Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ελ. Βενιζέλος’

Μια άλλη κραυγή -εις μνήμην Ναπολέοντα Λαπαθιώτη

Posted by sarant στο 8 Ιανουαρίου, 2014

stratiotΣήμερα συμπληρώνονται εβδομήντα χρόνια από την αυτοκτονία του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, ενός αγαπημένου μου ποιητή για τον οποίο έχω γράψει πολύ και πολλά, τόσο στον παλιό μου ιστότοπο όσο και στο εδώ ιστολόγιο. Για τον Λαπαθιώτη γράφω συχνά λοιπόν, αλλά δυο φορές το χρόνο, την επέτειο (ή περίπου) της γέννησής του στις 31 Οκτωβρίου και του θανάτου του στις 8 Ιανουαρίου φροντίζω να γράψω οπωσδήποτε κάτι το λαπαθιωτικό, ει δυνατόν να παρουσιάσω ένα άγνωστο κείμενό του ή κάτι άλλο, ας είναι και λεπτομέρεια, που να μην είναι ευρύτερα γνωστό. Βέβαια, για την περίσταση των εβδομήντα χρόνων από τον θάνατο του Λαπαθιώτη είχαμε και χτες τη συζήτηση στο Bios, που έδωσε την ευκαιρία να αναφερθούμε εκτενώς στον ποιητή, στη ζωή του και στο έργο του.

Το σημερινό λαπαθιωτικό τεκμήριο που θα σας παρουσιάσω, μου το έστειλε εδώ και σαράντα περίπου μέρες ένας ως τότε άγνωστός μου συλλέκτης, ο κ. Νίκος Φασούλης, ο οποίος ήξερε την ενασχόλησή μου με τον Λαπαθιώτη και τον ευχαριστώ πάρα πολύ που με σκέφτηκε. Το τεκμήριο βρέθηκε σε ένα χαρτοκιβώτιο μαζί με άλλα τεκμήρια που ανήκαν στον δικηγόρο Λεόντιο Λεοντίου (για τον οποίο δεν έχω βρει τίποτα), που ήταν, με πληροφορεί ο αλληλογράφος μου, στέλεχος του κινήματος της Εθνικής Άμυνας την εποχή του εθνικού διχασμού.

Πρόκειται για ένα πατριωτικό (έως πατριδοκαπηλικό) φιλοβασιλικό ποίημα του Τάκη Μπαρλά, τυπωμένο σε μονόφυλλο, με τίτλο «Κραυγή». Πάνω στο μονόφυλλο είναι προσαρτημένο ένα υβριστικό μπιλιετάκι του Λαπαθιώτη, με τον πασίγνωστο γραφικό χαρακτήρα του.

Αλλά να πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Βρισκόμαστε στα 1916, στην Ευρώπη και στα Βαλκάνια μαίνεται ο μεγάλος πόλεμος που σήμερα είναι γνωστός ως Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος. Στην ακόμα ουδέτερη Ελλάδα, το σχίσμα ανάμεσα στους οπαδούς της ουδετερότητας, με επικεφαλής τον βασιλιά Κωνσταντίνο, και τους υπέρμαχους της εξόδου στον πόλεμο με το μέρος της Αντάντ, με επικεφαλής τον πρώην πρωθυπουργό Ελευθ. Βενιζέλο, έχει γίνει αγεφύρωτο μετά τον εξαναγκασμό του Βενιζέλου σε παραίτηση τον Οκτώβριο του 1915 και τη διενέργεια νέων εκλογών με αποχή του Κόμματος των Φιλελευθέρων (που είχε επικρατήσει στις προηγούμενες εκλογές τον Μάιο του 1915). Στις 17 Αυγούστου 1916 (όλες οι ημερομηνίες με το παλαιό ημερολόγιο) ξεσπάει στη Θεσσαλονίκη το κίνημα της Εθνικής Άμυνας, που επικρατεί με τη βοήθεια των γαλλικών στρατευμάτων (που βρίσκονται εκεί από τον Οκτώβριο του 1915). Η χώρα σε λίγο θα χωριστεί σε δύο κράτη, το κράτος της Θεσσαλονίκης που θα κηρύξει τον πόλεμο στις Κεντρικές Δυνάμεις και το κράτος των Αθηνών, ενώ μεγάλα τμήματά της θα περάσουν (ή έχουν ήδη περάσει) υπό τον έλεγχο των Κεντρικών ή της Αντάντ. Ο διχασμός σε δύο κράτη θα κρατήσει έως τον Ιούνιο του 1917, οπότε η Αντάντ θα αναγκάσει τον βασιλιά Κωνσταντίνο να παραιτηθεί υπέρ του γιου του Αλέξανδρου και να εγκαταλείψει την Ελλάδα -και η χώρα θα επανενωθεί.

