Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Επιθεώρηση Τέχνης’

Η δόξα του σκαπανέα (απόσπασμα)

Posted by sarant στο 6 Δεκεμβρίου, 2015

Έκλεισε χτες ένας χρόνος από τον τραγικό θάνατο του Μένη Κουμανταρέα. Για να τιμήσω τη μνήμη του, διάλεξα ένα απόσπασμα από ένα νεανικό του έργο, τη νουβέλα «Η δόξα του σκαπανέα», γραμμένο το 1963. Ο Κουμανταρέας είχε εμφανιστεί στα γράμματα τον προηγούμενο χρόνο, με τα Μηχανάκια, μια συλλογή διηγημάτων. Σε μεταγενέστερες εκδόσεις εντάχθηκε στο βιβλίο και η Δόξα του σκαπανέα, που έχει αρκετά κοινά στοιχεία με τα άλλα τρία διηγήματα.

skap1Ο σκαπανέας είναι ειδικότητα του στρατού, ιδίως στο Μηχανικό, και η λέξη χρησιμοποιείται και για κάθε στρατιώτη του Μηχανικού. Στη νουβέλα, ο σκαπανέας είναι ένας δειλός φαντάρος, ο Δημητρούλης Καρδακαρέας, που πείθεται να δηλώσει ανακατάταξη αλλά τελικά εξεγείρεται -και συνθλίβεται. Η πρωτοτυπία της αφήγησης βρίσκεται στο ότι παρουσιάζεται σαν πειραματική εκπαιδευτική ταινία για τους νεοσυλλέκτους.

Επειδή πρακτικά ήταν δύσκολο, αλλά και δεοντολογικά δεν θα ήταν σωστό, να μεταφέρω στο ακέραιο τη νουβέλα, διάλεξα ένα μεγάλο κομμάτι από την αρχή (χοντρικά πρέπει να είναι το ένα τρίτο ή το ένα τέταρτο). Έτσι, θα σας αφήσω αναγκαστικά με τη γλύκα, εκτός κι αν παρακινηθείτε να βρείτε το βιβλίο για να συνεχίσετε την ανάγνωση.

Δεν είχα πρόχειρο το βιβλίο κι έτσι πήρα την πρώτη δημοσίευση, στην Επιθεώρηση Τέχνης, στο τεύχος Ιουνίου 1963 (και Ιουλίου 1963 η δεύτερη συνέχεια). Από εκεί και οι δυο εικόνες που συνοδεύουν το κείμενο, του Νίκου Παραλη (δεν ξέρω πού τονίζεται). Έτσι, το κείμενο του βιβλίου μπορεί να έχει κάποιες διαφορές. Μονοτόνισα και προσάρμοσα την ορθογραφία στα σημερινά.

Στα πραγματολογικά, η δυνατότητα να ζητήσεις ανακατάταξη στον στρατό δεν ξέρω αν υπάρχει πια (θυμάμαι κάτι αξιωματικούς μακράς ανακατατάξεως, που διαμαρτύρονταν στα χρόνια του 80, αλλά αυτοί είναι άλλη κατηγορία). Επίσης, έχω απορία αν το Μάρμω είναι χαϊδευτικό όνομα ή επίσημο.

Η ΔΟΞΑ ΤΟΥ ΣΚΑΠΑΝΕΑ

Ο ΧΕΙΡΙΣΤΗΣ μπήκε στην αίθουσα προβολής, χαιρέτησε, κρέμασε το μπερέ του και πήρε θέση πίσω από τη μηχανή.

— Η ταινία που θα δείτε, είπε με καθαρή, αμέτοχη φωνή, βρίσκεται στο στάδιο της τελικής επεξεργασίας. Λείπουν ακόμα μερικοί ήχοι κι η μουσική.

—   Τόσο καιρό τί κάνατε; γκρίνιαξε ο στρατηγός αναπαυμένος στο βάθρο του και περιστοιχισμένος από τους ανώτερους αξιωματικούς. Καλά… καλά… Φροντίστε το ταχύτερο. Έχουμε ανάγκη από μια καλή ταινία εκπαιδευτικού περιεχομένου, κατάλληλη για τους νεοσυλλέκτους. Η έλλειψή της οσημέραι καθίσταται οδυνηρότερη. Χειριστή, πάμε…

Η μηχανή ρουθούνισε, ο προβολέας γάζωσε το σκοτάδι κι η οθόνη γέμισε τίτλους:

skap3

(*) Οποιαδήποτε ομοιότητα προσώπων και γεγονότων που αναφέρονται στην ταινία, με πρόσωπα και γεγονότα της πραγματικής ζωής, είναι απολύτως συμπτωματική.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Πεζογραφία, Στρατός | Με ετικέτα: , , | 98 Σχόλια »

Η μικρή Κούλα, ο Παπαδιαμάντης και τα Τραγούδια του Θεού

Posted by sarant στο 10 Αυγούστου, 2014

koula2

Πολυξένη και Κούλα Μπούκη το 1911, έτος θανάτου του Παπαδιαμάντη

Tο σημερινό άρθρο είναι κατά συνέχεια του άρθρου της προηγούμενης Κυριακής, στο οποίο είχαμε αναδημοσιεύσει ένα άρθρο του Π. Κουλουφάκου, γιου του Κώστα, στο οποίο αποκαλυπτόταν ότι η μητέρα του Κώστα Κουλουφάκου, η Αγγελική το γένος Μπούκη είναι το ίδιο πρόσωπο με τη «μικρή Κούλα» που πρωταγωνιστεί στο διήγημα του Παπαδιαμάντη «Τα τραγούδια του Θεού«. Σήμερα θα αναδημοσιεύσω μια συνέντευξη με την ίδια την Αγγελική Μπούκη-Κουλουφάκου, όπως δημοσιεύτηκε στην Επιθεώρηση Τέχνης το 1961.

