Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ζ. Σίδερης’

Στον καιρό του κορονοϊού

Posted by sarant στο 6 Απριλίου, 2020

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στη στήλη μου στα Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής. Το αναδημοσιεύω εδώ χωρίς αλλαγές.

Στον καιρό του κορονοϊού

Ποια άλλη θα μπορούσε να είναι η λέξη της επικαιρότητας -όχι του μήνα, μα και της χρονιάς τουλάχιστον; Ο μήνας που ανέτειλε βρίσκει τη χώρα αλλά και όλη την Ευρώπη, όπως και τον μισό πλανήτη σε πανδημία, σε καραντίνα, σε καθεστώς περιορισμού κινήσεων. Επιστήμονες απ’ όλον τον κόσμο προσπαθούν να βρουν εμβόλιο, εργοστάσια παράγουν με φρενήρη ρυθμό μάσκες και ιατρικά εφόδια, εμείς θα λεξιλογήσουμε για τον κορονοϊό.

Κορονοϊοί υπάρχουν πολλοί, αυτός που μας πολιορκεί είναι ο Covid-19. Κορονοϊός ήταν, ας πούμε, και ο ιός του SARS το 2003 ή του MERS το 2012, με κοινό στοιχείο ότι όλοι προκαλούν λοιμώξεις του αναπνευστικού συστήματος.

Το αγγλικό του όνομα είναι coronavirus. Λέγεται έτσι επειδή, αν τον κοιτάξουμε στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο, φαίνεται σαν να έχει στην επιφάνειά του μια σειρά εξογκώματα που σχηματίζουν ένα είδος στεφάνης ή στέμματος (που μοιάζει και με το αστρικό στέμμα του ήλιου και των πλανητών). Αυτό το corona του αγγλικού όρου είναι παρμένο από τα λατινικά όπου corona είναι, όχι απρόσμενα, το στέμμα, αυτό που εμείς λέμε κορόνα.

Από το 1976 γράφουμε «κορόνα» και όχι «κορώνα» όπως το γράφαμε παλιότερα, διότι πρόκειται για δάνειο, ή μάλλον για αντιδάνειο, αφού το λατινικό corona ανάγεται στο αρχαίο «κορώνη», που ήταν αφενός η κουρούνα και αφετέρου κάθε λογής κυρτά ή καμπύλα αντικείμενα, σαν το ράμφος της κουρούνας. Για παράδειγμα, στο α της Οδύσσειας, ο Τηλέμαχος θύρην δ᾿ ἐπέρυσσε κορώνῃ
ἀργυρέῃ
, δηλαδή «τράβηξε την πόρτα απ’ τ’ ασημένιο κρικέλι», που μεταφράζει ο Ζ. Σίδερης.

Η λέξη πέρασε στα λατινικά όπου corona σήμαινε στεφάνη και από εκεί στις νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες με τη σημασία «στέμμα». Από εκεί επέστρεψε ως αντιδάνειο μέσω ιταλικών στα ελληνικά, κορόνα, με τη σημασία καταρχάς του στέμματος.

Κορόνα φορούσαν οι εστεμμένοι, οι βασιλιάδες· οι κοινοί θνητοί έλεγαν, και ακόμα λένε, «σ’ έχω κορόνα στο κεφάλι μου» προς το έτερόν τους ήμισυ ιδίως, είτε ειλικρινά είτε χαριτολογώντας, για να δείξουν σε πόσο μεγάλη εκτίμηση το έχουν.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in χημεία, Αντιδάνεια, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Νομίσματα | Με ετικέτα: , , | 464 Σχόλια »

Τα μέζεα του Κ. Ζουράρι

Posted by sarant στο 12 Μαρτίου, 2015

Είχα σχολιάσει την πολυσυζητημένη και γλωσσικά ενδιαφέρουσα παρθενική αγόρευση του Κ. Ζουράρι στη Βουλή πριν από καμιά εικοσαριά μέρες, και παρόλο που δεν σκοπεύω να μετατρέψω το ιστολόγιο σε «Παρατηρητήριο ζουραρικών αγορεύσεων» θα αφιερώσω και το σημερινό άρθρο σε δική του πρόσφατη αγόρευση, ελπίζοντας να μην μου θυμίσετε τι σημαίνει το δις εξαμαρτείν.

