμε στο σημερινό μας σημείωμα. Πρόκειται για μια φιλολογική λεπτομέρεια, που έχει ενδιαφέρον από δυο απόψεις, μια γλωσσική και μια αρχειονομική, ας πούμε.

Ο Βάρναλης είναι ο παραλήπτης. Αποστολέας της επιστολής είναι ο Ελισαίος Γιανίδης, μια μεγάλη μορφή του δημοτικισμού. Αξίζει να πούμε δυο λόγια γι’ αυτόν. Το πραγματικό του όνομα ήταν Σταμάτης Σταματιάδης. Γεννήθηκε στο Νιχώρι του Βοσπόρου το 1865, σπούδασε γεωπονία, χημεία και μαθηματικά (όπου έκανε και διδακτορικό), εργάστηκε στην εκπαίδευση (απολύθηκε από το Βαρβάκειο επειδή έλεγε στα παιδιά να μην κλίνουν «η Κίνα της Κίνης»), και είχε σημαντικό έργο σε δυο τομείς που δεν τους είχε σπουδάσει, τη γλώσσα και τη βυζαντινή μουσική. Το βιβλίο του «Γλώσσα και ζωή» (1908 και 2η έκδοση 1915) γαλούχησε γενεές δημοτικιστών και αξίζει να διαβαστει και σήμερα, ανάμεσα στ’ άλλα και για να χαρεί ο αναγνώστης τον λόγο ενός μάστορα και τα επιχειρήματα ενός καθαρού μυαλού.

Στη δεκαετία του 1930, όταν δηλαδή γράφεται η επιστολή, ο Γιανίδης (εδώ φωτογραφία του) είναι πια ηλικιωμένος, αλλά εξακολουθεί να παρακολουθεί τα γλωσσικά και να τα σχολιάζει (στον παλιό μου ιστότοπο έχω βάλει ένα άρθρο του εκείνης της εποχής).

Ιδού λοιπόν η επιστολή (αριστερά βλέπετε φωτογραφία της πρώτης σελίδας)

elgian22Νέα Σμύρνη 40-5
11-10-3x

Φίλε κύριε Βάρναλη,

Σας διαβάζω με πολυ ενδιαφέρον.

Ασχέτως με την ουσία, ζητω τη φιλική-σας άδεια να σας κάμω μια παρατήρηση γλωσσική. Η αγάπη μου στη δημοτικη με αναγκάζει και ελπίζω ότι δε θα με παρεξηγήσετε.

Γράφετε:
δε γίνανε για όφελος ολίγων κηφήνων μα για όφελος δικό του            2 Οκτωβρίου

δεν μπορεί να ιδεί ό,τι θέλει μα ό,τι του δείξουν (9 Οκτ.)

Δεν κατάστρεψε πολιτισμό αιώνων μα δημιούργησε (11 Οκτ)

να μην είναι ο δούλος μα ο κύριος της μηχανής (11 Οκτ.)

Λίγα δείγματα στην τύχη. Συστηματικα και χωρις εξαίρεση γράφετε μα εκει που νομίζω πως χρειάζεται παρά. Ποτε στην ομιλία-μας δε λέμε «δεν είναι αυτος μα είναι ο άλλος» – Δεν είναι αυτος παρά είναι ο άλλος. Είναι το γερμανικό sondern.

Ίσως έχετε ενάντια γνώμη και το γράφετε απο πεποίθηση. Τότε σέβομαι τη γνώμη-σας. Αν όμως είναι απο συνήθεια (και το θεωρώ μια κακη μετάφραση του αλλά της καθαρέβουσας), τότε θα σας παρακαλέσω να το προσέξετε. Έλαβα αυτο το θάρρος απο αγάπη της δημοτικης. Αλλου βέβαια είναι στη θέση-του το μα, όταν σημαίνει όμως (aber). Π.χ. Μα εργοστάσια έχει και η Αγγλία … Μα αυτό γίνεται και στη Γερμανία!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βάρναλης, Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικό ζήτημα, Δημοτικισμός, Μικροφιλολογικά, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , | 73 Σχόλια »

Πολύ σκληρός για να είναι αληθινός: το σχήμα τουτού

Posted by sarant στο 12 Νοέμβριος, 2012

 

