Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ηλίας Μαμαλάκης’

Τα ενοχλητικά τουρκικά δάνεια

Posted by sarant στο 20 Ιουνίου, 2019

Στο σημερινό άρθρο παίρνω κάποια στοιχεία από ένα κεφάλαιο του βιβλίου μου «Μύθοι και πλάνες για την ελληνική γλώσσα» αλλά το αναπτύσσω πολύ εκτενέστερα.

Μεγάλο μέρος του λεξιλογίου της νέας ελληνικής απαρτίζεται από δάνεια: από τα λατινικά, από τα βενετικά/ιταλικά, από τα τουρκικά, από τα γαλλικά. Λιγότερες από τα αλβανικά και τις σλαβικές γλώσσες, και τις τελευταίες δεκαετίες σχεδόν αποκλειστικά από τ’ αγγλικά.

Τα πρώτα χρόνια του νεοελληνικού κράτους, παράλληλα με το κίνημα του καθαρισμού που αντικατέστησε με επιτυχία «θεσμικές» δάνειες λέξεις με νεολογισμούς ή αναστημένους όρους (πχ υπουργός αντί μινίστρος ή εφημερίδα αντί γαζέτα) αλλά όχι καθημερινές δάνειες λέξεις (μακαρόνια λέμε και όχι σκωληκίδια!), υπήρξε και ένα αυθόρμητο κίνημα, κυρίως από τα κάτω, για να βρεθούν ή να εφευρεθούν ελληνικές ρίζες σε διάφορες δάνειες λέξεις -κι έτσι για τον γάιδαρο βγήκε προέλευση από το «αεί γαρ δέρεται» ενώ για τη μπριζόλα από το «εν πυρί ζέει όλη».

Σήμερα, κάπως έχουμε συμφιλιωθεί με την ιδέα των δανείων, αν και πολλοί δυσφορούν με τη συρροή αγγλικών νεολογισμών, ιδίως όταν θεωρούν πως υπάρχει ή πως θα έπρεπε να βρεθεί αυτόχθονας όρος. Πολύ λίγοι ενοχλούνται από τα ιταλικά, τα λατινικά ή τα γαλλικά δάνεια.

Ωστόσο, οποτεδήποτε γίνει λόγος για τα τουρκικά δάνεια της ελληνικής γλώσσας, π.χ. αν αναρτηθεί κατάλογος δάνειων από τα τουρκικά, είναι σίγουρο πως θα εκφραστούν έντονες αντιδράσεις από πολλούς σχολιαστές.

Το ξέρω από πρώτο χέρι, επειδή έχω δημοσιεύσει στο ιστολόγιο δυο άρθρα σχετικά με τα δάνεια τουρκικής προέλευσης (πρώτο και δεύτερο άρθρο), το πρώτο από τα οποία έχει αναδημοσιευτεί ευρύτατα -βλέπω λοιπόν πάρα πολλά ενοχλημένα σχόλια.

Οι αντιδράσεις χωρίζονται, σε αδρές γραμμές, σε δυο κατηγορίες:

α. Οι λέξεις αυτές είναι μεν δάνεια, αλλά η απώτερη αρχή τους δεν είναι τουρκική. Είναι αραβικές ή περσικές λέξεις (ή αγγλικές ή γαλλικές ή ιταλικές -οτιδήποτε εκτός από τουρκικές).

β. Οι λέξεις αυτές έχουν απώτερη ελληνική αρχή και οι Τούρκοι τις πήραν από τα αρχαία ελληνικά -άρα ή είναι αντιδάνεια ή σκέτα δάνεια της τουρκικής από τα ελληνικά.

Τόσο η α’ όσο και η β’ άποψη συνοδεύονται συχνά από εξαιρετικά περιφρονητικές τοποθετήσεις για τους Τούρκους και τη γλώσσα τους (δεν είχαν πολιτισμό, ήταν Μογγόλοι που ήρθαν από τη στέπα, τα τουρκικά δεν είναι γλώσσα αλλά συμπίλημα περσικών, αραβικών και ελληνικών λέξεων, οι Τούρκοι δεν είχαν πόλεις και σπίτια, ήταν νομαδικός λαός άρα δεν είχαν δικό τους λεξιλόγιο, δεν είχαν δικό τους αλφάβητο, δεν μπορεί οι μαγειρικοί όροι να έχουν τουρκική προέλευση αφού οι νομάδες έτρωγαν μόνο παστό κρέας πάνω στο άλογο κτλ. κτλ. κτλ.)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Αντιδάνεια, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Ελληνοβαρεμένοι | Με ετικέτα: , , , | 205 Σχόλια »

