Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ετυμολογικό λεξικό Μπαμπινιώτη’

Το καριοφίλι του τσολιά

Posted by sarant στο 23 Μαρτίου, 2017

Συμπληρώνονται σήμερα 196 χρόνια από την έναρξη της επανάστασης του 1821 στην Καλαμάτα, στις 23 Μαρτίου του 1821, οπότε είπα να βάλω ένα άρθρο σχετικό με την επέτειο, που κοντεύει να περάσει απαρατήρητη, εννοώ στο ιστολόγιο. Ταυτόχρονα βέβαια προβοκάρω, διότι το θέμα αυτό -δηλαδή τον εθνικό μύθο σχετικά με την υποτιθέμενη κήρυξη της επανάστασης στις 25 Μαρτίου από τον Παλαιών Πατρών Γερμανό στο μοναστήρι της Αγίας Λαύρας- είναι επόμενο να προκαλέσει αντιπαράθεση, οπότε δεν είναι σωστό να το προσπερνάω έτσι αγέρωχα.

Ωστόσο, το σημερινό μου άρθρο είναι καθαρά λεξιλογικό και μάλιστα η μία από τις δύο λέξεις του τίτλου δεν έχει σχέση με τον ξεσηκωμό του 1821. Στην πραγματικότητα, το σημερινό άρθρο αποτελεί αφενός επανάληψη τμημάτων ενός παλιότερου άρθρου για τη λέξη «τσολιάς», με νέα επεξεργασία ώστε να δοθεί έμφαση στη χρονολόγηση της λέξης, και αφετέρου συνόψιση συζητήσεων για την ετυμολογία του καριοφιλιού. Εκτός από τα άλλα, οι δυο αυτές λέξεις έχουν και ένα ακόμα κοινό στοιχείο: τις ανέφερε πρόσφατα η «ετυμολογική» εκπομπή «Από πού κρατάει η σκούφια μας;» του Παύλου Μεθενίτη στον σταθμό Κόκκινο κάνοντας κατά τη γνώμη μου κάποια λάθη (συγγνωστά ωστόσο) στην ετυμολογία.

Και ξεκινάμε με τον τσολιά.

Δοξασμένοι στην Αλβανία και παρόλο που το όνομά τους λερώθηκε στην κατοχή με τους ταγματασφαλίτες-γερμανοτσολιάδες, οι τσολιάδες εξακολουθούν να έχουν μεγάλη λαϊκή εκτίμηση, που έχει αποτυπωθεί και στη γλώσσα. Κάποτε το πρότυπο του λεβέντη νέου με την ωραία κορμοστασιά ήταν «τσολιάς στ’ ανάκτορα», αλλά «τσολιάς» λέγεται και η όμορφη και μεγαλόσωμη γυναίκα, που προκαλεί αίσθηση όταν περνάει. Όπως λέει άλλωστε και το λαϊκό τραγούδι,

Μια κούκλα μες στη γειτονιά τσολιά τηνε φωνάζουν
(γεια σου τσολιά μου – γεια σου τσολιά μου)
και στο σεργιάνι σαν θα βγει τα κάλλη της θαυμάζουν

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in 1821, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , | 253 Σχόλια »

Πενήντα ελληνικές λέξεις αλβανικής προέλευσης

Posted by sarant στο 18 Οκτώβριος, 2013

Το σημερινό είναι το τρίτο άρθρο του ιστολογίου που είναι αφιερωμένο σε ελληνικές λέξεις που είναι δάνειες από μια συγκεκριμένη άλλη γλώσσα. Η σειρά άνοιξε με ένα άρθρο στο οποίο απαριθμούνταν 220 ελληνικές λέξεις τουρκικής προέλευσης “που χρησιμοποιούμε καθημερινά”, όχι της δικής μου επιλογής. Πριν από σαράντα μέρες έβαλα το δεύτερο άρθρο, 100 ελληνικές λέξεις σλαβικής προέλευσης και σήμερα τριτώνει το καλό (ή το κακό) με πενήντα λέξεις αλβανικής προέλευσης. Ο αριθμός των λέξεων, όπως βλέπετε, όλο και μειώνεται και μάλιστα υποδιπλασιάζεται (περίπου) από άρθρο σε άρθρο, αλλά η σύγκριση είναι πλασματική, διότι οι 220 λέξεις τουρκικής προέλευσης ήταν, οι περισσότερες, καθημερινές, ενώ οι 100 σλαβικές περιλαμβάνουν πολλές άγνωστες. Το ίδιο ισχύει και με τις σημερινές λέξεις, οπότε μεταξύ τους η σύγκριση έχει βάση. Οι αλβανικής προέλευσης λέξης είναι λιγότερες, αλλά μην ξεχνάμε πως οι λέξεις σλαβικής προέλευσης περιλάμβαναν και λόγιο δανεισμό (λέξεις τύπου «νομενκλατούρα» κτλ.).