Ο τίτλος του σημερινού άρθρου είναι στην πραγματικότητα υβρίδιο από δύο πολυακουσμένες φράσεις: «πολύ σκληρός για να πεθάνει», τίτλος ταινίας ή μάλλον σειράς ταινιών, και «πολύ ωραίο/καλό για να είναι αληθινό». Σκοπός μου στο σημερινό άρθρο είναι να εξετάσω ακριβώς τις φράσεις αυτού του σχήματος, του σχήματος «πολύ Χ για να Υ», ή για να το πω στα αγγλικά too X to Y. Και επειδή θα χρειαστώ έναν συνοπτικό τρόπο για να αναφέρομαι σ’ αυτό, μια και δεν ξέρω να το έχει κάποιος κάπως ονομάσει, αποφασίζω να το βαφτίσω «σχήμα too/to» ή μάλλον, ελληνοπρεπέστερα, «σχήμα τουτού».

Πρόκειται για ένα φραστικό σχήμα που θεωρείται από πολλούς, και όχι άδικα, ξενισμός, και μάλιστα διαχρονικός ξενισμός: προπολεμικά μεν αποδιδόταν σε επιρροή από το γαλλικό σχήμα trop X pour Y, ενώ στις μέρες μας η επιρροή έρχεται κυρίως από το αγγλικό ισοδύναμο σχήμα too X to Y, π.χ. too good to be true. Βέβαια, σε αυτές τις σύντομες και πολυχρησιμοποιημένες φράσεις, όπως σημειώνει και ο Γ. Χάρης σε παλιότερο άρθρο του, από το οποίο κλέβω αγρίως,  ο ξενισμός σχεδόν δεν γίνεται αντιληπτός, και το «είναι πολύ ωραίο για να είναι αληθινό» αντιμετωπίζεται ως ισότιμο με το σχήμα «είναι τόσο καλό, που δεν μπορεί να είναι αληθινό».

Το ότι είναι ξενισμός ένα φραστικό σχήμα, δεν το βρίσκω αυτομάτως κακό. Δεν με διακατέχει κάποια γλωσσική ξενοφοβία που να με κάνει να απορρίπτω εκ προοιμίου το οποιοδήποτε γλωσσικό δάνειο· όπως έχω ξαναγράψει, τα γλωσσικά δάνεια πλουτίζουν τον δανειολήπτη, δεν τον φτωχαίνουν -τα περισσότερα δάνεια τα έχει πάρει ακριβώς η γλώσσα που θεωρείται πως έχει το πλουσιότερο, αριθμητικά εννοώ, λεξιλόγιο: η αγγλική. Ωστόσο, το σχήμα τουτού, ενώ υπάρχει στη γλώσσα μας επί πολλές δεκαετίες, δεν έχει ακόμα αφομοιωθεί. Όπως έγραφε στον μεσοπόλεμο ο Ελισσαίος Γιανίδης, «το φραστικό αυτό σχήμα η γλώσσα μας δεν το έχει καλλιεργήσει ακόμη οριστικά, γι’ αυτό δεν έχει την ελαστικότητα εκείνη που έχει σε άλλες γλώσσες, ώστε να μπορεί να παίρνει όλες τις μορφές και να προσαρμόζεται σε όλους τους συνδυασμούς». Πέρασαν από τότε πολλά χρόνια· το σχήμα τουτού δεν εμφανίζεται πια κυρίως σε μεταφράσεις, όπως στην εποχή του Γιανίδη· η χρήση του έχει επεκταθεί πολύ, κι όμως παραμένει ακόμα αναφομοίωτο, με την έννοια ότι όταν το συναντάμε σε φράσεις πέρα από τις στερεότυπες. χρειάζεται συχνά να κοντοσταθούμε ή να ζητήσουμε βοήθεια από τα συμφραζόμενα.

