Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Θεόδωρος Λασκαρίδης’

Ριζοσπάστης, πριν από 108 χρόνια

Posted by sarant στο 10 Φεβρουαρίου, 2016

Το σημερινό άρθρο έχει μερικά κουσούρια: αφενός είναι επανάληψη παλιότερου, αφετέρου είναι μεν επετειακό αλλά καθυστερημένο, αφού η επέτειος για την οποία θα σας μιλήσω ήταν χτες, όχι σήμερα. Σαν χτες λοιπόν, πριν από 108 χρόνια, κυκλοφόρησε το πρώτο φύλλο της εφημερίδας Ριζοσπάστης. Στην επέτειο αυτή είχα αφιερώσει ένα άρθρο το 2010, πριν από έξι χρόνια -οπότε, σκέφτομαι ότι αρκετοί σημερινοί αναγνώστες δεν θα το έχουν διαβάσει ή δεν θα το θυμούνται. Επιπλέον, βρήκα μια φρέσκια αφορμή να γκρινιάξω, και δεν θα την αφήσω να πάει χαμένη, όπως θα δείτε προς το τέλος του άρθρου -το οποίο έχει και κάποιες προσθήκες και διαφορές σε σχέση με το παλιό άρθρο του 2010.

Λοιπόν, στις 9 Φεβρουαρίου 1908, κυκλοφόρησε στην Αθήνα η εφημερίδα «Ριζοσπάστης» από τον Γεώργιο Φιλάρετο. Η σύμπτωση στον τίτλο με τη σημερινή εφημερίδα που είναι όργανο του ΚΚΕ δεν είναι τυχαία. Ο τίτλος είναι ο ίδιος, η εφημερίδα διαφορετική. Για να το πω αλλιώς, ο Ριζοσπάστης του Φιλάρετου είναι πρόγονος του σημερινού Ριζοσπάστη. Αλλά  ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.

 

 

rizo1908

Ο Γ. Φιλάρετος (1848-1929), γεννημένος στη Χαλκίδα δικηγόρος, γαλλοθρεμμένος, ήταν από τους πρώτους αντιμοναρχικούς πολιτευτές, γι’ αυτό άλλωστε και αποκλήθηκε «πατέρας της δημοκρατίας». Μεγάλος πια εγκαταστάθηκε στην τότε έρημη Καλλιθέα γι’ αυτό και ένας κεντρικός δρόμος της έχει το όνομά του. Ένα βιβλίο του, Ξενοκρατία, γνώρισε επιτυχία και επανεκδόσεις ακόμα και μετά τη μεταπολίτευση -και το βιβλίο αυτό έχει απασχολήσει το ιστολόγιό μας επειδή σε αυτό περιλαμβάνεται ένα απόφθεγμα που αποδίδεται στον λόρδο Λοντόντερυ, υπουργό εξωτερικών της Μεγάλης Βρετανίας, ότι πρέπει «να καταστεί η Ελλάς όσον το δυνατόν ολιγότερον επικίνδυνος, ο δε λαός της μικρόψυχος ως τα έθνη του Ινδοστάν», μια ρήση που πιθανώς να χρησίμεψε στην χάλκευση της «δήλωσης Κίσινγκερ».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Επετειακά, Εφημεριδογραφικά, Κομμουνιστικό κίνημα, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , , | 164 Σχόλια »

Μιαν ιστορία χωρίς σκοπό στην επέτειο του Λαπαθιώτη

Posted by sarant στο 10 Ιανουαρίου, 2016

Το ιστολόγιο κατά βάθος τηρεί τις παραδόσεις, ιδίως εκείνες που έχει θεσπίσει το ίδιο -και μια από τις παραδόσεις του ιστολογίου μας είναι ότι κάθε χρόνο, στην επέτειο της γέννησης του ποιητή (31 Οκτωβρίου) όπως και στην επέτειο του θανάτου του (8 Ιανουαρίου), είτε ανήμερα είτε την πιο κοντινή Κυριακή, δημοσιεύουμε ένα λαπαθιωτικό άρθρο, συχνά ένα άρθρο στο οποίο παρουσιάζεται κάποιο αθησαύριστο κείμενο του αγαπημένου μου συγγραφέα.

