Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ζαχαρίας Παπαντωνίου’

Κουραμπιέδες ή μελομακάρονα για φέτος;

Posted by sarant στο 21 Δεκεμβρίου, 2017

Επειδή το ζήτησε ο φίλος μου ο Πάτροκλος, αναδημοσιεύω ένα άρθρο του 2014 που αναφέρεται στο αιώνιο δίλημμα των χριστουγεννιάτικων γιορτών.

Ένα από τα μεγάλα διλήμματα της ζωής, πλάι στο Αθήνα ή Θεσσαλονίκη,  Ολυμπιακός ή Παναθηναϊκός, Καζαντζίδης ή Μπιθικώτσης, Βουγιουκλάκη ή Καρέζη, Μπητλς ή Ρόλινγκ Στόουνς, Πελέ ή Μαραντόνα, Βίσση ή Βανδή (έβαλα κι ένα νεότερο για ξεκάρφωμα), είναι και το “κουραμπιέδες ή μελομακάρονα;”  Μάλιστα, ενώ κάποια από τα διλήμματα αυτά ξεθωριάζουν και παύουν να αφορούν τις νεότερες γενιές, οι κουραμπιέδες και τα μελομακάρονα διατηρούν αμείωτη την οξύτητα του διλήμματος. Ομολογώ ότι η δική μου προτίμηση πηγαίνει πιο πολύ στα μελομακάρονα, ή φοινίκια που τα έλεγε η συχωρεμένη η γιαγιά μου η Αιγενήτισσα -από την άλλη, σε αντίθεση με άλλα διλήμματα εδώ γίνονται δεκτές και συναινετικές λύσεις, το συναμφότερον, και τα δυο τα τρώμε εξίσου.

Σαν χριστουγεννιάτικο έθιμο, ο κουραμπιές και το μελομακάρονο είναι πολλά χρόνια μαζί μας -περισσότερα από το χριστουγεννιάτικο δέντρο. Για να κάνω μια παρένθεση, καθώς σκάλιζα κάτι παλιές εφημερίδες βρήκα πρόσφατα, στο χριστουγεννιάτικο φύλλο μιας εφημερίδας του 1950 ένα άρθρο για το «ξένο έθιμο που απειλεί την Πάρνηθα», που «μεταφυτεύτηκε δυστυχώς και στην Ελλάδα και κυρίως στην Αθήνα» στις αρχές του αιώνα (του εικοστού) από τα μέλη των ξένων παροικιών που ζούσαν στην πρωτεύουσα.

Οι κουραμπιέδες μνημονεύονται πολύ συχνά σε χριστουγεννιάτικες διαφημίσεις στα τέλη του 19ου αιώνα, τα μελομακάρονα κάπως σπανιότερα, αλλά η πρώτη ανεύρεση που βρήκα έχει αναφορά και στα δύο. Γράφοντας το 1885 για την Αθήνα, ο Καμπούρογλου αναφέρει: Η βασιλόπιττα, μετά των υπασπιστών της μελομακαρούνων και κουραμπιέδων… Να προσεχτεί ότι χρησιμοποιείται ο τύπος μελομακάρουνο, που ήταν ο επικρατέστερος ίσως και μέχρι τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, αλλά σήμερα έχει υποχωρήσει (όποιος τον χρησιμοποιεί και σήμερα, ας το δηλώσει).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά συμπόσια, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Στρατός | Με ετικέτα: , , , , , | 139 Σχόλια »