Τον κατάλογο τον ξεκίνησα με βάση τον σχετικό πίνακα του ετυμολογικού λεξικού Μπαμπινιώτη και με τις ετυμολογικές πληροφορίες του Λεξικού της Κοινής Νεοελληνικής, προσθέτοντας και μερικές ιδιωματικές λέξεις που είχα συμπεριλάβει στις (366 τον αριθμό) “Λέξεις που χάνονται”, το προπέρσινο βιβλίο μου. Στη συνέχεια, συμπλήρωσα τον πίνακα παίρνοντας λέξεις από σχετική εργασία του Δημ. Λιθοξόου.

Ο πίνακας του Λιθοξόου είναι ο πληρέστερος (έχει αποδελτιώσει τη βασική εργασία του Γουστάβου Μέγιερ) αλλά έχει μερικές σπανιότατες λέξεις, όπως και λέξεις που ο Μέγιερ τις θεωρεί αλβανικής προέλευσης αλλά που άλλες πηγές τις θεωρούν δάνεια από άλλη γλώσσα (π.χ. τον βάλτο, που τον είδαμε στα σλάβικα δάνεια). Περιλαμβάνει 89 λέξεις και μάλιστα δεν καταγράφει λέξεις διαλέκτων, όπως λέει.

Τέλος, πρόσθεσα και μία λέξη (ή μάλλον έκφραση) που καμιά πηγή δεν τη δίνει αλβανικής προέλευσης, αλλά με βάση δικές μας, ερασιτεχνικές αλλά πιστεύω πειστικές, έρευνες (που έχουν δημοσιευτεί σε παλιό άρθρο) αυτό θεωρείται πολύ πιθανό: πρόκειται για την έκφραση μάλε βράσε.

Και πάλι, καταγράφονται οι λέξεις που ήρθαν στα ελληνικά από τα αλβανικά, ανεξάρτητα αν η απώτερη προέλευσή τους είναι από άλλη γλώσσα (υπάρχουν καναδυό τέτοιες περιπτώσεις στον πίνακα).

Ιδού λοιπόν ο πίνακας με τις πενήντα ελληνικές λέξεις αλβανικής προέλευσης. Οι αμφισβητούμενες με ερωτηματικό (;)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 368 Σχόλια »

100 ελληνικές λέξεις σλαβικής προέλευσης

Posted by sarant στο 11 Σεπτεμβρίου, 2013

Πριν από μερικούς μήνες είχα δημοσιεύσει ένα άρθρο στο οποίο απαριθμούνταν 220 ελληνικές λέξεις τουρκικής προέλευσης «που χρησιμοποιούμε καθημερινά». Τον κατάλογο εκείνον δεν τον είχα καταρτίσει εγώ, κυκλοφορούσε στο Διαδίκτυο απ’ όπου τον πήρα και, όπως έγραψα άλλωστε, είχε αρκετά λάθη, ωστόσο το λημματολόγιο μού είχε φανεί αρκετά καλό τουλάχιστον για μια πρώτη συζήτηση του θέματος. Η τουρκική είναι μια από τις βασικότερες πηγές δανείων της ελληνικής, αλλά όχι η μόνη και μάλλον όχι η σημαντικότερη ποσοτικά -σε ένα σημερινό λεξικό, οι λέξεις ιταλικής/βενετικής προέλευσης πρέπει να είναι περισσότερες, ενώ οι δάνειες λέξεις αγγλικής προέλευσης κατά πάσα πιθανότητα θα τις ξεπεράσουν αργά ή γρήγορα.

Στο σημερινό άρθρο παραθέτω δάνεια μιας σαφώς ολιγομελέστερης κατηγορίας, δηλ. τα δάνεια σλαβικής προέλευσης (από ρωσικά, βουλγαρικά, σερβικά κτλ.) Όπως θα δείτε, οι λέξεις αυτές είναι πολύ λιγότερες, με αποτέλεσμα οι 100 λέξεις του σημερινού καταλόγου να είναι κατά μέσον όρο πολύ λιγότερο συχνές από τις 220 λέξεις τουρκικής προέλευσης.