Το σημερινό άρθρο τηρεί την παράδοση, αλλά με μια διαφορά. Ναι μεν παρουσιάζω και σήμερα ένα αθησαύριστο κείμενο του Λαπαθιώτη, όχι όμως (όπως συνήθως) ένα κείμενο που το έχω βρει εγώ. Ταυτόχρονα, αναγνωρίζω (κοκκινίζοντας, αλλά έτσι μου πρέπει) μια μεγαλοπρεπή γκάφα που είχα κάνει σε προηγούμενο λαπαθιωτικό άρθρο μου.

Συγκεκριμένα, στο περυσινό επετειακό άρθρο είχα αναφερθεί σε μια σειρά πεζοτράγουδα που δημοσίευσε ο Λαπαθιώτης στην εφημερίδα Έθνος το 1923-24, όπου, ανάμεσα σε μεταφρασμένα από τον ίδιο πεζά διαφόρων συγγραφέων, έβαζε και μερικά δικά του πεζά ποιήματα, παρουσιάζοντάς τα τάχα ως μεταφράσεις από το γαλλικό πρωτότυπο του ανύπαρκτου συγγραφέα Montfonon, που θα πει mon faux nom δηλαδή «το πλαστό μου όνομα».

Για το τέχνασμα αυτό του Λαπαθιώτη με τον Montfonon είχε γράψει το 1964 ο Κλέων Παράσχος, σε άρθρο με αναμνήσεις από τον φίλο του τον Λαπαθιώτη: Κάποτε, στην εφημερίδα Έθνος δημοσίευε μεταφράσεις ξένων διηγημάτων. Ο συγγραφέας ενός από τα διηγήματα αυτά ήταν ο… πασίγνωστος Baron Letruc de Monfaunom, δηλαδή ο «Βαρόνος Τοκόλπο του Ψευδονόματός μου». Το διήγημα ήταν του Λαπαθιώτη και είχε επινοήσει ένα συγγραφέα, βαρόνο κιόλας, για να το περάσει για ξένο.

Διαβάζοντας την ανάμνηση του Παράσχου, είχα (προπετώς) υποθέσει ότι ο Παράσχος, γράφοντας σαράντα χρόνια αργότερα από το γεγονός, θυμάται λάθος τις λεπτομέρειες, κι έτσι έγραψα: «Ο ανύπαρκτος συγγραφέας που έπλασε ο Λαπαθιώτης δεν είχε βέβαια το εξωφρενικό όνομα Baron Letruc de Monfaunom, που το λογοπαίγνιό του κάνει μπαμ από τρία μίλια μακριά (ιδίως στη γαλλόφωνη αθηναϊκή διανόηση του μεσοπόλεμου), αλλά το πεζότερο και σεμνότερο Montfonon, χωρίς τίτλο ευγενείας».

Κούνια που με κούναγε! Ο Παράσχος θυμότανε ολόσωστα, αλλά αναφερόταν σε προηγούμενες δημοσιεύσεις του Λαπαθιώτη στο Έθνος, όχι το 1923-24 αλλά το 1919-20, όταν είχε κάνει για πρώτη φορά το ίδιο κόλπο με τον ψεύτικο Γάλλο βαρόνο-συγγραφέα.

Καλά να πάθω. Ο φίλος Τραϊανός Μάνος, σεμνότερος από εμένα, πήρε τοις μετρητοίς την ανάμνηση του Κλ. Παράσχου, έψαξε στο σώμα της εφημ. Έθνος και βρήκε τις παλαιότερες αυτές συνεργασίες του Λαπαθιώτη, και τις παρουσίασε στο τελευταίο τεύχος (τχ. 38, φθινόπωρο 2015) του καλού περιοδικού Μικροφιλολογικά της Λευκωσίας. Και βέβαια, ο Λαπαθιώτης είχε τολμήσει να χρησιμοποιήσει το ψευδώνυμο Baron Letruc de Montfonon, σχεδόν όπως το θυμόταν ο Κλ. Παράσχος.