Ο Κ. Ζουράρις και η σκανδαλιστική καφετιέρα

Posted by sarant στο 8 Οκτωβρίου, 2015

Ολοκληρώθηκε χτες τα μεσάνυχτα στη Βουλή η διαδικασία των προγραμματικών δηλώσεων της νέας κυβέρνησης, χωρίς να κρύβει (τουλάχιστον ως την ώρα που γράφονται τούτες οι γραμμές) σημαντικές εκπλήξεις. Μια από τις αγορεύσεις που συζητήθηκαν ήταν και του βουλευτή Θεσσαλονίκης των ΑΝΕΛ κ. Κώστα Ζουράρι. Ο Κ. Ζουράρις σπάνια αγορεύει στη Βουλή, κι όμως ως τώρα έχει κάνει τουλάχιστον δύο πολυσυζητημένες αγορεύσεις, που και εδώ τις σχολιάσαμε: την παρθενική του στις προγραμματικές δηλώσεις της προηγούμενης κυβέρνησης τον Φλεβάρη, που τότε είχε μιλήσει για τον αρχέκακο όφι τον Αλεμανό (σχολιασμός εδώ) κι έπειτα τον Μάρτιο, στη συζήτηση για τις γερμανικές αποζημιώσεις, την ακόμα πιο πολυσυζητημένη ομιλία για τα μέζεα (σχολιασμός εδώ) που χάρισε στην αργκό μας μια καινούργια λέξη, αφού τώρα μπορούμε να γράφουμε εαυτούς και αλλήλους στα μέζεά μας,  καμαρώνοντας ότι είμαστε τρισχιλιετείς.

Πολυσυζητημένες δεν θα πει ουσιαστικές, βαρυσήμαντες, καίριες ή εύστοχες -θα πει απλώς ότι έκαναν ντόρο. Θόρυβο κάνει και ο ντενεκές που δένανε παλιά οι πιτσιρικάδες στις εξατμίσεις των αυτοκινήτων, κρότο κάνει και η στρακαστρούκα -και μετά δεν μένει παρά λίγος καπνός που κι αυτός διαλύεται αμέσως. Έτσι κι οι δυο προηγούμενες ομιλίες του Κ. Ζουράρι περισσότερο με στρακαστρούκες ή, αν θέλετε, με γλωσσικά πυροτεχνήματα έμοιαζαν. Η προχτεσινή είχε κι αυτή το θεαματικό της στοιχείο, ίσως όμως είχε και λίγο περισσότερη ουσία, αφού ο ομιλητής, πέρα από τις παράτολμες γλωσσικές ακροβασίες, τις φιγούρες και τις φιοριτούρες, υποστήριξε και μια θέση: επέκρινε δριμύτατα τα σχολικά βιβλία -όχι όλα, αλλά ειδικά τα βιβλία που μπήκαν με τη μεταρρύθμιση του 2006 (τέσσερα του δημοτικού και τρία του γυμνασίου), που τα χαρακτήρισε «τρίτη μικρασιατική καταστροφή» [ποια ήταν η δεύτερη;] και «μικρασιατική καταστροφή της ελληνικής γλώσσας».

Και ύστερα άρχισε την ιερεμιάδα εναντίον της καφετιέρας, διότι το βιβλίο Γλώσσας της 6ης Δημοτικού κάνει το… έγκλημα καθοσιώσεως να διδάσκει την προστακτική χρησιμοποιώντας σαν κείμενο βάσης τις οδηγίες χρήσης μιας καφετιέρας. Ο Κ. Ζουράρις δεν μπορεί να το χωνέψει αυτό. Όπως είπε:

 

Ξέρετε πώς διδάσκουν για παιδάκια δεκατριών ετών στην ΣΤ΄ Δημοτικού –σας παρακαλώ- την προστακτική των ρημάτων; Πώς; Δεν είναι δυνατόν, θα πάθετε τέσσερα εγκεφαλικά: Με οδηγίες χρήσεως μιας ηλεκτρικής καφετιέρας.

Στη μια σελίδα υπάρχει η εικόνα της καφετιέρας και στην άλλη υπάρχουν οι οδηγίες χρήσεως «ανεβάζουμε, στρίβουμε, κάνουμε κ.λπ». Καφέ, δώδεκα χρονών τα παιδιά! Αυτό το βλακόμετρον του τότε Παιδαγωγικού Ινστιτούτου είναι και τώρα εν χρήσει.

Βεβαίως ευτυχώς πάρα πολλοί δάσκαλοι δεν το εφαρμόζουν.

 

Και στη συνέχεια πέρασε σε άλλα θέματα, όπως την (υποτιθέμενη) εξαφάνιση των δημοτικών τραγουδιών από τα σχολικά βιβλία ή ότι (τάχα) τα σχολικά βιβλία περιέχουν μόνο παρατακτικό λόγο και όχι καθ’ υπόταξη λόγο (δηλ. με δευτερεύουσες προτάσεις).