Στον διχασμό αυτόν, ο Ναπολέων Λαπαθιώτης, όπως και ο πατέρας του, ο Λεωνίδας Λαπαθιώτης, πήραν με φανατισμό το μέρος του Βενιζέλου και τάχθηκαν υπέρ της εξόδου στον πόλεμο, παρόλο που ο Λ. Λαπαθιώτης είχε παλιότερα συγκρουστεί με τον Βενιζέλο, είχε φυλακιστεί για λίγο σύντομα κατηγορούμενος για συνωμοσία και είχε αποστρατευτεί. Καθώς τα πράγματα οξύνονται, ο μεν Λεωνίδας οργανώνει σώματα εθελοντών (τα οποία, μετά τον Αύγουστο, θα αρχίσουν να στέλνονται στη Θεσσαλονίκη για να γυμναστούν και να πάρουν μέρος στον πόλεμο) ο δε Ναπολέων προπαγανδίζει την έξοδο στον πόλεμο, μεταξύ άλλων με ποιήματα, το διασημότερο από τα οποία είναι ένα απροκάλυπτα γαλλόφιλο σονέτο, η Κραυγή!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθησαύριστα, Επετειακά, Λαπαθιώτης, Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , | 44 Σχόλια »

Κακές λέξεις και χυδαίοι άνθρωποι

Posted by sarant στο 26 Σεπτεμβρίου, 2011

Για τα γομάρια του βουλευτή Ροντούλη συζητήσαμε προχτές· όμως υπάρχει και κάτι άλλο σ’ αυτή τη συζήτηση που μου κίνησε την προσοχή, που θα είναι το σημερινό μας θέμα.

Θέλοντας να δικαιολογηθεί για τον χαρακτηρισμό, ο βουλευτής τόνισε ότι «Δεν υπάρχουν κακές λέξεις, κακοί άνθρωποι υπάρχουν». Αυτό είναι βέβαια παράφραση της διάσημης ρήσης του Λορέντζου Μαβίλη, αλλά δεν είναι και σωστό. Κακές λέξεις, δηλαδή χυδαίες, ασφαλώς υπάρχουν. Κι αν πούμε ότι δεν είναι «κακιά» λέξη το γομάρι, φαντάζομαι ότι ο καθένας μπορεί να σκεφτεί στο λεφτό πολλές λέξεις για τις οποίες όλοι θα συμφωνούσαν πως είναι αναμφισβήτητα κακές ή χυδαίες.

Λέω ότι η φράση του Ροντούλη είναι παράφραση της φράσης του Μαβίλη, γιατί ο Μαβίλης είχε πει Χυδαία γλώσσα δεν υπάρχει, υπάρχουν χυδαίοι άνθρωποι (και όχι ακριβώς, δείτε παρακάτω), απόφθεγμα που έγινε δίκαια διάσημο -και, καθώς από τ’ αγκάθι βγαίνει ρόδο, μια και διαπίστωσα πως δεν υπάρχει στο Διαδίκτυο, σκέφτομαι σήμερα να αφιερώσω το άρθρο σε εκείνη την ομιλία, που έγινε πριν από 100 χρόνια και κάτι μήνες, στις 26 Φεβρουαρίου 1911.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικό ζήτημα, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , | 120 Σχόλια »

Παίζει μπριτζ ο σμπίρος;

Posted by sarant στο 9 Φεβρουαρίου, 2011

Οι ελληνικές λέξεις που αρχίζουν από σμπ- είναι μετρημένες στα δάχτυλα: σμπαράλια, σμπάρο και σμπίρος (δεν θα μετρήσουμε το σμπρώχνω). Και οι τρεις αυτές οι λέξεις είναι δάνεια, από τα ιταλικά (ή τα ενετικά), αν και για μία από αυτές υπάρχει η άποψη ότι είναι απώτερης ελληνικής αρχής, οπότε πρόκειται για αντιδάνειο. Τη λέξη αυτή έτυχε να την κουβεντιάζω σε μια συζήτηση με φίλους χτες-προχτές, οπότε σκέφτηκα να σας αφηγηθώ την ιστορία της, μια και έχει ετυμολογικό ενδιαφέρον.

