Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘ελληνογενείς όροι’

Tα προβιοτικά και άλλα βάσανα

Posted by sarant στο 22 Οκτωβρίου, 2019

Βάσανα μεταφραστικά όμως, όχι διατροφικά ή υγείας, τουλάχιστον όχι στο άρθρο αυτό.

Φίλος του ιστολογίου μού έστειλε ένα γράμμα με έναν θύσανο από απορίες και ενστάσεις σε θέματα ορολογίας -και επειδή τα θέματα που θίγει έχουν κάτι κοινό, επειδή οι απαντήσεις πιθανώς να ενδιαφέρουν και άλλους, αλλά και επειδή κάποιες από αυτές είναι υπό συζήτηση, σκέφτηκα να μην του απαντήσω πρόχειρα και ιδιωτικά αλλά δημόσια γράφοντας ειδικό αρθράκι, αυτό που διαβάζετε. Στο τέλος έχω μια προσθήκη.

Και πρώτα το γράμμα του φίλου μας.

Ένα θέμα που με έχει απασχολήσει έντονα είναι τα αντιδάνεια, πως λειτουργούν ξένες λέξεις, οι οποίες  έχουν δημιουργηθεί με ελληνικής προέλευσης λέξεις στη σύνθεσή τους, όταν αυτές υιοθετούνται από την ελληνική γλώσσα. Ίσως να τα έχετε σχολιάσει και να μου έχει διαφύγει, ίσως χρειάζονται ένα ιδιαίτερο άρθρο, πάντως θα χαρώ να δω προσεχώς τις απόψεις σας για τα παρακάτω.

Θα ήθελα να σχολιάστε το αντισυστημικός, απευθείας απόδοση του antisystemic. Σύμφωνα με την ελληνική γλώσσα, εφόσον το θέμα της λέξης είναι συστηματ-, δεν θα έπρεπε να είναι αντισυστηματικός, ο ενάντιος στο σύστημα; Ή υιοθετούμε την ξένη λέξη, γιατί το αντισυστηματικός θα μας οδηγούσε σε άλλους συνειρμούς;

Με τη λέξη ομοφοβικός τι γίνεται; Σύμφωνα με τη γραμματική, αν το αναλύσουμε, ομοφοβικός είναι αυτό που φοβάται το όμο (ανύπαρκτη λέξη, ούτε καν το όμοιο), κανονικά δεν θα έπρεπε να αποδοθεί στα ελληνικά με τη λέξη ομοφυλοφιλοφοβικός; Μιλάμε εδώ για υιοθέτηση αυτούσια του αγγλικού όρου, που πάνω κάτω τον κατανοούμε, ή λειτουργεί και ο νόμος της απλοποίησης, για τη δύσκολη λέξη ομοφυλοφιλοφοβικός;

Η σωστή λέξη είναι κοσμετολογία, απόδοση του cosmetology, ή κοσμητολογία, που διατηρεί την ελληνική ρίζα κοσμητ-, αλλά ούτε ο κορέκτορας δεν το πιάνει σωστό;

Υπάρχουν προβιοτικά και πρεβιοτικά; Ή μόνο προβιοτικά αλλά λόγω της απόδοσης του προ- ως pre- στην αγγλική μιλάμε λανθασμένα και για πρεβιοτικά;

Θα διάβαζα με πολύ ενδιαφέρον τις απόψεις σας.

 

Να δούμε τα θέματα ένα προς ένα, ξεκινώντας όμως από την ορολογία. Ο φίλος μας χαρακτηρίζει «αντιδάνεια» λέξεις όπως συστημικός, ομοφοβία κτλ. ωστόσο οι περισσότεροι μελετητές επιφυλάσσουν τον όρο «αντιδάνειο» για περιπτώσεις όπου υπάρχει λεξιλογικός δανεισμός -και μάλιστα, θα έλεγα, λαϊκός δανεισμός.

Εννοώ ότι λέξεις όπως «homophobia» (ή telephone, και όλες οι άλλες που αφορούν επιστημονικούς νεολογισμούς) είναι πλασμένες με βάση ελληνικές λέξεις και ρίζες, αλλά δεν θεωρούνται αντιδάνεια διότι δεν προϋπήρχε ελληνική λέξη από την οποία να γίνει δανεισμός.

Για τον λόγο αυτό, στα λεξικά του Μπαμπινιώτη θα δείτε να επιφυλάσσεται ο όρος αντιδάνεια για περιπτώσεις όπως καναπές (από γαλλ. canapé και αυτό τελικά από ελλην. κώνωψ) ενώ για την ομοφοβία και το τηλέφωνο χρησιμοποιείται ο όρος «απόδοση ελληνογενούς ξένου όρου».

(Κάπου είδα να χαρακτηρίζονται ‘διεθνισμοί’ οι όροι όπως τηλέφωνο κτλ. αλλά ο όρος «διεθνισμός» είναι ευρύτερος αφού περιλαμβάνει όχι μόνο τους ελληνογενείς αλλά και τους λατινογενείς όρους καθώς και διεθνισμούς από νεότερες γλώσσες (μπάσκετ, σάουνα κτλ.).)