Δεν είναι και τόσο σπάνιο αυτό το είδος φιλολογικής φάρσας, να επινοεί κάποιος έναν ανύπαρκτο ξένο δημιουργό και να του χαρίζει την πατρότητα των δικών του έργων, κι ο ίδιος να εμφανίζεται απλός μεταφραστής τους. Στην Ελλάδα, πρώτος το έκανε ο Θεόδωρος Λασκαρίδης, που το 1920 «μετέφρασε» τα αντιπολεμικά διηγήματα του «διάσημου Βούλγαρου Π. Σλαβέικοφ», και λίγο αργότερα αποκάλυψε πως ήταν δικά του. Μεταπολεμικά, ο Τάσος Παππάς έκανε το ίδιο τέχνασμα, πολύ πιο διάσημο, με τα Τραγούδια του Παθανάρες -του ανύπαρκτου Παθανάρες. (Περισσότερα και για τους δύο, σε παλιό μας άρθρο -και ειδικά για τον Λασκαρίδη δείτε και το Φονικό μοιραίο βόλι, βιβλίο σε δική μου επιμέλεια).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθησαύριστα, Διηγήματα, Λαπαθιώτης | Με ετικέτα: , , , , | 35 Σχόλια »

Πάγκοι και παγκάκια

Posted by sarant στο 13 Αυγούστου, 2015

Σε ένα από τα γνωστότερα τραγούδια του, ο Ζορζ Μπρασένς τραγουδάει για τα ζευγαράκια που φιλιούνται στα παγκάκια των πάρκων.

Τον ακούμε εδώ σε ζωντανή εκτέλεση από τη γαλλική τηλεόραση:

Τα λόγια μπορείτε να τα βρείτε στο Διαδίκτυο, π.χ. εδώ, αλλά θα εστιαστώ στο ρεφρέν του τραγουδιού:

Les amoureux qui se bécotent sur les bancs publics
Bancs publics, bancs publics
En se foutant pas mal du regard oblique
Des passants honnêtes
Les amoureux qui se bécotent sur les bancs publics
Bancs publics, bancs publics
En se disant des «Je t’aime» pathétiques
Ont des petites gueules bien sympathiques

Πρόχειρα έκανα μια μετάφραση με ρίμα, αλλά όχι πάνω στο ρυθμό:

Τα ερωτευμένα ζευγαράκια που φιλιούνται στα παγκάκια
αδιαφορώντας για τα λοξά βλέμματα που τους ρίχνουν οι κυράτσες
Τα ερωτευμένα ζευγαράκια που φιλιούνται στα παγκάκια
Λέγοντας παθιασμένα «σ’ αγαπώ», έχουνε συμπαθέστατες φάτσες

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γαλλία, Γενικά γλωσσικά, Γιουτουμπάκια, Λογοτεχνία, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , , , | 98 Σχόλια »

Εκατό χρόνια τώρα… (το 1921)

Posted by sarant στο 25 Μαρτίου, 2015

Σήμερα συμπληρώνονται 194 χρόνια από την επανάσταση του 1821 (δηλαδή από τη συμβατική ημερομηνία έναρξής της, αλλά ας μην επεκταθούμε σε αυτό). Σε έξι χρόνια θα κλείσουμε 200 χρόνια, στρογγυλή και βαριά επέτειο που δεν ξέρω πώς ακριβώς θα τη γιορτάσουμε.