Αλλά για να μην τα πω εγώ, που μπορεί να είμαι και προκατειλημμένος, μπορείτε να ακούσετε εσείς την αγόρευση του Κ. Ζουράρι. Το βίντεο της ομιλίας του είναι εδώ:

Και εδώ μια, αρκετά ακριβής, απομαγνητοφώνηση της ομιλίας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Γενικά γλωσσικά, Επικαιρότητα, Εκπαίδευση | Με ετικέτα: , , , , , | 176 Σχόλια »

Κουραμπιέδες ή μελομακάρονα;

Posted by sarant στο 26 Δεκεμβρίου, 2014

Το σημερινό, εορταστικό ας πούμε, άρθρο είναι βελτιωμένη ή τέλος πάντων τροποποιημένη επανάληψη του άρθρου που είχα δημοσιεύσει πέρσι τέτοιες μέρες, και συγκεκριμένα την παραμονή των Χριστουγέννων. Είχα τότε αφήσει την εκκρεμότητα της ετυμολόγησης του μελομακάρονου: η εκκρεμότητα παραμένει, αλλά στο σημερινό άρθρο ανακεφαλαιώνω τις σχετικές θεωρίες και προτείνω μια λύση που μου φαίνεται πιθανή, ενώ επίσης ενσωματώνω και κάποιες πληροφορίες από τα σχόλια του προηγούμενου άρθρου. Αλλά πριν προχωρήσω στο άρθρο, να βάλω μιαν ανακοίνωση: μεθαύριο, την Κυριακή 28.12 δηλαδή, στις 19.30, θα μιλήσω στη λέσχη «Δρόμοι Φιλίας και Πολιτισμού» [Φερών 3 – ΗΣΑΠ Βικτώρια] με θέμα ‘Μύθοι και αλήθειες για την ελληνική γλώσσα’. Όσοι πιστοί…

kourampiedesΈνα από τα μεγάλα διλήμματα της ζωής, πλάι στο Αθήνα ή Θεσσαλονίκη,  Ολυμπιακός ή Παναθηναϊκός, Καζαντζίδης ή Μπιθικώτσης, Βουγιουκλάκη ή Καρέζη, Μπητλς ή Ρόλινγκ Στόουνς, Πελέ ή Μαραντόνα, Βίσση ή Βανδή (έβαλα κι ένα νεότερο για ξεκάρφωμα), είναι και το “κουραμπιέδες ή μελομακάρονα;”  Μάλιστα, ενώ κάποια από τα διλήμματα αυτά ξεθωριάζουν και παύουν να αφορούν τις νεότερες γενιές, οι κουραμπιέδες και τα μελομακάρονα διατηρούν αμείωτη την οξύτητα του διλήμματος. Ομολογώ ότι η δική μου προτίμηση πηγαίνει πιο πολύ στα μελομακάρονα, ή φοινίκια που τα έλεγε η συχωρεμένη η γιαγιά μου η Αιγενήτισσα -από την άλλη, σε αντίθεση με άλλα διλήμματα εδώ γίνονται δεκτές και συναινετικές λύσεις, το συναμφότερον, και τα δυο τα τρώμε εξίσου.

Σαν χριστουγεννιάτικο έθιμο, ο κουραμπιές και το μελομακάρονο είναι πολλά χρόνια μαζί μας -περισσότερα από το χριστουγεννιάτικο δέντρο. Για να κάνω μια παρένθεση, καθώς σκάλιζα κάτι παλιές εφημερίδες βρήκα πρόσφατα, στο χριστουγεννιάτικο φύλλο μιας εφημερίδας του 1950 ένα άρθρο για το «ξένο έθιμο που απειλεί την Πάρνηθα», που «μεταφυτεύτηκε δυστυχώς και στην Ελλάδα και κυρίως στην Αθήνα» στις αρχές του αιώνα (του εικοστού) από τα μέλη των ξένων παροικιών που ζούσαν στην πρωτεύουσα.