Οι λόγοι που εμποδίζουν την πλήρη αφομοίωση του φραστικού σχήματος τουτού είναι κατά τη γνώμη μου δύο. Ο ένας είναι ο προφανής, ότι το «για να» εισάγει τελικές προτάσεις, δηλαδή δευτερεύουσες προτάσεις που εκφράζουν το σκοπό μιας πράξης. Πηγαίνει στο σχολείο, για να μάθει γράμματα. Διαβάζει πολύ, για να περάσει τις εξετάσεις. (Παλιότερα, το «για να» πολλοί το έγραφαν σαν μια λέξη, γιανά· έτσι το έχει π.χ.. το συντακτικό του Τζάρτζανου).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Συντακτικό | Με ετικέτα: , , , , | 134 Σχόλια »

Η Αργυρού κλινόταν υπέροχα

Posted by sarant στο 28 Ιουνίου, 2012

Σε ένα από τα βιβλία που κληρονόμησα από τον παππού μου, ένα θεατρικό έργο του 19ου αιώνα, μια φάρσα του Άννινου, υπάρχει μια πολύ διασκεδαστική σκηνή ανάμεσα σε έναν δάσκαλο, που μιλάει καθαρεύουσα, και στην υπηρέτρια του σπιτιού, τη Μαριγώ. Η Μαριγώ έχει παρακαλέσει τον δάσκαλο να της κάνει μια εξυπηρέτηση, και ο δάσκαλος λέει:

– Ας ικανοποιήσω την επιθυμίαν της αγαπητής μου Μαριγούς

– Δεν με λένε Mαριγού, Μαριγώ με λένε, διορθώνει η κοπέλα.

– Ναι, καλή μου, αλλά κλίνεσαι!

– Και γιατί να κλείνομαι; Καμιά ασκημομούρα είμαι;

Ο Άννινος παίζει με τις διαφορές δημοτικής και καθαρεύουσας· βάζει τον δάσκαλο να κλίνει αρχαιότροπα το λαϊκό όνομα της Μαριγώς, και βέβαια η κοπέλα, που αγνοεί το κλιτικό υπόδειγμα, υποθέτει ότι η ονομαστική είναι «Μαριγού» (όπως: η αλεπού της αλεπούς) και διαμαρτύρεται. Κι επειδή αγνοεί επίσης το ρήμα «κλίνομαι», νόμισε ότι της είπαν ότι «κλείνεται» μέσα στο σπίτι -αλλά δεν έχει λόγο να κλείνεται, κοπέλα σαν τα κρύα τα νερά! Το κοινό γελάει με την αφέλεια της κοπέλας αλλά και με τη γλωσσική στενοκεφαλιά του δασκάλου. Αυτά, περί το 1890.

Καμιά εικοσαριά χρόνια αργότερα, στο βιβλίο του «Γλώσσα και ζωή», ο πρωτοπόρος δημοτικιστής Ελισαίος Γιανίδης, έκανε ένα ενδιαφέρον πείραμα: πήρε λόγιες λέξεις και τις προσάρμοσε στο τυπικό της δημοτικής, και από την άλλη πήρε λαϊκές λέξεις και τις προσάρμοσε στο τυπικό της καθαρεύουσας. Στην πρώτη περίπτωση η προσαρμογή ήταν εντελώς ή σχεδόν αβίαστη, στην άλλη περίπτωση τραγελαφική. Τον πίνακα αυτόν του Γιανίδη θα τον παρουσιάσω κάποτε, αλλά προς το παρόν θα δώσω μια γεύση. Για παράδειγμα, πήρε ο Γιανίδης τις λόγιες λέξεις «δικαστής, εφέτης», εφάρμοσε τις (σήμερα καθιερωμένες, αλλά τότε ακόμα καινοτομικές) δημοτικιστικές καταλήξεις: του δικαστή, του εφέτη. Φυσιολογικό. Έπειτα, πήρε τις λαϊκές λέξεις «περιβολάρης, μανάβης» και τους εφάρμοσε καθαρευουσιάνικες καταλήξεις: του περιβολάρου, του μανάβου. Κωμικό! Παρόμοια, πήρε τα αρχαία θηλυκά Ερατώ, Κλειώ, έφτιαξε τη δημοτικότροπη γενική: της Ερατώς, της Κλειώς, καμιά δυσκολία. Πήρε μετά τα λαϊκά Φωφώ, Μαριγώ, τα προσάρμοσε στο τυπικό της καθαρεύουσας: της Φωφούς, της Μαριγούς -και γέλασε και το παρδαλό κατσίκι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Θηλυκό γένος, Νεοκαθαρεύουσα, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , | 153 Σχόλια »