242 πιατέλες με μεζεδάκια

Posted by sarant στο 22 Οκτωβρίου, 2016

Γιατί 242; Τι το περίεργο έχει αυτός ο αριθμός; Μήπως επειδή είναι το γινόμενο 22 x 11; Όχι. Απλώς, δεν έβρισκα τίτλο για τη σημερινή μας πιατέλα -το σημερινό άρθρο εννοώ- κι έπειτα πρόσεξα ότι το όνομα του αρχείου που δίνει η WordPress είναι meze-242. Στην πραγματικότητα, από τότε που άρχισε να λειτουργεί το ιστολόγιο έχουν δημοσιευτεί αρκετά περισσότερα άρθρα με μεζεδάκια αλλά στην αρχή έβαζα τυχαία ονόματα αρχείων και μόνο από ένα σημείο και μετά μού έκοψε να βάζω το τυποποιημένο «meze» και να έχω έτσι μιαν αρίθμηση.

* Και ξεκινάμε με ένα χτεσινό μεζεδάκι. Φίλος που διαβάζει εφημερίδες, μου έστειλε τον εξής τίτλο άρθρου από την Καθημερινή: Καρατομήθηκε εκ νέου ο Θανάσης Γιαννόπουλος.

Και εντάξει, είναι καθιερωμένη και λεξικογραφημένη η χρήση του ρήματος «καρατομώ» μεταφορικά, για να δηλωθεί η αποπομπή στελέχους από διευθυντική θέση που κατέχει -αλλά η κυριολεξία δεν παύει να υπάρχει έστω και στο περιθώριο, λέει ο φίλος μου, οπότε εύλογα ανακύπτει το ερώτημα: και πόσα κεφάλια έχει ο καρατομηθείς;

Ωστόσο, διστάζω να επικρίνω τον τίτλο, διότι σκέφτομαι μήπως αυτό ωθήσει τους υλατζήδες να βάζουν στο εξής εισαγωγικά στη λέξη -και όπως λέει η παροιμία, ανάρια τα εισαγωγικά, για να’ χουν νοστιμάδα.

 

* Διάβασα και το άρθρο, πάντως, κι έπιασα έναν μικρούλη σολοικισμό στη δήλωση του αποπεμφθέντος. Γράφει: «Η επιστημονική και πολιτική ιστορία μου καθιστούν επιβεβλημένη την προσφυγή μου στη Δικαιοσύνη επιφυλασσόμενος και κάθε άλλης νόμιμης αντίδρασής μου, καθώς θίγονται ευθέως η αξιοπρέπειά μου, η ηθική μου αλλά και η νομική πλευρά ζητημάτων.»

Αυτό το «επιφυλασσόμενος», ονομαστική απόλυτος, θαρρώ πως δεν στέκει. Το υποκείμενο της πρότασης είναι άλλο, δεν μπορεί να αλλάξει μεσοδρομίς. Βέβαια, δεν είναι και τόσο σοβαρό το λάθος.

Ίσως να φταίει, για πολλοστή φορά, η ονοματική σύνταξη. Με μια διατύπωση όπως «… με αναγκάζουν να προσφύγω στη δικαιοσύνη, επιφυλασσόμενος κτλ.» δεν υπάρχει θαρρώ πρόβλημα.

* Η μπογδανιά της εβδομάδας. Στην εκπομπή της Δευτέρας, στην αρχή-αρχή, ο Νομάρχης Ημιμαθείας άρχισε να λέει τι έγινε «σαν σήμερα» και έδειξε έναν κύριο με μουστάκες, «τον Ζαϊμη» (χωρίς μικρό όνομα, λες κι είναι Βραζιλιάνος ποδοσφαιριστής), ο οποίος ήταν πρωθυπουργός τον Οκτώβριο του 1915, και ο οποίος αρνήθηκε την πρόταση των Άγγλων να μας δώσουν την Κύπρο αν μπαίναμε στον πόλεμο με το μέρος της Αντάντ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη | Με ετικέτα: , , , , , , | 203 Σχόλια »

Εξ απαλών ονύχων: η νύχτα των ζωντανών νεκρών

Posted by sarant στο 5 Ιουλίου, 2009

Μια και θα λείψω μερικές μέρες, λέω να ανεβάσω δυο τρία άρθρα για να έχουν κάτι φρέσκο να διαβάζουν οι θαμώνες του ιστολογίου. Φρέσκο, τρόπος του λέγειν· πιο σωστά, ξαναζεσταμένο. Θα ανεβάσω δυο-τρία άρθρα παλιότερα, που ήδη έχουν δημοσιευτεί στον ιστότοπό μου. Ωστόσο, είναι λιγάκι ξαναδουλεμένα, ειδικά αυτό εδώ που έχει και καινούργια εισαγωγή.