Οι κουραμπιέδες μνημονεύονται πολύ συχνά σε χριστουγεννιάτικες διαφημίσεις στα τέλη του 19ου αιώνα, τα μελομακάρονα κάπως σπανιότερα, αλλά η πρώτη ανεύρεση που βρήκα έχει αναφορά και στα δύο. Γράφοντας το 1885 για την Αθήνα, ο Καμπούρογλου αναφέρει: Η βασιλόπιττα, μετά των υπασπιστών της μελομακαρούνων και κουραμπιέδων… Να προσεχτεί ότι χρησιμοποιείται ο τύπος μελομακάρουνο, που ήταν ο επικρατέστερος ίσως και μέχρι τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, αλλά σήμερα έχει υποχωρήσει (όποιος τον χρησιμοποιεί και σήμερα, ας το δηλώσει).

Kourampiedes skrip 291207

Στο διήγημα του Εμμ. Ροΐδη “Ιστορία μιας γάτας”, ο συγγραφέας αναπολεί την παιδική του ηλικία και λέει ότι Όταν μ’ εκούραζεν η ανάγνωσις ή μάλλον η έντασις της συγκινήσεως, συνεπαίζαμεν με την Σεμίραν ή εμοιράζαμεν αδελφικώς κουραμπιέν, τσουρέκι, χριστόψωμον ή άλλο φιλοδώρημα της καλής μου κηδεμόνος. Αναφορά σε κουραμπιέδες υπάρχει και στο διήγημα του Παπαδιαμάντη «Η τύχη απ’ την Αμέρικα» (οι πεθεράδες που θα μας κουβαλούν ζαχαροχαμαλιά και κουραμπιέδες…)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά συμπόσια, Επαναλήψεις, Ιστορίες λέξεων, Στρατός | Με ετικέτα: , , , , , | 159 Σχόλια »

Καμιά ψυχή δεν έβλαψα, μονάχα τα ταμεία: η παρωδία του Καρχαρία Παπαφαταούλα

Posted by sarant στο 28 Απριλίου, 2014

Tο άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες στα Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής σε μια έκτακτη συνεργασία μου. Επειδή έχει θέμα φιλολογικό θα μπορούσα να το αφήσω για την επόμενη Κυριακή, αλλά τελικά αποφάσισα να το δημοσιεύσω σήμερα. Με την ευκαιρία της εδώ δημοσίευσης προσθέτω μερικά πράγματα που δεν χώρεσαν στο έντυπο άρθρο (που έχει, αναπόφευκτα, περιορισμό λέξεων, ενώ στο Διαδίκτυο μπορούμε να φλυαρούμε όσο τραβάει η καρδιά μας αφού τα ηλεδάση του Καναδά εξαντλούνται πολύ δυσκολότερα). Tο πορτρέτο του Παπαντωνίου, έργο του Γ. Μαυροΐδη, το πήρα από το ιστολόγιο των Ενθεμάτων.

papantoniouΜια ειδική κατηγορία της σατιρικής ποίησης είναι η παρωδία, η σατιρική μίμηση του ύφους ενός ποιητή ή ενός συγκεκριμένου ποιήματός του, είτε για να επικριθεί ο ποιητής είτε, συχνότερα, για να σχολιαστεί σατιρικά η επικαιρότητα. Στις δεκαετίες του 1950 και του 1960, που η (έμμετρη) ποίηση είχε μεγαλύτερη θέση στη ζωή μας, η Αυγή φιλοξενούσε καθημερινά ένα στιχούργημα στην πρώτη σελίδα της, το οποίο κάποτε παρωδούσε κάποιο γνωστό ποίημα, του Καβάφη, ας πούμε, ή του Βάρναλη, για να σατιρίσει γεγονότα της επικαιρότητας, π.χ. την αναχώρηση του Καραμανλή από την Ελλάδα το 1963 ή την αποστασία του 1965.

Φυσικά, η αξία της παρωδίας εξαρτάται και από το ποιητικό μέγεθος όχι μόνο του παρωδού αλλά και του παρωδούμενου. Όταν και οι δυο είναι μάστορες, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι απολαυστικό και να αντέξει στο χρόνο, σε αντίθεση με τις παρωδίες της σειράς, που προορίζονται να ξεχαστούν. Μια τέτοια παρωδία θα παρουσιάσω σήμερα — θα δούμε πώς παρώδησε ο Κώστας Βάρναλης την «Προσευχή του ταπεινού» του Ζαχαρία Παπαντωνίου.