Το βιβλίο σας το έστειλα χτες

Posted by sarant στο 19 Μαρτίου, 2012

Τι σημαίνει άραγε η πρόταση του τίτλου; Είναι ή όχι σαφής με το ισχύον τονικό σύστημα; Ενώ θα σκεφτόσαστε την απάντηση, να πω ότι το σημερινό άρθρο γράφεται με έναυσμα μια συζήτηση που πιάσαμε προχτές στο ιστολόγιο, με αφορμή το γεγονός ότι στο μήνυμα που έστειλε την περασμένη Δευτέρα ο (υπουργός Παιδείας πλέον) Γ. Μπαμπινιώτης προς τους εκπαιδευτικούς όλων των βαθμίδων, δεν ακολουθεί το επίσημο τονικό σύστημα αλλά μια δική του τροποποιημένη εκδοχή στην οποία τονίζει και τα άρθρα. Όπως μπορείτε να δείτε στο σύντομο αυτό μήνυμα υπάρχουν τέσσερις περιπτώσεις με παραπανίσιους τόνους: όλων των βαθμίδων τής εκπαίδευσης, να σάς σφίξω νοερά το χέρι, ανάλογες τής προσφοράς του, καλλιέργεια τής ψυχής.

Θα μπορούσε βέβαια να υποστηρίξει κανείς ότι είναι αρκετά παράδοξο ένας υπουργός Παιδείας να μην εφαρμόζει το επίσημο τονικό σύστημα, δίνοντας το μήνυμα ότι «οι κανόνες δεν είναι για τους εκλεκτούς» (άραγε, αν ένας μαθητής στις πανελλήνιες εξετάσεις εφαρμόσει τους κανόνες Μπαμπινιώτη θα δει τον βαθμό του να μειώνεται;) αλλά δεν είναι αυτό το θέμα του άρθρου μας, το θέμα είναι αν χρειάζεται τροποποίηση το ισχύον τονικό σύστημα σε φράσεις όπως αυτή του τίτλου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μονοτονικό, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 206 Σχόλια »

Λεξικά που διαβάζονται

Posted by sarant στο 28 Νοέμβριος, 2010

Διαβάζονται τα λεξικά; Φυσικά, αλλιώς πώς θα βλέπαμε τι έχουν μέσα, αλλά εννοώ: διαβάζονται από την αρχή ως το τέλος, όπως ένα μυθιστόρημα; Ή έστω, τα διαβάζουμε όταν δεν ψάχνουμε να βρούμε μια λέξη; Η απάντηση στην ερώτηση εξαρτάται από το ποιον θα ρωτήσετε. Αν ρωτήσετε εμένα, θα απαντήσω ένα βροντερό: Φυσικά! διότι πράγματι πολύ συχνά μού συμβαίνει να διαβάζω έτσι ένα λεξικό. Κι άλλοι που έχουν πετριά με τη λεξικογραφία έτσι τα διαβάζουν, αλλά δεν γράφω για να σας εκμυστηρευτώ τις παραξενιές μου.

Γράφω επειδή ενας αναγνώστης του ιστολογίου μου ζήτησε να ανεβάσω ένα ποστ για τα «λεξικά-πασατέμπους» (δική του ορολογία), εννοώντας «ετυμολογικά λεξικά ή άλλα βιβλία – όχι ακριβώς έργα αναφοράς, αλλά που να διαβάζονται και για ψυχαγωγία- για τα αγγλικά, τα ελληνικά, ή άλλες γλώσσες». Πολύ καλή ιδέα την βρήκα αυτήν, και αφού θα αναφέρω μερικά τέτοια βιβλία θα σας καλέσω να συμπληρώσετε κι εσείς. Βιβλία για τη γλώσσα, όχι απαραιτήτως έργα αναφοράς, που να είναι τερπνά στην ανάγνωση αλλά και ταυτοχρόνως έγκυρα.