Πρόκειται για τον σμπίρο, λέξη περιφρονητική σήμερα, σχεδόν βρισιά. Όπως είπαμε, είναι δάνειο από τα ιταλικά. Στο Μεσαίωνα και στην Αναγέννηση sbirro λεγόταν στις ιταλικές πόλεις-κράτη ο αστυνομικός υπάλληλος που μεριμνούσε για την τήρηση της τάξης περιπολώντας στους δρόμους με την κοκκινωπή του στολή. Γρήγορα η λέξη, και μέσα στην Ιταλία, αλλά και έξω από αυτήν όπου διαδόθηκε ως δάνειο, αποκτά αρνητικές σημασίες: δηλώνει τα πρωτοπαλίκαρα, τους μπράβους των ισχυρών που αναλαμβάνουν να διεκπεραιώνουν βρομοδουλειές. Κάπως έτσι περνάει και στα ελληνικά, όπου όμως η λέξη, ακόμα κι όταν σήμαινε τον αστυνομικό, είχε εξαρχής μειωτική χροιά, περισσότερο σήμαινε τον μυστικό αστυνομικό, τον χαφιέ· σήμερα, η λέξη απαντά σχεδόν αποκλειστικά με τη σημασία «μπράβος, τσιράκι» (το λεξικό Μπαμπινιώτη δίνει ως πρώτη σημασία το «αστυνομικός», ενώ το ΛΚΝ δεν έχει τη λέξη, περιέργως).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , , , , | 150 Σχόλια »

Πάντως, ο γιος του Μπελογιάννη δεν ζήτησε αναψηλάφηση…

Posted by sarant στο 23 Οκτωβρίου, 2010

Σκίτσο του Πρωτοπαπαδάκη κατά την απολογία του, από το Ελεύθερο Βήμα (πρέπει να είναι του Φωκίωνα Δημητριάδη)

Η απόφαση του Αρείου Πάγου να ακυρώσει τη Δίκη των Έξι ύστερα από 88 χρόνια έρχεται σε μάλλον ακατάλληλη στιγμή, με την έννοια ότι οι περισσότεροι πολίτες θα της δώσουν τη σημασία που ίσως και να της αξίζει, και που συνοψίζεται στο σχόλιο που είδα σε ένα ιστολόγιο: «… και ο Άρειος Πάγος χτενίζεται».

Είπαν κάποιοι, και θα συμφωνήσω, ότι η ιστορία δεν ξαναγράφεται με αποφάσεις δικαστηρίων. Εγώ επιπλέον θα επισημάνω, αλλά θα περιμένω να μου το επιβεβαιώσει κάποιος νομικός, ότι η «αθώωση» των κατηγορουμένων από τον Άρειο Πάγο έγινε χωρίς να μπει το δικαστήριο στην ουσία του κατηγορητηρίου. Ανάμεσα στα «νέα στοιχεία» που φαίνεται ότι προσκόμισε ο εγγονός του Π. Πρωτοπαπαδάκη ήταν, όπως διάβασα στην εφημερίδα, το τηλεγράφημα του Βενιζέλου που ζητούσε να μην εκτελεστούν οι Έξι και το οποίο έφτασε αργά -μα, αυτό ολοφάνερα δεν έχει σχέση με την ενοχή των κατηγορουμένων αλλά με την εκτέλεση της απόφασης. Και ο Καραμανλής ανέστειλε την εκτέλεση της θανατικής ποινής για τους τρεις πρωτεργάτες της απριλιανής χούντας, αλλά αυτό δεν αθωώνει φυσικά τον Παπαδόπουλο και τον Παττακό!