Το παρωδούμενο ποίημα παραμένει και σήμερα γνωστό, αλλά στην εποχή του είχε κάνει πάταγο. Πράγματι, το εκδοτικό γεγονός των Χριστουγέννων του 1931 ήταν η κυκλοφορία της ποιητικής συλλογής Θεία δώρα του Ζαχαρία Παπαντωνίου. Το βιβλίο δέχτηκε διθυραμβικές κριτικές από τον Τύπο, επαινέθηκε δημόσια από πολιτικούς αρχηγούς όπως ο Αλέξ. Παπαναστασίου ή ο Γ. Καφαντάρης, αλλά είχε και εμπορική επιτυχία (όχι πάντοτε αυθόρμητη: γράφτηκε ότι η Εθνική Τράπεζα αγόρασε 2.000 αντίτυπα!) Αμέσως ξεχώρισε ένα ποίημα, «Η προσευχή του ταπεινού». Όχι άδικα:

 

Η προσευχή του ταπεινού

Κύριε, σαν ήρθεν η βραδιά, σου λέω την προσευχή μου.
Άλλη ψυχή δεν έβλαψα στον κόσμο απ’ τη δική μου.
Εκείνοι που με πλήγωσαν ήταν αγαπημένοι.
Την πίκρα μου τη βάσταξα. Μου δίνεις και την ξένη.

Μ’ απαρνηθήκαν οι χαρές. Δεν τις γυρεύω πίσω.
Προσμένω τα χειρότερα. Είν’ αμαρτία να ελπίσω.
Σαν ευτυχία την αγαπώ της νύχτας τη φοβέρα.
Στην πόρτα μου άλλος δεν χτυπά κανείς απ’ τον αγέρα.

Δεν έχω δόξα. Είν’ ήσυχα τα έργα που έχω πράξει.
Άκουσα τη γλυκιά βροχή. Τη δύση έχω κοιτάξει.
Έδωκα στα παιδιά χαρές, σε σκύλους λίγο χάδι.
Ζευγάδες καλησπέρισα που γύριζαν το βράδυ.

Τώρα δεν έχω τίποτα να διώξω ή να κρατήσω.
Δεν περιμένω ανταμοιβή. Πολύ ’ναι τέτοια ελπίδα.
Ευδόκησε ν’ αφανιστώ χωρίς να ξαναζήσω…
Σ’ ευχαριστώ για τα βουνά και για τους κάμπους που είδα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Βάρναλης, Παρωδίες, Ποίηση, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , | 53 Σχόλια »

Θα πάρετε ακόμα έναν κουραμπιέ;

Posted by sarant στο 24 Δεκεμβρίου, 2013

Χριστούγεννα αύριο, σκέφτηκα λοιπόν να βάλω κάτι εορταστικό, και να σας κεράσω έναν κουραμπιέ, μέρες που είναι. Βέβαια, το άρθρο που θα διαβάσετε δεν είναι καινούργιο αλλά μια όχι πολύ αλλαγμένη αναδημοσίευση από ένα παλιότερο άρθρο που είχε δημοσιευτεί στο ιστολόγιο πριν από τρία χρόνια, τέτοιες φυσικά μέρες. Το λογικό θα ήταν αντί να σας σερβίρω… ξαναζεσταμένο κουραμπιέ, να γράψω κάτι για τα μελομακάρονα, όμως τα αφιλότιμα αποδείχτηκαν σκληρά καρύδια και δεν έχω ξεδιαλύνει όλα τα εκκρεμή ζητήματα -οπότε, ξανά κουραμπιές, ας ελπίσουμε να μην έχει χάσει τη νοστιμιά του.