Οι συνομήλικοι και οι μεγαλύτεροί μου, άντε και οι λίγο μικρότεροι θα θυμούνται ίσως τον γιορτασμό των 150 χρόνων της Επανάστασης, που έγινε από ένα καθεστώς που κι αυτό καμάρωνε πως είναι επαναστατικό ενώ ήταν απλώς μια αυταρχική ξενοκίνητη χούντα που είχε πάρει την εξουσία με πραξικόπημα. Αν και ομολογώ πως δεν θυμάμαι και πολλά από τον γιορτασμό εκείνον, θυμάμαι πως είχαμε μόλις πανηγυρίσει δεόντως μιαν άλλη εθνική επιτυχία, αφού την προηγούμενη μέρα, στις 24 Μαρτίου 1971, ο Παναθηναϊκός έφερνε 0-0 στη Λεωφόρο κόντρα στην (πρωταθλήτρια Αγγλίας) Έβερτον και έπαιρνε την πρόκριση χάρη στο 1-1 του εκτός έδρας ματς.

Η προηγούμενη στρογγυλή επέτειος ήταν τα 100 χρόνια, στις 25 Μαρτίου 1921. Το σημαδιακό της επετείου εκείνης ήταν πως η Ελλάδα βρισκόταν και πάλι σε πόλεμο με την Τουρκία, ακόμα νικηφόρον -αν και τα σημάδια στον τοίχο ήταν δυσοίωνα και τα ‘βλεπαν πολλοί. Στην Αθήνα κυβερνούσαν οι βασιλόφρονες μετά την ήττα του Βενιζέλου στις (μάλλον όχι μοιραίες, παρά τα λεγόμενα) εκλογές της 1.11.1920, είχαν επαναφέρει τον βασιλιά, ενώ η μείζων αντιπολίτευση δεν είχε ακόμα συνέρθει από την ήττα της. Υπήρχε και το μικρό ΣΕΚΕ, το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος, ο πρόδρομος του ΚΚΕ, που ακόμα δεν είχε μπει στην Κομμουνιστική Διεθνή -ακριβώς εκείνη την περίοδο το κόμμα συζητούσε τους περίφημους 21 όρους που έβαζε η Διεθνής σε όσα κόμματα ήθελαν να προσχωρήσουν.

Κατά σύμπτωση, στο φύλλο της 25ης Μαρτίου 1921 του Ριζοσπάστη δημοσιεύτηκε ένα άρθρο του αρχισυντάκτη του, του Θεόδωρου Λασκαρίδη, για το θέμα της εισδοχής στη Διεθνή. Ο Λασκαρίδης, που τη ζωή του και το έργο του εξετάζω στο βιβλίο μου Το φονικό μοιραίο βόλι, φαίνεται να είχε επιφυλάξεις για την εισδοχή. Αλλά αυτό το λέω παρεμπιπτόντως. Στο ίδιο φύλλο του Ριζοσπάστη, το κύριο άρθρο είχε τίτλο «100 χρόνια τώρα» και ήταν αφιερωμένο στα 100 χρόνια από την επανάσταση του 1821. Το υπέγραφε ο Α.Δ.Σ., που είναι τα αρχικά του Αριστοτέλη Σίδερη, του Κερκυραίου σοσιαλιστή δικηγόρου που είχε βγει βουλευτής  το 1915 με τη Φεντερασιόν και μαζί με τον Αλβέρτο Κουριέλ ήταν οι μοναδικοί βουλευτές του ΣΕΚΕ την περίοδο 1918-20, όταν η Βουλή του 1915 (των Λαζάρων, όπως ονομάστηκε) αναστήθηκε από τον Βενιζέλο.

Παραθέτω ολόκληρο το άρθρο του Σίδερη για να δούμε πώς προσλάμβανε το 1821, και μάλιστα σε καιρό πολέμου, η αριστερά της εποχής, πριν ακόμα διατυπωθούν σε βιβλίο οι πρώτες επεξεργασίες του Κορδάτου. Παράλληλα, θα πάρουμε και μια γεύση της γλώσσας της, αφού το ΣΕΚΕ και ο Ριζοσπάστης χρησιμοποιούσαν ακόμα την καθαρεύουσα. Εκσυγχρονίζω την ορθογραφία, αρκεί η γλώσσα για να πάρουμε το άρωμα της εποχής, δεν μας χρειάζονται και τα «είνε».