Τον κατάλογο τον έφτιαξα με αποδελτίωση του ετυμολογικού λεξικού Μπαμπινιώτη και των ετυμολογικών πληροφοριών του Λεξικού της Κοινής Νεοελληνικής, προσθέτοντας και μερικές ιδιωματικές λέξεις που είχα συμπεριλάβει στις (366 τον αριθμό) «Λέξεις που χάνονται», το προπέρσινο βιβλίο μου.

Να σημειωθεί ότι για προέλευση λογαριάζω τη γλώσσα από την οποία μπήκε η λέξη στα ελληνικά. Έτσι, δεν υπολογίζω στον κατάλογο το βαμπίρ, που έχει μεν σλαβική αρχή αλλά εμείς το πήραμε από τα γαλλικά, ενώ υπολογίζω την τσέργα, που είναι αντιδάνειο λατινογενές, αλλά μπήκε στην ελληνική γλώσσα από τα σερβικά -και είναι και το μοναδικό αντιδάνειο του καταλόγου. Παρόμοια περίπτωση είναι και η λ. βλάχος, που εμείς την πήραμε από σλάβικη γλώσσα, εχει όμως τρομακτικά ενδιαφέρουσα ιστορία που πρέπει κάποτε να γράψω (ανεβαίνουν τα χρέη του ιστολογίου…)

Ο κατάλογος χωρίζεται σε τρία μέρη. Καταρχάς, έχουμε τις γενικές λέξεις σλαβικής προέλευσης:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 760 Σχόλια »

Για τα παρατσούκλια (καθηγητών και άλλων)

Posted by sarant στο 20 Σεπτεμβρίου, 2012

 

Παρατσούκλι λέμε το πρόσθετο όνομα που δίνεται σε κάποιον, συνήθως (αλλά όχι πάντοτε) σκωπτικό ή ειρωνικό, από τον κοινωνικό του περίγυρο: το χωριό, το σχολείο, τον επαγγελματικό χώρο, την πιάτσα. Το παρατσούκλι, που λέγεται και παρωνύμιο, εκφράζει μιαν ιδιότητα του παρονομαζόμενου, σωματική, πνευματική ή ηθική, ή κάποιο χαρακτηριστικό του: ένα περίεργο ρούχο που φοράει, κάποια ξεχωριστή πράξη, καλή ή κακή, που έκανε, μια λέξη ή φράση που συνηθίζει να λέει. Στα χωριά, ιδίως παλιότερα, οι άνθρωποι ήταν γνωστοί κυρίως με το παρατσούκλι τους, το οποίο πολλές φορές επισκίαζε το οικογενειακό τους όνομα (το επώνυμό τους) και τελικά το υποκαθιστούσε. Τα οικογενειακά ονόματα που προέρχονται από παρατσούκλια είναι πάμπολλα -ο Τριανταφυλλίδης στη μελέτη του «Τα οικογενειακά μας ονόματα» αφιερώνει ειδικό κεφάλαιο σ’ αυτά. (Από τη μελέτη αυτή έχω πάρει μερικά πράγματα). Και σήμερα, που τα επώνυμα έχουν παγιωθεί, το παρατσούκλι χρησιμεύει για διάκριση, ιδίως σε μικρά μέρη όπου υπάρχουν πολλοί συνεπώνυμοι. Παρατσούκλια μπορεί να έχει πολλά κανείς, αν και συνήθως κάποιο επικρατεί.

Ποια είναι η ετυμολογία της λέξης «παρατσούκλι»; Σύμφωνα με το ετυμολογικό του Μπαμπινιώτη, προέρχεται από το μεσαιωνικό (6ος αιώνας) «παράτιτλον» που ήταν τα περιθωριακά σχόλια σε νομικά κείμενα. Από ένα (αμάρτυρο) υποκοριστικό, *παρατίτλιον, με τσιτακισμό, ανομοίωση και τροπή του i σε u, προκύπτει το παρατσούκλι. Το ΛΚΝ, όπως και το γενικό λεξικό του Μπαμπινιώτη, όπως και παλιότερα ο Ανδριώτης, παραθέτουν την ίδια εκδοχή, αλλά με επιφύλαξη -σημειώνουν «ίσως» ή «πιθ.». Συμμερίζομαι τις επιφυλάξεις, αφού ενστικτωδώς βρίσκω δύσκολο ένας όρος των γραφιάδων να μπει στην ευρύτερη λαϊκή χρήση -και να περάσει από σαράντα κύματα. Βέβαια, δεν έχω δει αναλυτικά τα επιχειρήματα που στηρίζουν την εκδοχή αυτή, οπότε ίσως να την αδικώ. Τα παρατσούκλια πάντως τα λέμε και παρανόμια, ενώ ο Παπαδιαμάντης τα έλεγε «παρεγκώμια», μια λέξη που έχει πέσει σε κάποια λεξικογραφική τρύπα γιατί κανένα λεξικό απ’ όσα έψαξα δεν την έχει (ούτε ο Δημητράκος, ούτε τα νεότερα), μόνο ο Πάπυρος έχει τον λαϊκό τύπο «παραγκώμι».