220px-Kourabiedes_platter_2008_01_08Ένα από τα μεγάλα διλήμματα της ζωής, πλάι στο Αθήνα ή Θεσσαλονίκη,  Ολυμπιακός ή Παναθηναϊκός, Καζαντζίδης ή Μπιθικώτσης, Βουγιουκλάκη ή Καρέζη, Βίσση ή Βανδή (έβαλα κι ένα νεότερο για ξεκάρφωμα), είναι και το “κουραμπιέδες ή μελομακάρονα;”  Ομολογώ ότι η δική μου προτίμηση πηγαίνει πιο πολύ στα μελομακάρονα, ή φοινίκια που τα έλεγε η συχωρεμένη η γιαγιά μου η Αιγενήτισσα, αλλά το σημερινό άρθρο θα αφιερωθεί στο άλλο μέλος του χριστουγεννιάτικου δίδυμου, τους κουραμπιέδες.

Η λέξη κουραμπιές είναι δάνειο από το τουρκικό Kurabiye, που προέρχεται από τα αραβικά. Όπως θα περιμεναμε, παρόμοια γλυκίσματα με παρεμφερή ονόματα βρίσκουμε όχι μόνο στα τούρκικα, αλλά και σε άλλες γλώσσες της περιοχής, σαν το αζέρικο ghorabiye.

Σαν χριστουγεννιάτικο έθιμο, ο κουραμπιές είναι πολλά χρόνια μαζί μας -περισσότερα από το χριστουγεννιάτικο δέντρο, και μάλλον περισσότερα από τα μελομακάρονα, αν κρίνω από το γεγονός ότι στις χριστουγεννιάτικες διαφημίσεις που βρίσκω σε παλιές εφημερίδες των αρχών του 20ού αιώνα γίνεται αναφορά μόνο σε κουραμπιέδες και σε βασιλόπιτες, όχι όμως και σε μελομακάρονα.

Kourampiedes skrip 291207

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Γλωσσικά συμπόσια, Επαναλήψεις, Ιστορίες λέξεων, Στρατός | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 75 Σχόλια »

Και πάλι για τα παπαγαλάκια

Posted by sarant στο 22 Αυγούστου, 2013

Όπως έχουμε πει, φέτος το καλοκαίρι βάζουμε μια φορά την εβδομάδα επαναλήψεις παλιών άρθρωνπου τα διαλέγω με κριτήριο να έχουν περάσει τουλάχιστον δυο-τρία χρόνια από την αρχική τους δημοσίευση (κι έτσι ίσως κάποιοι να μην τα έχουν δει ή να μην τα θυμούνται) και να μην είχαν πάρα πολλά σχόλια την πρώτη φορά που δημοσιεύτηκαν. Το σημερινό άρθρο θα μπορούσαμε να το θεωρήσουμε επίκαιρο, μια και η λέξη ‘παπαγαλάκια’ ακούγεται διαρκώς. Ωστόσο, πρέπει να αναφέρω ότι το άρθρο που θα διαβάσετε αρχικά είχε δημοσιευτεί λίγο πριν από τις ευρωεκλογές του 2009 (δηλαδή πριν από τέσσερα και βάλε ημερολογιακά χρόνια που σε πολλούς φαίνονται σαν τέσσερις δεκαετίες), και αναφέρεται σε ένα προεκλογικό σποτ με παπαγαλάκια, που μου είχε δώσει την αφορμή για το αρχικό άρθρο.

budgieΠαρά το ότι δεν απέτρεψε την εκλογική ήττα του κόμματος, η διαφήμιση της Νέας Δημοκρατίας με τα παπαγαλάκια ήταν η μοναδική που συζητήθηκε στην προεκλογική εκστρατεία του 2009 (μάλλον δεν θα τη θυμάστε –μπορείτε να τη δείτε εδώ). Βέβαια, οι περισσότεροι την έκριναν αρνητικά, αλλά πάω στοίχημα πως ο διαφημιστής που την έφτιαξε θα αισθάνεται περήφανος. Όμως, δεν μπαίνω στα χωράφια άλλων· εγώ θέλω απλώς να ανιχνεύσω την ιστορία της λέξης.

Το παπαγαλάκι είναι φυσικά υποκοριστικό του παπαγάλου, αλλά έχει πάρει αυτόνομη σημασία. Στο Λεξικό Μπαμπινιώτη (την τρίτη έκδοση) βρίσκουμε τη λέξη σε ιδιαίτερο λήμμα, με πρώτη σημασία την κυριολεκτική, τον μικρό παπαγάλο, και δεύτερη σημασία αυτόν που διασπείρει φήμες, συνήθως ανυπόστατες. Στο Λεξικό Τριανταφυλλίδη, αντίθετα, το παπαγαλάκι δεν έχει δικό του λήμμα, ούτε καταγράφεται άλλη σημασία εκτός απ’ το υποκοριστικό. (Το γιατί, θα το δούμε πιο κάτω).