Τέλος πάντων, πιστεύω ότι πάρθηκε μια πολιτική απόφαση που θα προστεθεί απλώς σαν ασήμαντη υποσημείωση στην ετυμηγορία της ιστορίας -δεν ξέρω αν παράγει άλλα απτά αποτελέσματα για τους απογόνους των «αθωωθέντων» πέρα από μιαν ηθική δικαίωση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , , | 82 Σχόλια »

Τα ανύπαρκτα Οκτωβριανά

Posted by sarant στο 28 Αυγούστου, 2009

Τα ανύπαρκτα Οκτωβριανά

Ή, πώς μια λεξικογραφική αβλεψία κατασκευάζει ένα ιστορικό γεγονός.

Αν ανοίξετε το λεξικό Μπαμπινιώτη (τουλάχιστον την 2η έκδοση που έχω εγώ) θα διαβάσετε: Οκτωβριανά: Οι συγκρούσεις μεταξύ των γαλλικών αποβατικών αγημάτων και μονάδων του ελληνικού στρατού τον Οκτώβριο του 1916 στην Αθήνα. Λίγο συντομότερος, αλλά ουσιαστικά ίδιος ο ορισμός του Λεξικού της Κοινής Νεοελληνικής: Συγκρούσεις γαλλικών αγημάτων με ελληνικά στρατεύματα τον Οκτώβριο του 1916 στην Αθήνα. Το περίεργο είναι ότι και τα δύο λεξικά περιλαμβάνουν και λήμμα «Νοεμβριανά» με παρόμοιο ορισμό. Συγκεκριμένα, στον Μπαμπινιώτη, Νοεμβριανά είναι τα γεγονότα που αναφέρονται στην απόβαση δυνάμεων της Αντάντ στην Αθήνα στις 17 Νοεμβρίου 1916 και στις επακόλουθες συγκρούσεις με τις δυνάμεις της κυβέρνησης των Αθηνών, που οδήγησαν στην αποπομπή του βασιλιά Κωνσταντίνου, ενώ για το ΛΚΝ τα Nοεμβριανά είναι «συγκρούσεις μεταξύ αγημάτων του ελληνικού στρατού και του γαλλικού ναυτικού που έγιναν στις 17 Nοεμβρίου του 1916».

Επομένως, αν ο σημερινός αναγνώστης στηριχτεί στα λεξικά, θα βγάλει το συμπέρασμα ότι το 1916 έγιναν συγκρούσεις στην Αθήνα δυο φορές, την πρώτη κάποτε τον Οκτώβριο, ανάμεσα σε γαλλικά αποβατικά αγήματα και μονάδες του στρατού, και τη δεύτερη στις 17 Νοεμβρίου, ανάμεσα σε δυνάμεις της Αντάντ (ή του γαλλικού ναυτικού) και της κυβέρνησης των Αθηνών, με αποτέλεσμα την αποπομπή του Κωνσταντίνου.

Κάπως περίεργο δεν είναι, να έχουν συμβεί τα ίδια γεγονότα δυο φορές με διαφορά ενός μηνός; Περίεργο έως αδύνατο. Διότι τα πρώτα από τα γεγονότα αυτά, δηλ. τα Οκτωβριανά, δεν συνέβησαν ποτέ, είναι γέννημα λεξικογραφικής αβλεψίας! (Βέβαια, και ο ορισμός του δευτέρου συμβάντος πάσχει, αλλά τουλάχιστον αναφέρεται σε υπαρκτό γεγονός!) Τον Οκτώβριο του 1916 δεν έγινε στην Αθήνα καμιά απολύτως σύγκρουση μεταξύ δυνάμεων της Αντάντ και του κράτους των Αθηνών (βρισκόμαστε σε περίοδο εθνικού διχασμού, μην ξεχνάμε). Η ατμόσφαιρα ήταν ασφαλώς τεταμένη, οι κατάσκοποι οργίαζαν, οι διπλωμάτες μηχανορραφούσαν, αλλά σύγκρουση στρατιωτική δεν έγινε στην Αθήνα.

Το ίδιο θα συμπεράνουμε κι αν κάνουμε αναζήτηση στο γκουγκλ. Τα μόνα «Οκτωβριανά» που βρίσκουμε, πέρα από την Οχτωβριανή επανάσταση, είναι η εξέγερση στην Κύπρο, το 1931. Τα λεξικογραφικά Οκτωβριανά δεν τα ξέρει κανείς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , | 31 Σχόλια »