Παρατσούκλια έχουν οι ανώνυμοι, έχουν και οι επώνυμοι. Έχουν, ας πούμε, οι μουσικοί -για να μείνω στο ρεμπέτικο, ο Τσιτσάνης είχε το παρατσούκλι Βλάχος, αλλά ο Μπαγιαντέρας, το παρατσούκλι, επισκίασε το ονοματεπώνυμο (Δημήτρης Γκόγκος). Έχουν παρατσούκλια οι πολιτικοί, που μερικά ξεχνιούνται και μερικά μένουν. Μπουλντόζας ο Έβερτ, Παπατζής αλλά και Γέρος της Δημοκρατίας ο Γ. Παπανδρέου, Κινέζος ο Κ. Σημίτης, πολύ παλιότερα Πετρέλαιος, Λόρδος ή Μογγόλος ο Χαρίλαος Τρικούπης, και δεν αναφέρω τα νεότερα γιατί ασφαλώς θα ήταν αμάρτημα να έμπαινε στην ίδια πρόταση ο Τρικούπης με τον Άδωνη Γεωργιάδη (ωπ, μόλις μπήκε). Για τα παρατσούκλια των πολιτικών υπόσχομαι να αφιερώσω ξεχωριστό άρθρο, αλλά προς το παρόν να μην το επεκτείνουμε παρακαλώ. Παρατσούκλια βέβαια έχουν και οι ομάδες, γάβροι, βάζελοι, χανούμισσες και τέτοια, που σε μερικές περιπτώσεις οι παρονομαζόμενοι οπαδοί τα οικειοποιούνται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Λαογραφία, Λεξικογραφικά, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , | 152 Σχόλια »

Το λίπος που ακόμα υπάρχει

Posted by sarant στο 30 Μαΐου, 2011

Μιλώντας προχτές για τη δυνατότητα να γίνουν και νέες περικοπές στο λειτουργικό κόστος της ΔΕΗ, ο επικεφαλής της, ο κ. Ζερβός, δήλωσε ότι «υπάρχει ακόμα λίπος στα λειτουργικά της ΔΕΗ». Δεν είναι ο πρώτος διδάξας, πρόκειται για μια έκφραση που ακούγεται συχνά στις μέρες μας –τις προάλλες, ο υπουργός Υγείας κ. Λοβέρδος είχε δηλώσει (ζητώντας πάντως συγνώμη για τον όρο) ότι «υπάρχει πολύ λίπος στην υγεία», εννοώντας ότι υπάρχει μεγάλο περιθώριο για εξοικονομήσεις. Νωρίτερα, ο εθνικός πλέον διανοούμενος Πάσχος Μανδραβέλης είχε γράψει άρθρο με τίτλο «Το λίπος του κράτους», όπου τόνιζε ότι Η ελληνική οικονομία έχει πολύ λίπος και το περισσότερο βρίσκεται στο κράτος.

Σ’ αυτή την πρώτη προσέγγιση, που θα μπορούσαμε να την πούμε προσέγγιση του γυμναστή ή του διαιτολόγου (ή του δόχτορα Μένγκελε), το λίπος θεωρείται περιττό και επικίνδυνο. Υπάρχει όμως και μια άλλη μεταφορική χρήση της λέξης «λίπος» σε πολιτικά-οικονομικά συμφραζόμενα, όπου το λίπος θεωρείται κάτι το θετικό και απαραίτητο. Όταν ο κ. Πάγκαλος μίλησε για «απέραντο λίπος» που υπάρχει στην αγορά (ας συγκρατήσουμε, αν γίνεται, τα γέλια μας για το οξύμωρο της εικόνας) εννοούσε ότι υπάρχουν οικονομικά αποθέματα, που δίνουν σε πολλούς τη δυνατότητα, ακόμα και σε καιρούς κρίσης, να επενδύουν και να ανοίγουν επιχειρήσεις. Εδώ το λίπος είναι το απαραίτητο απόθεμα που σε βοηθάει να αντέξεις όσο να περάσει η δύσκολη συγκυρία. Κι όταν σε οικονομικό ιστότοπο διαβάζουμε ότι «υπάρχει ακόμα λίπος στην εταιρική κερδοφορία», εννοούν ότι η ανάπτυξη των επιχειρήσεων θα στηριχτεί σε σωρευμένα κέρδη από προηγούμενα χρόνια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λογοπαίγνια, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 99 Σχόλια »