Η σημασία αυτή είναι πρόσφατη· το πόσο, θα το δούμε σε λίγο. Προς το παρόν, ας δούμε την ιστορία της λέξης παπαγάλος.

Στα αρχαία, ο παπαγάλος λεγόταν ψιττακός. Όπως το πουλί ήρθε με τις στρατιές του Μεγαλέξαντρου από την Ινδία, έτσι και η λέξη, κατά πάσα πιθανότητα. Η λέξη υπάρχει στα ελληνικά με διάφορες μορφές (ψιττακός, σιττακός, βίττακος, ψίττας, σίττας) κι έτσι δεν είναι εύκολο να βρούμε την αρχική ινδική λέξη. Η ελληνική λέξη πέρασε στα λατινικά, psittacus, αλλά στις ευρωπαϊκές γλώσσες έμεινε περιορισμένη στην επιστημονική ορολογία (αν και υπάρχει στα γερμανικά η λέξη Sittich).

Τα μεσαιωνικά χρόνια τους παπαγάλους τους εμπορεύονταν Άραβες (από την Ινδία) και τους ονόμαζαν babbagā ή babgā, μια λέξη που πιθανότατα είναι ονοματοποιία δηλ. προσπαθεί να αποδώσει τη φωνή του πουλιού. Η λέξη φτάνει στο Βυζάντιο ως παπαγάς. Με τις σταυροφορίες, το πουλί και η λέξη περνάνε στη Δύση· έχουμε το βορειοιταλικό papagá,  το οποίο με παρετυμολογική διασταύρωση με τη λέξη gallus (πετεινός) δίνει τον μεσαιωνικό λατινικό τύπο papagallus, από όπου το παλαιό ιταλικό papagallo (14ος αιώνας· η σημερινή ορθογραφία είναι pappagallo) από όπου επέστρεψε η λέξη στα ελληνικά ως αντιδάνειο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιουτουμπάκια, Δημήτρης Σαραντάκος, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Παρωδίες | Με ετικέτα: , , , | 66 Σχόλια »

Μια δρακούλα στην κούνια μας!

Posted by sarant στο 31 Οκτωβρίου, 2011

 

Σε ένα περσινό άρθρο (χρονογράφημα θα το λέγαμε παλιότερα) της Μαριάννας Τζιαντζή στην Καθημερινή, όπου σχολιάζεται το όνομα της ηρωίδας ενός τουρκοσίριαλ, του Κισμέτ, Λάμια τη λένε, η αρθρογράφος σχολιάζει ότι «σε ένα διήγημα του Γιάννη Βλαχογιάννη, η «δρακούλα» είναι ένα μωρό που σκούζει στην κούνια του». Η διατύπωση αυτή δημιουργεί την εντύπωση ότι το μωρό ονομάστηκε δρακούλα επειδή σκούζει, και ασφαλώς θα είναι ένα πολύ στρίγγλικο μωρό που δεν θα έχει αφήσει τους γονείς του σε χλωρό κλαρί με τα κλάματά του -ή μήπως δεν είναι έτσι;

Τα νεότερα λεξικά δεν θα μας βοηθήσουν· τη λέξη δρακούλα δεν θα τη βρούμε σ’ αυτά. Θα βρούμε όμως τον δράκο· σε μια από τις πολλές σημασίες της λέξης, σύμφωνα με το λεξικό Μπαμπινιώτη, δράκος είναι «το νεογέννητο αρσενικό παιδί που έχει ανεπτυγμένη τριχοφυΐα στην πλάτη και για το οποίο πιστεύεται ότι θα γίνει αντρειωμένος όταν μεγαλώσει». Το λεξικό προσθέτει ότι αυτή η σημασία είναι παλιότερη και λαϊκή. Αλλά δεν είναι σωστή, κατά την ταπεινή μου γνώμη. Συμφωνώ ότι η τριχοφυΐα στην πλάτη και στα οπίσθια θεωριόταν ένδειξη θάρρους και δύναμης, και αυτό από τον αρχαίο μελάμπυγο έως τον χτεσινό μαλλιαρόκωλο, αλλά δεν είναι αυτός ο βασικός ορισμός της λέξης δράκος -και εν πάση περιπτώσει δεν εξηγεί τη «δρακούλα», γιατί βέβαια δρακούλα δεν είναι το κοριτσάκι με ανεπτυγμένη τριχοφυΐα στην πλάτη!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Αντιδάνεια, Λαογραφία, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 94 Σχόλια »