Και μετά τα ορολογικά, πάμε στις παρατηρήσεις του φίλου μας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Αγγλικά, Αντιδάνεια, Λεξικογραφικά, Νεολογισμοί, Ορολογία | Με ετικέτα: , , , , , , | 78 Σχόλια »

Ο συκαλειπτικός περιοδιστής και άλλοι ομογενείς εξωτερικού

Posted by sarant στο 12 Σεπτεμβρίου, 2014

Οι δυο πρώτες λέξεις του τίτλου (μετά το άρθρο) θα σας είναι άγνωστες υποθέτω -και μέχρι αυτή τη στιγμή δεν γκουγκλίζονταν και ήταν άγνωστες σε όλους, ανύπαρκτες στην ελληνική γλώσσα (Παρένθεση: τώρα που τις έγραψα, υπάρχουν τάχα; Όχι, θα έλεγα, διότι η γλώσσα δεν έχει ιδιωτικό χαρακτήρα).

Οι λέξεις αυτές είναι ανύπαρκτες λοιπόν στα ελληνικά, αλλά έχουν προκύψει με εξελληνισμό ελληνογενών λέξεων που υπάρχουν σε άλλες γλώσσες, λέξεων που έχουν πλαστεί στις γλώσσες αυτές από δομικά υλικά της ελληνικής γλώσσας, χωρίς να έχουν κάποιο ελληνικό πρωτότυπο. Δηλαδή, όπως, ας πούμε, από το αγγλικό telephone ή το γαλλικό téléphone πλάσαμε το τηλέφωνο, έτσι θα μπορούσαμε να έχουμε πλάσει και τις λέξεις αυτές αν δεν τύχαινε να έχουμε άλλες.

Ο περιοδιστής ίσως μαντέψατε σε ποια λέξη αντιστοιχεί -είναι ευτράπελος εξελληνισμός του ισπανικού periodista, που είναι ο δημοσιογράφος. Στα ισπανικά periodismo είναι η δημοσιογραφία και periódico δεν είναι το περιοδικό αλλά η εφημερίδα -καταλαβαίνουμε όμως εύκολα τη λογική της δημιουργίας της λέξης.

Τον συκαλειπτικό θα τον αφήσω για το τέλος.

Μια άλλη «ομογενής» λέξη, για την οποία έχουμε μιλήσει σε παλιότερο άρθρο, είναι η αλτηροφιλία. Δύσκολα θα μαντέψει κανείς σε τι αναφέρεται αν δεν ξέρει την ξένη λέξη που κρύβεται πίσω της. Ακόμα κι αν σας πω ότι πρόκειται για ένα άθλημα, δεν αποκλείεται να σκεφτείτε ότι θα πρόκειται για κάποιο είδος άλματος, ενώ στην πραγματικότητα είναι εξελληνισμός της γαλλικής λέξης haltérophilie, που είναι η άρση βαρών, όρος που φτιάχτηκε γύρω στα 1925. Οι haltères, αλτήρες ελληνικά, είναι τα βαράκια, δύο μεταλλικές σφαίρες ενωμένες μεταξύ τους με σιδερένια ράβδο, ενώ οι αρχαίοι αλτήρες ήταν βάρη που τα κρατούσαν στα χέρια οι άλτες του μήκους για να αυξάνουν τη φόρα τους.

Και τι θα μπορούσε να είναι τάχατες το βιοσκόπιο; Κάποιο επιστημονικό όργανο το δίχως άλλο, κάτι σαν το μικροσκόπιο. Όχι όμως, το βιοσκόπιο είναι ο εξελληνισμός του ολλανδικού bioscoop (ή και του αγγλικού bioscope) που είναι ο κινηματογράφος. Εξελληνισμός θεωρητικός βέβαια -διότι οι Έλληνες της Νότιας Αφρικής, που όντως εξελλήνισαν τη λέξη, όπως την κατέγραψε ο Σεφέρης το 1942, την είχανε πει «το μπαϊσκόπι».

Και ποιο επάγγελμα ασκούν οι χειροποδιστές; Κάτι που έχει να κάνει με τα χέρια και με τα πόδια; Ίσως ήταν έτσι στα τέλη του 18ου αιώνα που πλάστηκε η λέξη στα αγγλικά, αλλά σήμερα ο chiropodist είναι περίπου ο πεντικιουρίστας (ή ποδολόγος ή ποδοκόμος) και με τα πόδια κυρίως ασχολείται. Πάντως ο σχηματισμός της λέξης θεωρείται ελαττωματικός, και στην Αμερική η National Association of Chiropodists άλλαξε το 1958 το όνομά της σε American Podiatry Association. Αλλά επειδή πλησιάζουμε σε ναρκοθετημένη περιοχή όταν κάνουμε λόγο για ιατρικές και παραϊατρικές ειδικότητες που έχουν αλλάξει όνομα και που το ελληνογενές τους όνομα παραπέμπει σε ποδ- και πεδ- και παιδ-, το σταματάω εδώ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Ευτράπελα | Με ετικέτα: , , | 117 Σχόλια »