Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ζαχ. Παπαντωνίου’

Παπαγαλάκια: Η ιστορία της λέξης

Posted by sarant στο 27 Μαΐου, 2009

budgie

Μελοψίττακος ο κυματοειδής ή parakeet, κοινώς budgie

Αν ο θόρυβος μετουσιωθεί σε ψήφους δεν το ξέρω (και δεν το εύχομαι), πάντως η διαφήμιση της Νέας Δημοκρατίας με τα παπαγαλάκια είναι η μοναδική που συζητήθηκε στην προεκλογική εκστρατεία του 2009. Βέβαια, οι περισσότεροι την έκριναν αρνητικά, αλλά πάω στοίχημα πως ο διαφημιστής που την έφτιαξε θα αισθάνεται περήφανος. Όμως, δεν μπαίνω στα χωράφια άλλων· εγώ θέλω απλώς να ανιχνεύσω την ιστορία της λέξης.

Το παπαγαλάκι βέβαια είναι υποκοριστικό του παπαγάλου, αλλά έχει πάρει αυτόνομη σημασία. Στο Λεξικό Μπαμπινιώτη βρίσκουμε τη λέξη σε ιδιαίτερο λήμμα, με πρώτη σημασία την κυριολεκτική, τον μικρό παπαγάλο, και δεύτερη σημασία αυτόν που διασπείρει φήμες, συνήθως ανυπόστατες. Στο Λεξικό Τριανταφυλλίδη, αντίθετα, το παπαγαλάκι δεν έχει δικό του λήμμα, ούτε καταγράφεται άλλη σημασία εκτός απ’ το υποκοριστικό. (Το γιατί, θα το δούμε πιο κάτω).

Η σημασία αυτή είναι πρόσφατη· το πόσο, θα το δούμε σε λίγο. Προς το παρόν, ας δούμε την ιστορία της λέξης παπαγάλος.

Στα αρχαία, ο παπαγάλος λεγόταν ψιττακός. Όπως το πουλί ήρθε με τις στρατιές του Μεγαλέξαντρου από την Ινδία, έτσι και η λέξη, κατά πάσα πιθανότητα. Η λέξη υπάρχει στα ελληνικά με διάφορες μορφές (ψιττακός, σιττακός, βίττακος, ψίττας, σίττας) κι έτσι δεν είναι εύκολο να βρούμε την αρχική ινδική λέξη. Η ελληνική λέξη πέρασε στα λατινικά, psittacus, αλλά στις ευρωπαϊκές γλώσσες έμεινε περιορισμένη στην επιστημονική ορολογία (αν και υπάρχει στα γερμανικά η λέξη Sittich).

Τα μεσαιωνικά χρόνια τους παπαγάλους τους εμπορεύονταν Άραβες (από την Ινδία) και τους ονόμαζαν babbagā ή babgā, μια λέξη που πιθανότατα είναι ονοματοποιία δηλ. προσπαθεί να αποδώσει τη φωνή του πουλιού. Η λέξη φτάνει στο Βυζάντιο ως παπαγᾶς. Με τις σταυροφορίες, το πουλί και η λέξη περνάνε στη Δύση· έχουμε το βορειοιταλικό papagá,  το οποίο με παρετυμολογική διασταύρωση με τη λέξη gallus (πετεινός) δίνει τον μεσαιωνικό λατινικό τύπο papagallus, από όπου το παλαιό ιταλικό papagallo (14ος αιώνας· η σημερινή ορθογραφία είναι pappagallo) από όπου επέστρεψε η λέξη στα ελληνικά ως αντιδάνειο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , | 50 Σχόλια »

Η τρίτη «Προσευχή του ταπεινού»

Posted by sarant στο 21 Μαρτίου, 2009

Ο Άχθος Αρούρης σε σκίτσο του Αντ. Πρωτοπάτση

Ο Άχθος Αρούρης σε σκίτσο του Αντ. Πρωτοπάτση

Μια και σήμερα, 21 Μαρτίου, είναι η Παγκόσμια μέρα ποίησης, ας βάλω ένα ποίημα. Όχι δικό μου, αλλά δικού μου ανθρώπου. Είναι του παππού μου, του επίσης Νίκου Δημ. Σαραντάκου, που έμεινε άγνωστος ως ποιητής με το ψευδώνυμο Άχθος Αρούρης. Περισσότερα για τον ποιητή Άχθο Αρούρη μπορείτε να διαβάσετε στις σελίδες που του έχω αφιερώσει στον ιστότοπό μου.

Το ποίημα που θα παρουσιάσω λέγεται Προσευχή του ταπεινού. Λέω ότι πρόκειται για την τρίτη «Προσευχή του ταπεινού» επειδή προϋπήρξαν άλλα δύο ποιήματα με το ίδιο όνομα.

Το πρώτο είναι το πασίγνωστο του Ζαχαρία Παπαντωνίου.

Κύριε, σαν ήρθεν η βραδιά, σου λέω την προσευχή μου.
‘Αλλη ψυχή δεν έβλαψα στον κόσμο απ’ τη δική μου.
Εκείνοι που με πλήγωσαν ήταν αγαπημένοι.
Την πίκρα μου τη βάσταξα. Μου δίνεις και την ξένη…

(το υπόλοιπο μπορείτε να το διαβάσετε εδώ)

Η Προσευχή του ταπεινού δημοσιεύτηκε στη συλλογή Θεία δώρα του Ζ. Παπαντωνίου το 1931.

Όμως υπήρξε και μια δεύτερη Προσευχή του ταπεινού, παρωδία της πρώτης. Την έγραψε ο Κώστας Βάρναλης για να στηλιτεύσει την πολυθεσία του Παπαντωνίου που είχε ευνοηθεί από το βενιζελικό καθεστώς. Δημοσιεύτηκε το 1932 (με ψευδώνυμο Καρχαρίας Παπαφαταούλας) στο αριστερό λογοτεχνικό περιοδικό «Νέοι Πρωτοπόροι» και αποτελεί έξοχη, βιτριολική παρωδία:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ποίηση | Με ετικέτα: , , , | 13 Σχόλια »