Η Ελληνίδα καμαριέρα

Posted by sarant στο 18 Μαΐου, 2011

Όταν δεν έχουμε δεδομένα για σοβαρή συζήτηση το ρίχνουμε στην πλάκα, κι όταν οι δυνατοί παραπατάνε, ο κοσμάκης το γλεντάει· οπότε, δεν είναι περίεργο που η σύλληψη του Ντομινίκ Στρος Καν στη Νέα Υόρκη, για απόπειρα βιασμού της καμαριέρας του ξενοδοχείου, έδωσε αφορμή σε αφθονότατα ανέκδοτα, ατάκες, λογοπαίγνια, που μάλιστα, στη σημερινή διαδικτυακή και δικτυωμένη εποχή μας, δεν περιορίστηκαν στα στενά όρια μιας παρέας αλλά έκαναν το γύρο του παγκόσμιου χωριού.

Ειπώθηκε επίσης, με αστεία διάθεση ως επί το πλείστον, ότι αν το περιστατικό συνέβαινε στην Ελλάδα και η καμαριέρα ήταν Ελληνίδα, θα γινόταν το ένα και το άλλο. Όμως, η καμαριέρα είναι Ελληνίδα. Προσοχή, δεν εννοώ την καμαριέρα του νιουγιορκέζικου Σοφιτέλ· αυτή, όπως μάθαμε, είναι αφρικανή. Εννοώ την καμαριέρα γενικώς, ή μάλλον τη λέξη καμαριέρα, η οποία έχει απώτατη ελληνική καταγωγή, κοινώς είναι αντιδάνειο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Παρωδίες, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , , , , | 106 Σχόλια »

Ο συκοφάντης και τα σύκα

Posted by sarant στο 28 Φεβρουαρίου, 2011

Ένα παλιό ανέκδοτο λέει ότι σε δυο μόνο χώρες δεν μπόρεσαν να βγάλουν άκρη οι κατάσκοποι της βρετανικής (ή της αμερικανικής) μυστικής υπηρεσίας, στην Ιαπωνία και στην Ελλάδα· στην Ιαπωνία, επειδή κανείς δεν μιλούσε, ενώ στην Ελλάδα επειδή όλοι μιλούσαν πολύ. Αυτό δεν είναι αληθινό αλλά μάλλον μπεντροβάτο (ή ίσως και μαλτροβάτο, αν σκεφτούμε πόσο ασύδοτοι αλωνίζαν οι μυστικοί πράκτορες στην πατρίδα μας), όμως μεταφέρει μιαν αλήθεια, ότι καμιά φορά η υπερπληθώρα στοιχείων σε αφήνει εξίσου αμήχανο όπως η έλλειψη στοιχείων. Κι αυτό θα φανεί στο σημερινό μας σημείωμα.

Θα μας απασχολήσει ο συκοφάντης, ή μάλλον η προέλευση της λέξης –αν και θα ασχοληθούμε και με τη σημασία της. Λοιπόν, ενώ είναι ολοφάνερο ότι ο συκοφάντης ως λέξη προέρχεται από το σύκο και το ρήμα φαίνω, φανερώνω, δεν έχει ακόμη βρεθεί πειστική και αναντίρρητη εξήγηση για ποιο λόγο ονομάστηκαν έτσι όσοι κατηγορούν ψευδώς τους γύρω τους. Απορία για την προέλευση της λέξης είχαν εκφράσει ήδη οι αρχαίοι και ο Ζηνόδωρος, γραμματικός του 2ου αιώνα π.Χ. ήταν ο πρώτος που βρέθηκε σε ετυμολογικό δίλημμα και προτίμησε να παραθέσει δυο εκδοχές αν και φαίνεται να προτιμάει την πρώτη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρούτα εποχής, Ψευδόφιλες λέξεις | Με ετικέτα: , , , , | 124 Σχόλια »