Ο φίλος που μου έστειλε το ηλεμήνυμα φέρνει κι ένα παράδειγμα του τι εννοεί: το βιβλίο του John Ayto Dictionary of word origins, ένα βιβλίο με ιστορίες λέξεων της αγγλικής γλώσσας, όπου φυσικά έμφαση δίνεται στις λέξεις που έχουν ενδιαφέρουσα ιστορία. Το έχω διαβάσει και το συνιστώ κι εγώ, είναι έγκυρο και καλογραμμένο. Ο λίκνος που δίνω παραπάνω (από το amazon.com) έχει το πλεονέκτημα ότι μπορείτε να διαβάσετε τις μέσα σελίδες, να πάρετε μια γεύση. Ωστόσο, έχει βγει και νεότερη έκδοση. Οι κακές γλώσσες λένε ότι γκουγκλίζοντας θα βρείτε και πεντέφι της νεότερης αυτής έκδοσης, φυσικά για να δείτε αν αξίζει να την παραγγείλετε.

Συνεχίζω, προτείνοντας κάποια βιβλία που τα ξέρω και μ’ αρέσουν. Ο καθηγητής Μενέλαος Παρλαμάς πρέπει να ήταν πολύ γλυκός άνθρωπος, κι αυτό φαίνεται από το βιβλίο του «Από τη ζωή των λέξεων» (2001). Και πάλι, ιστορίες λέξεων που διαβάζονται πολύ ευχάριστα -αν και σε μία περίπτωση έχει λάθος την ετυμολογία. Στα αγγλικά, έχω υπόψη μου ένα βιβλίο πολύ όμοιο με του Ayto, και με ίδιον ακριβώς τίτλο, Dictionary of Word Origins, των Linda & Roger Flavell. Μένοντας στις ιστορίες λέξεων, επιτρέψτε μου δειλά να αναφέρω και το δικό μου βιβλίο «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία«. Και για όσους διαβάζουν ιταλικά, υπάρχει το Nella foresta del vocabolario του Gabrielli, που όμως είναι εξαντλημένο.

Για τους γλωσσικούς μύθους, υπάρχει ένα βιβλίο αφιερωμένο σε θέματα όπως αν οι Εσκιμώοι έχουν όντως 100 λέξεις για το χιόνι, αλλά διστάζω να το συστήσω επειδή έχω πολύ καιρό που το διάβασα και απλώς θυμάμαι, συγκεχυμένα, ότι δεν με είχε ικανοποιήσει και τόσο πολύ. Λέγεται Word Myths του David Wilton, και ευτυχώς η Αμαζόνα μας αφήνει και πάλι να κοιτάξουμε μέσα ώστε να σχηματίσουμε γνώμη. Στα ελληνικά, θα ευλογήσω και πάλι τα γένια μου, αλλά όχι μόνο -θα σας προτείνω αφενός την Αρχαιολατρία και γλώσσα του Βασίλη Αργυρόπουλου και αφετέρου τη δική μου Γλώσσα μετ’ εμποδίων.

Τα δύο τελευταία βιβλία έχουν και στοιχεία γλωσσικής πολεμικής -θα ήταν παράλειψη, σε συναφή τομέα, να μην αναφέρουμε τα δυο βιβλία του Γιάννη Χάρη, με τον τίτλο «Η γλώσσα, τα λάθη και τα πάθη», σε δύο τόμους, ο πρώτος εδώ και ο δεύτερος εδώ. Πολλά από αυτά τα κείμενα μπορείτε να τα βρείτε και στο ιστολόγιο του Γιάννη Χάρη (κοιτάξτε κάτω δεξιά τις κατηγορίες), αλλά στο βιβλίο έχουν… άλλη χάρη (συγνώμη για το λογοπαίγνιο), ας πούμε υπάρχει κατατοπιστικό ευρετήριο και προσθήκες.

Ακόμα μεγαλύτερη παράλειψη θα ήταν αν δεν αναφέραμε μερικά κλασικά βιβλία στον ίδιο τομέα. Εννοώ τα Είδωλα του Εμμ. Ροΐδη, που διατίθεται στην Ανέμη, καθώς και το Γλώσσα και ζωή του Ελισσαίου Γιανίδη που δεν διατίθεται στην Ανέμη παρά μόνο αν είστε του πανεπιστημίου Κρήτης. Πάλι του Γιανίδη, υπάρχουν τα Γλωσσικά πάρεργα, που το βρήκα εδώ να πουλιέται 2,5 ευρώ.