ΕΚΑΤΟ ΧΡΟΝΙΑ ΤΩΡΑ

Ενώ έξω δονούν τον αέρα αι σάλπιγγες και αι μουσικαί, τα πυροβόλα και η στερεότυπος πατριωτική φλυαρία των στερεοτύπων ρητόρων της εποχής, ας αναλογιστούν οι Έλληνες τι παρουσιάζει τώρα εκατό χρόνια η Ελλάς.

Ότι η Επανάστασις του 1821 ήτο μία επανάστασις, εις ήν εσήκωσε το Έθνος η συμφεροντολογία των μικροαστών και των εμπόρων της εποχής, οίτινες έχοντες εις τας χείρας των την οικονομικήν ζωήν της χώρας -των Τούρκων φεουδαρχών μη ασχολουμένων εις την εμπορικήν κίνησιν- είχον συμφέρον να αποκτήσουν και την πολιτικήν εξουσίαν, είναι αναμφισβήτητον και χιλιοειπωμένον ήδη. Ως επίσης αναντίρρητον είναι ότι προς επιτυχίαν της επαναστάσεως ταύτης, η αστική τάξις εξεμεταλλεύθη την διαφορά της θρησκείας του υποδούλου προς τον κατακτητήν, την παράδοσιν περί αναστάσεως του Βυζαντίου, το μίσος του αγρότου, κολλίγου και υποτελούς κατά του Αγά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Επετειακά, Κομμουνιστικό κίνημα, Παλιότερα άρθρα | Με ετικέτα: , , , , | 148 Σχόλια »

Ο Θεόδωρος Λασκαρίδης αποκτά μορφή

Posted by sarant στο 22 Ιουνίου, 2014

laskaridis-photo2Το σημερινό σημείωμα το γράφω με πολλή συγκίνηση έστω κι αν καταλαβαίνω ότι κατά πάσα πιθανότητα δεν τη συμμερίζονται και πολλοί, ίσως και κανείς άλλος. Με τον Θεόδωρο Λασκαρίδη ασχολούμαι εδώ και αρκετά χρόνια, και έχω γράψει πολλές φορές και στο ιστολόγιο, τόσο πριν όσο και μετά την κυκλοφορία του βιβλίου «Το φονικό μοιραίο βόλι» στο οποίο συγκέντρωσα όσα λογοτεχνικά κείμενα του Θ. Λασκαρίδη μπόρεσα να βρω. Επειδή όμως μπορεί το σημερινό σημείωμα να το διαβάζουν κάποιοι που δεν έχουν διαβάσει τα προηγούμενα άρθρα, θα κάνω μια (όχι και τόσο) σύντομη ανασκόπηση πριν περάσω στην αιτία που μου προκαλεί συγκίνηση.

Η ενασχόλησή μου άρχισε πριν από έξι περίπου χρόνια, όταν, διαβάζοντας μια μελέτη του Μ. Μ. Παπαϊωάννου για την αντιπολεμική λογοτεχνία και τον Κ. Βάρναλη, έπεσα πάνω στο εξής απόσπασμα: «Ο Θ. Λασκαρίδης, ο νεαρός αρχισυντάκτης του Ριζοσπάστη, που αυτοκτόνησε πάνω στα εικοσιέξι του χρόνια, με τα μικρά ωραία αντιπολεμικά του διηγήματα, τα δημοσιευμένα με το ψευδώνυμο Σλαβέικοφ«. Αυτό άρκεσε για να μου κεντρίσει την περιέργεια και επειδή στις μέρες μας είναι ευκολότερη η πρόσβαση σε παλιά χαρτιά, βρήκα στα φύλλα του Ριζοσπάστη του 1920 μερικά από τα διηγήματα του Λασκαρίδη. Τα διηγήματα άξιζαν και, βλέποντας την υπόσχεση που είχαν δώσει πάνω στον τάφο του Λασκαρίδη οι σύντροφοί του από τον Ριζοσπάστη να τα εκδώσουν σε βιβλίο, υπόσχεση που δεν μπόρεσαν να τηρήσουν, άρχισα να παρουσιάζω το έργο του στον ιστότοπό μου και μετά, αφού τα έδειξα στον Γιάννη Ευαγγέλου που του άρεσαν επίσης, αποφασίσαμε να βγάλουμε ένα βιβλίο με τα έργα του Λασκαρίδη από τις εκδόσεις «Διάπυρον», που τότε ξεκινούσε ο Γιάννης.