Η προηγούμενη αγόρευση του Κ. Ζ είχε κάνει γενικά μεγάλη και καλή εντύπωση για την πρωτοτυπία της γλώσσας της, αν και δεν είχε ενθουσιάσει τους πάντες (δείτε τις αντιρρήσεις του Γιάννη Χάρη, ενώ κι εγώ δεν είχα γράψει ύμνους). Ήταν όμως κάτι το εξαιρετικό, παρθενική αγόρευση σε πανηγυρική στιγμή. Ακούγοντας τη χτεσινή του ομιλία αρχίζω να φοβάμαι ότι ο Κ. Ζουράρις υπέκυψε στην εύκολη εντυπωσιοθηρία.

Το βιντεάκι της (σύντομης και πάλι) αγόρευσής του είναι εδώ:

Και το κείμενο της ομιλίας (όπως το πήρα από κάποιον ιστότοπο):

Κυρία Πρόεδρε, την ευωχίαν μου προς εσάς.

Λοιπόν, έχω να αναφέρω πέντε σημεία:

Πρώτον, η προοπτική, η οποία τιμά για πρώτη φορά τη νικημένη μας Ελλάδα είναι πολεμική αναμέτρηση. «Ως τυραννίδα έχουσι την αρχήν» οι Γερμαναράδες, «ην αφήναι» γι’ αυτούς είναι επικίνδυνο, Τριαντάφυλλε. Δεν θα την αφήσουν με τη γνωστή ευλυγισία που είχαν οι Γερμανοί, που πολεμούσαν όταν μπήκε ο Κόκκινος Στρατός με τη σοβιετική σημαία μέσα στο Βερολίνο. Θα πολεμούν, γιατί έχουν αυτήν την «ευλυγισία» από τον πολιτισμό τους, την ανελαστικότητα. Συνεπώς, πρώτον, θα είναι πολεμική επιχείρηση.

Επίσης, για όσους αφελείς με τα ανεμιαία δόγματα πιστεύουν ότι είναι Ευρώπη και είναι και Ευρωπαίοι κλπ, τους παραπέμπω βεβαίως, στο δικό τους τον ποιητή του 1796, ο οποίος λέει ότι «Οι Γερμανοί με τον πολιτισμό και τα μαθηματικά τους γίνανε ακόμα πιο βάρβαροι απ’ όσο ήταν». Κι αυτό είναι «Ο Ερημίτης ο Έλλην» -το λέει μάλιστα- και το «Ταξίδι στην Ελλάδα».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Γενικά γλωσσικά, Επικαιρότητα | Με ετικέτα: , , , | 318 Σχόλια »

Ποια ελληνική λέξη αρχίζει από ζν;

Posted by sarant στο 16 Απριλίου, 2010

Ως γνωστόν, για να κάνουμε συλλαβισμό λέξεων, όταν πέσουμε σε σύμπλεγμα συμφώνων πρέπει να ξέρουμε αν αρχίζει ελληνική λέξη από το συγκεκριμένο σύμπλεγμα. Αν ναι, τότε το σύμπλεγμα πάει ολόκληρο σε μια συλλαβή, αλλιώς χωρίζεται. Λοιπόν, επειδή, έστω, έχουμε λέξεις από σχ- συλλαβίζουμε Πα-σχα, αλλά επειδή δεν έχουμε λέξη από ρλ συλλαβίζουμε αρ-λε-κί-νος. Βέβαια, το τι σημαίνει «ελληνική λέξη» σηκώνει νερό· θα έλεγε κανείς πως η λέξη «σλάβος» δεν είναι ελληνική;

Αλλά ας γυρίσουμε στο ερώτημα του τίτλου. Έστω ότι σας τυχαίνει να συλλαβίσετε τον Σαρλ Αζναβούρ ή τον τέως διαιτητή Καζναφέρη (cash να φέρεις έλεγαν κάποιοι, ποιος ξέρει γιατί) και έστω πως τα φέρνει ο διάολος να συμπέσει ο συλλαβισμός στο ζν. Πώς το χωρίζετε; Α-ζνα-βούρ ή Αζ-να-βουρ; Καζ-να-φέ-ρης ή Κα-ζνα-φέ-ρης; Μ’ άλλα λόγια, υπάρχει ελληνική λέξη που ν’ αρχίζει από ζν και αν ναι, ποια είναι;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 251 Σχόλια »