Bέβαια, όσοι θυμούνται το διήγημα ίσως εκπλαγούν, αφού η Κούλα του διηγήματος πεθαίνει σε ηλικία 11 χρονών -αλλά ευτυχώς αυτό έγινε μόνο στο διήγημα. Για τους ξεσκολισμένους παπαδιαμαντιστές αυτό δεν θα είναι κάτι νέο: η πληροφορία ότι ο Παπαδιαμάντης προτίμησε να «πεθάνει» τη μικρή και ότι η μητέρα της δεν του έκρυψε την ενόχλησή της όταν διάβασε στην εφημερίδα τον θάνατο της κόρης της δεν είναι καινούργια, έχει ξαναγραφτεί από τον Μερλιέ στον πρόλογο μιας συλλογής διηγημάτων του Ππδ. στα γαλλικά -και περιλαμβάνεται στο διάσημο αφιέρωμα που έκανε η Νέα Εστία το 1941 στον Παπαδιαμάντη.

Αυτό ακριβώς το περιστατικό έχει μεγάλη σημασία για την εκδοτική ιστορία του διηγήματος. Η (μέχρι στιγμής) πρώτη του δημοσίευση, με βάση τα όσα γνωρίζουμε, έγινε μετά τον θάνατο του Παπαδιαμάντη, στο περιοδικό Καλλιτέχνης του Βώκου το 1912. Ολοφάνερα, δεν μπορεί να το διάβασε τότε η Πολυξένη Μπούκη και να διαμαρτυρήθηκε στον Παπαδιαμάντη -μάλιστα, επειδή ο Παπαδιαμάντης έφυγε για τη Σκιάθο τον Απρίλη του 1908, το επεισόδιο πρέπει να έγινε το αργότερο έως τότε.

Τούτο σημαίνει ότι, αν η διήγηση αληθεύει, πρέπει να υπήρξε μια προηγούμενη δημοσίευση του διηγήματος σε εφημερίδα, γύρω στο 1906 ή 1907, η οποία μέχρι σήμερα λανθάνει. Στην κριτική του έκδοση (εκδ. Δόμος) ο Ν.Δ.Τριανταφυλλόπουλος  αποφεύγει να πάρει σαφή θέση ως προς το αν θεωρεί πιθανή την ύπαρξη προηγούμενης δημοσίευσης και παραθέτει απλώς τις απόψεις του Βαλέτα στο κριτικό υπόμνημα της δικής του έκδοσης (ο Βαλέτας γνωρίζει την αφήγηση του Μερλιέ αλλά διατηρεί επιφυλάξεις για το αν είναι αληθινή και αν υπήρξε προηγούμενη δημοσίευση).

Φαίνεται ότι ο ΝΔΤριανταφυλλόπουλος δεν είχε υπόψη του τη μαρτυρία του Π. Κουλουφάκου ούτε τη συνέντευξη της Αγγελικής Μπούκη-Κουλουφάκου που δημοσιεύουμε σήμερα. Ωστόσο, το σημερινό άρθρο (ή η μαρτυρία του Π. Κουλουφάκου) δεν είναι βέβαιο ότι ενισχύουν τη μαρτυρία του Μερλιέ, αφού στην πραγματικότητα η πηγή και των τριών αφηγήσεων φαίνεται να είναι η ίδια: η «οικογενειακή ιστορία» της οικογένειας Μπούκη.

Και ποια είναι τάχα η «αθηναϊκή εφημερίδα» στην οποία δημοσιεύτηκε το διήγημα του Παπαδιαμάντη και το διάβασαν οι συγγένισσες της Πολυξένης Μπούκη; Στη συνέντευξή της, η Αγγελική αναφέρει την εφημερίδα «Ομόνοια» -όμως τέτοια εφημερίδα δεν υπήρχε στην Αθήνα. Υπήρχε στην Αλεξάνδρεια μόνο, αλλά την εποχή εκείνη είχε συγχωνευτεί με μιαν άλλη και έβγαινε με διπλό τίτλο (Ταχυδρόμος – Ομόνοια) και δεν φαίνεται να κυκλοφορούσε στην Αθήνα -τόσο ώστε να τη διαβάζουν λαϊκές γυναίκες σαν τις κουμπάρες της Πολυξένης Μπούκη. Κι έτσι κι αλλιώς, δεν έχει βρεθεί συνεργασία του Παπαδιαμάντη με την αλεξανδρινή αυτή εφημερίδα.

Λοιπόν; Μήπως είναι θρύλος όλη η ιστορία, ένας οικογενειακός μύθος που τον ξεκίνησε κάποιος κάποτε και τον πίστευε για αληθινό η Αγγελική Μπούκη; Δεν μπορώ να το αποκλείσω. Όμως εξίσου πιθανό είναι απλώς να θυμάται λάθος η Αγγελική τον τίτλο της εφημερίδας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Παπαδιαμάντης, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 90 Σχόλια »