Για τα γλωσσικά στερεότυπα μεταξύ λαών και τους εθνοφαυλισμούς, δυο ενδιαφέροντα (αλλά όχι αλάνθαστα) βιβλία είναι το Words Apart του Jonathon Green (που έβγαλε πρόσφατα ένα μνημειώδες λεξικό της αγγλικής σλαγκ, τρίτομο, που κάνει κάπου 200 λίρες!), και ένα παλιότερο, μάλλον δυσεύρετο, το A dictionary of international slurs, του Abraham Roback. Έχουμε κι ένα ελληνικό, τα Ακληρήματα του Μ. Σέργη, αλλά όταν πήγα να το παραγγείλω είχε εξαντληθεί.

Για τις ιδιωματικές εκφράσεις, στα αγγλικά, υπάρχει το The Oxford Dictionary of Phrase and Fable, καθώς και άλλα βιβλία με παρόμοιο τίτλο από άλλους εκδότες, που όλα τους είναι λίγο-πολύ έγκυρα και λίγο-πολύ κατάλληλα για βιβλίο του κομοδίνου, να διαβάζετε δυο-τρεις σελίδες πριν κοιμηθείτε, αν και μερικά είναι γκουμουτσοειδή, οπότε θα κάνετε μπράτσα. Πιο μικρό, το Dictionary of Idioms and their Origins. Στα γαλλικά υπάρχει το La puce à l’oreille, παναπεί ο ψύλλος στ’ αυτιά, του Claude Duneton. Για τα ελληνικά δεν μπορώ να συστήσω το «Λέξεις και φράσεις παροιμιώδεις» του Τάκη Νατσούλη, διότι οι περισσότερες εξηγήσεις που δίνει δεν είναι έγκυρες, αν και κάποιες είναι όντως διασκεδαστικές. Έχω γράψει κι εγώ ένα Αλφαβητάρι των ιδιωματικών εκφράσεων, που αν γκουγκλίσετε θα βρείτε ότι υπάρχει στο scribd και μπορείτε να το διαβάσετε τζάμπα.

Πριν έλεγα για βιβλία του κομοδίνου -εγώ στο δικό μου κομοδίνο έχω ένα γαλλικό βιβλίο, Pour tout l’or des mots του Claude Gagnière -πρόκειται για δύο παλιότερα βιβλία του ίδιου συγγραφέα που έχουν βγει σε κοινή έκδοση με νέο τίτλο και το βρίσκω εξαιρετικά απολαυστικό ανάγνωσμα για τη γλώσσα γενικώς και τα γαλλικά ειδικώς.

Κλείνω με μερικά ακόμα. Για λεξικό της ελληνικής αργκό, δεν έχω διαβάσει το καινούργιο του Ζάχου και δεν μπορώ να το συστήσω. Το παλιό Λεξικό της Πιάτσας του Βρ. Καπετανάκη είναι γραμμένο με κέφι και αν το βρείτε σε κανένα παλαιοβιβλιοπωλείο μη διστάσετε να το πάρετε. Απομακρυνόμαστε κάπως από τη γλώσσα, αλλά ένα αγαπημένο μου βιβλίο είναι οι Νεοελληνικοί παροιμιόμυθοι του Δημ. Λουκάτου -και, μια και πιάσαμε τις παροιμίες, ας αναφέρουμε και το Παροιμίες ελληνικές και των άλλων βαλκανικών λαών, του Μ. Μερακλή, που κάνει μια συγκριτική εξέταση των ομοειδών παροιμιών του βαλκανικού χώρου.

Πολλά έγραψα, και σίγουρα ξέχασα πάμπολλα πολύ αξιόλογα βιβλία -σειρά σας όμως να προσθέσετε κι εσείς τις προτάσεις και τις προτιμήσεις σας -και δεν είναι ανάγκη να κάνετε τον κόπο να βάζετε λίκνους, μια απλή αναφορά του τίτλου και του συγγραφέα αρκεί.

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λεξικογραφικά, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , | 77 Σχόλια »