Ο παπαγάλος βάζει φόρους

Posted by sarant στο 9 Οκτωβρίου, 2011

 

Στο ιστολόγιο αγαπάμε τη λογοτεχνία και παλιότερα τις Κυριακές συνήθιζα να βάζω λογοτεχνικό υλικό. Αγαπάμε επίσης τα ποιητικά παιχνίδια, τις ποιητικές παραφράσεις, μιμήσεις και παρωδίες. Μας απασχολεί όμως και η επικαιρότητα, ιδίως όταν μας έχει πιάσει από το λαιμό, όπως τώρα. Το σημερινό σημείωμα συνδυάζει κατά κάποιο τρόπο όλα αυτά.

Υπάρχει ένα ποίημα του Ζαχαρία Παπαντωνίου, παιδικό αλλά από εκείνα τα παιδικά που διαβάζονται και από μεγαλύτερους. Λέγεται «Ο παπαγάλος»:

Σαν έμαθε τη λέξη»καλησπέρα»
ο παπαγάλος, είπε ξαφνικά:
Eίμαι σοφός, γνωρίζω ελληνικά.
Τι κάθομαι ‘δω πέρα;

Το υπόλοιπο, αν δεν το θυμάστε,μ μπορείτε να το διαβάσετε εδώ, ενώ μπορείτε και να το ακούσετε από τον Μίλτο Πασχαλίδη (σε μουσική της Φένιας Παπαδόδημα).

Ο πατέρας μου, ο Δημήτρης Σαραντάκος, εμπνεύστηκε τις προάλλες από αυτό το ποίημα, και, ακολουθώντας μιαν οικογενειακή παράδοση (διότι και ο παππούς, ο Άχθος Αρούρης, είχε παρωδήσει Παπαντωνίου) σκάρωσε μιαν επίκαιρη παράφραση ή παρωδία (δεν ξέρω ποιος όρος ταιριάζει περισσότερο) του Παπαγάλου:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Επικαιρότητα, Παρωδίες, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , | 55 Σχόλια »

Θα πάρετε έναν κουραμπιέ;

Posted by sarant στο 20 Δεκεμβρίου, 2010

 

Ένα από τα μεγάλα διλήμματα της ζωής, πλάι στο Αθήνα ή Θεσσαλονίκη,  Ολυμπιακός ή Παναθηναϊκός, Καζαντζίδης ή Μπιθικώτσης, Βουγιουκλάκη ή Καρέζη, Βίσση ή Βανδή (έβαλα κι ένα νεότερο για ξεκάρφωμα), είναι και το «κουραμπιέδες ή μελομακάρονα»;  Ομολογώ ότι η δική μου προτίμηση πηγαίνει πιο πολύ στα μελομακάρονα, ή φοινίκια που τα έλεγε η συχωρεμένη η γιαγιά μου η Αιγενήτισσα, αλλά το σημερινό άρθρο θα αφιερωθεί στο άλλο μέλος του χριστουγεννιάτικου δίδυμου, τους κουραμπιέδες.

Η λέξη κουραμπιές είναι δάνειο από το τουρκικό Kurabiye, που προέρχεται από τα αραβικά. Όπως θα περιμεναμε, παρόμοια γλυκίσματα με παρεμφερή ονόματα βρίσκουμε όχι μόνο στα τούρκικα, αλλά και σε άλλες γλώσσες της περιοχής, σαν το αζέρικο ghorabiye.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Γλωσσικά συμπόσια, Ιστορίες λέξεων, Στρατός | Με ετικέτα: , , , , , , , | 137 Σχόλια »