Δεν ήταν εύκολο. Στοιχεία για τον Θεόδωρο Λασκαρίδη δεν θα βρείτε σε καμιά εγκυκλοπαίδεια, βιογραφικό λεξικό ή ιστορία της λογοτεχνίας· μετρημένες στα δάχτυλα ήταν οι αναφορές στο πρόσωπό του. Για να μαζέψω ψηφίδα-ψηφίδα το βιογραφικό σημείωμα που θα διαβάσετε πιο κάτω, χρειάστηκε να φυλλομετρήσω χιλιάδες σελίδες εφημερίδων και περιοδικών της εποχής. Γιατί όμως; Ο Λασκαρίδης με κέντρισε επειδή είναι ο πρώτος Έλληνας που έγραψε για τον Μεγάλο Πόλεμο, είναι ο πρώτος που έγραψε συλλογή με αντιπολεμικά διηγήματα (ο Μυριβήλης προηγήθηκε, αλλά με μεμονωμένα διηγήματα), είναι ο πρώτος γνωστός αρχισυντάκτης του Ριζοσπάστη στη φάση της μετατροπής του σε κομμουνιστική εφημερίδα. Ακόμα, σε φιλολογικό επίπεδο, ο Λασκαρίδης είναι, απ’ όσο ξέρω, ο πρώτος Έλληνας που χρησιμοποίησε το τέχνασμα να παρουσιάσει τα έργα του δήθεν ως μετάφραση ξένων. (Το ίδιο επρόκειτο να κάνει μεταπολεμικά ο ποιητής Τάσος Παππάς με τα Τραγούδια του Παθανάρες).

Με βάση τα στοιχεία που συγκέντρωσα, ο Θεόδωρος Λασκαρίδης γεννήθηκε το 1895 ή το 1896 στη Βουλγαρία, στην Αγχίαλο (σήμερα Πομόριε), παραθαλάσσια πόλη με ακμαία ελληνική κοινότητα. Το 1906, με την καταστροφή της Αγχιάλου, η οικογένειά του τον στέλνει στην Πόλη να σπουδάσει. Τον Ιανουάριο του 1916, ενώ είναι φοιτητής στην Κωνσταντινούπολη, οι τουρκικές αρχές τον συλλαμβάνουν και τον στέλνουν στη Βουλγαρία, η οποία μόλις είχε μπει στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Θα πολεμήσει στο μακεδονικό μέτωπο, στον τομέα του Καϊμακτσαλάν. Συμμετέχει στις πολύνεκρες μάχες που ακολουθούν τη σερβική επίθεση του Σεπτεμβρίου-Νοεμβρίου 1916 και κάποια στιγμή αυτομολεί στους Σέρβους. Παραμένει φυλακισμένος στο περιχαρακωμένο στρατόπεδο της Θεσσαλονίκης και ύστερα στέλνεται, μαζί με άλλους ελληνικής καταγωγής αυτόμολους του βουλγαρικού στρατού, στο στρατόπεδο της Μπάνιτσας (σήμερα Βεύη). Τον Νοέμβριο του 1917 δραπετεύει από το στρατόπεδο και κατεβαίνει στην Αθήνα. Στις αρχές του 1918 πιάνει δουλειά στον Ριζοσπάστη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Θεατρικά, Λογοτεχνία, Ντοκουμέντα, Πρόσφατη ιστορία, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 88 Σχόλια »