Το μαργαριτάρι το ψάρεψε η φίλη Αλεξάνδρα Καρανικολού, από τα επίλεκτα στελέχη του εξαιρετικού μεταφραστικού φόρουμ Λεξιλογία. Δικός της και ο σχολιασμός.

Από συνέντευξη του κ. Ηλία Μαμαλάκη στο Πρώτο Θέμα, σχετικά με το δείπνο του ΟΑΣΕ που οργάνωσε στην Κέρκυρα μετά από παραγγελία της κ. Μπακογιάννη.

-Είναι φαν σας η υπουργός;
-Δεν ξέρω! Έχω μια «εξ απαλών ονύχων» φιλία μαζί της και αυτό είναι όλο. Δεν τρώμε κάθε μέρα μαζί, αλλά έχουμε συναντηθεί ως καλεσμένοι σε διάφορα τραπέζια και έχουμε συζητήσει.

Μα τι λέτε, κύριε Μαμαλάκη μου; Έχετε φιλία εξ απαλών ονύχων και «αυτό είναι όλο»; Μα εσείς είστε φίλοι από τα γεννοφάσκια σας! Α, μήπως εννοούσατε κάτι άλλο; Μαντεύω, μάλλον θέλατε να πείτε, «δεν είμαστε πολύ φίλοι, όσο πατάει η γάτα»… Καλά, καλά, καταλάβαμε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κοτσανολόγιο, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 25 Σχόλια »

Δύσπεπτοι κεφτέδες

Posted by sarant στο 8 Μαρτίου, 2009

meat-balls-cookedΤον Ηλία Μαμαλάκη δεν τον παρακολουθώ φανατικά, όποτε όμως τύχει βλέπω με ευχαρίστηση τις εκπομπές του· μ’ αρέσει το μεράκι που φαίνεται να αναδίδει ολόκληρος.

Το προηγούμενο Σάββατο, στις 28 Φεβρουαρίου εννοώ, κάποιος στην παρέα μου άνοιξε την τηλεόραση ενώ η εκπομπή, το Μπουκιά και συχώριο, είχε ήδη αρχίσει, κι έτσι δεν μπορώ να πω με βεβαιότητα ποιος ήταν ο προορισμός του γευστικού ταξιδιού του Ηλία, γιατί στην πρώτη συνταγή που πέτυχα υπήρχε μια κουταλιά δηλητήριο που μ’ έκανε να κλείσω τη συσκευή της τηλεόρασης.

Κακώς, γιατί μετά που θέλησα να γράψω για το περιστατικό δεν είχα τα απαραίτητα στοιχεία, την τεκμηρίωση να πούμε. Κι αυτός είναι άλλωστε ο λόγος που καθυστέρησα να γράψω· έλπιζα ότι κάποιος από τους ευλογημένους ανώνυμους που ανεβάζουν στο Διαδίκτυο της Παναγιάς τα μάτια, θα ανέβαζε και τη συγκεκριμένη εκπομπή, ώστε να μπορώ με την ησυχία μου να την ξαναδώ και να σας περιγράψω το επίμαχο σημείο. Όμως, η ελπίδα δεν ευοδώθηκε. Βρήκα βιντεάκια για άλλες εκπομπές της ίδιας σειράς, γι’ αυτήν όχι. Οπότε, προχωρώ από μνήμης.

Φτιάχνει λοιπόν ο Μαμαλάκης κεφτέδες κι ενώ με τα χέρια ανακατεύει τα υλικά και τα συμπράγκαλα, μιλάει και λέει ότι οι κεφτέδες είναι λέξη με ελληνική προέλευση, ότι προέρχονται από το βυζαντινό «σύγκοπτον» (ή σύγκοφτον ή σύκοφτο ή σύκοπτο, δεν άκουσα πολύ καλά, αν και το είπε δύο φορές). Κι αυτό λοιπόν το σύγκοπτον ήρθαν οι τουρκαλάδες (αυτό το άκουσα καλά) και το πήραν και το έκαναν κεφτέ απ’ όπου το ξαναδανειστήκαμε εμείς, και εδώ ο Ηλίας κλείνει την φαρμακερή παρένθεση και προχωράει με τη συνταγή.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικοί μύθοι, Ετυμολογικά | Με ετικέτα: , , | 17 Σχόλια »