Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Θεόδωρος Πάγκαλος’

Αν ξέραμε τι τρώμε…

Posted by sarant στο 26 Ιουνίου, 2019

O τίτλος του σημερινού άρθρου θα θυμίσει ίσως στους παλιότερους μια σειρά άρθρων του Κώστα Μπαζαίου, πριν από καμιά τριανταριά χρόνια στην Ελευθεροτυπία, στην οποία ο δημοσιογράφος αποκάλυπτε και καλά τις βλαβερές ουσίες που περιέχονται στα τρόφιμα του εμπορίου. Νομίζω ότι η σειρά εκείνη άρθρων, που βάστηξε αρκετόν καιρό, είχε αυτόν ακριβώς τον τίτλο ή έστω πολύ παρόμοιο.

Ωστόσο, θ’ αναγνωρίσω πρόθυμα πως για το σημερινό μας άρθρο ο τίτλος είναι παραπλανητικός. Δεν θα διαβάσετε ούτε για μυστικά της υγιεινής διατροφής ουτε για τα βλαβερά συντηρητικά και τ’ άλλα πρόσθετα των τροφίμων. Γλωσσικό ιστολόγιο ειμαστε, και το θέμα μας σήμερα είναι γλωσσικό: θα δούμε πολλούς τρόπους με τους οποίους χρησιμοποιούμε το ρήμα «τρώω» στη φρασεολογία μας.

Την ιδέα για το σημερινό άρθρο την πήρα από τη συζήτηση που έγινε χτες για το προχτεσινό μας άρθρο, όπου ο παλιός βενιζελικός πολιτευτής Λεωνίδας Ιασωνίδης είχε συνδεθεί με τη φράση «να τα φάμε όλα» ή μάλλον «να τα φάωμεν ούλα». Αλλά από καιρό ήθελα να εγκαινιάσω μια σειρά άρθρων για τα βασικά ρήματα της ελληνικής γλώσσας, οπότε ας αρχίσουμε με αυτή την αφορμή από το «τρώω».

Τρώω λέμε, που είναι τύπος μεσαιωνικός. Ο αρχαίος τύπος είναι τρώγω, αλλά (και εδώ αντιγράφω από ένα παλιότερο άρθρο) οι αρχαίοι δεν… έτρωγαν και τόσο πολύ.

Θέλω να πω, το κατ’ εξοχήν ρήμα που χρησιμοποιούσαν δεν ήταν το τρώγω, αλλά το εσθίω, που από τον επικό του τύπο, έδω, έχουν επιβιώσει μερικές λέξεις που τις λέμε και σήμερα, όπως το έδεσμα, κανονικά το φαγητό, αλλά στη γλώσσα της γκλαμουράτης δημοσιογραφίας χρησιμοποιείται φυσικά μόνο για υποτίθεται εκλεκτά και ασφαλώς πανάκριβα φαγητά. Από εκεί και η ξεχασμένη εδωδή, δηλαδή η τροφή, και ο εδώδιμος, δηλαδή ο φαγώσιμος, που επίσης έχει επιβιώσει ως τα σήμερα –αν και κάποτε μερικοί τον μπερδεύουν με τον εγχώριο.

Λοιπόν, το ρήμα τρώγω σήμαινε «μασουλάω, τραγανίζω, ροκανίζω» και τραγήματα ή τρωγάλια ήταν οι διάφοροι ξηροί καρποί που πολύ τους αγαπούσαν οι αρχαίοι σαν επιδόρπιο ή σαν συνοδεία του κρασιού. Τα τραγήματα τα έπαιρναν μαζί τους στο θέατρο, και όταν το έργο ήταν βαρετό, λέει κάπου ο Αριστοτέλης, οι θεατές άρχιζαν να τα μασουλάνε (και, φαντάζομαι, θα τα εκσφενδόνιζαν κιόλας εναντίον των ατζαμήδων ηθοποιών). Ο αόριστος του τρώγω ήταν έφαγον και αυτό το θέμα αποδείχτηκε πανίσχυρο, διότι αποτέλεσε τον αόριστο του εσθίω, με αποτέλεσμα τελικά να υποκαταστήσει  ολόκληρο το ρήμα. Το απαρέμφατο είναι φαγείν και από εκεί στα μεσαιωνικά χρόνια έχουμε και το φαγί (όπως και από το φιλείν βγήκε το φιλί, και άλλο ένα που δεν το γράφω) και μετά το φαΐ. Από εκεί και το ρηματικό επίθετο, φαγητόν.

Κάτι ανάλογο με τα νέα ελληνικά έγινε και στα γαλλικά και τα ιταλικά, όπου το manger/mangiare προέρχεται από το λατινικό manducare, που σήμαινε αρχικώς «μασουλάω, καταβροχθίζω» και το χρησιμοποιούσαν ή για τα ζώα ή στη σάτιρα, αλλά τελικά επικράτησε και εκτόπισε το κλασικό edere (που όμως επιβιώνει στις ιβηρικές γλώσσες μέσω του συνθέτου comedere > comer).

Βασικότατο ρήμα το «τρώω» οπότε πολύ λογικά έχει αποκτήσει και πολλές σημασίες μεταφορικές αλλά και χρησιμοποιείται σε πάμπολλες παροιμίες και εκφράσεις.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Ετυμολογικά, Τα μεγάλα ρήματα, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 208 Σχόλια »

Ο Φούφουτος και πάλι

Posted by sarant στο 6 Ιουλίου, 2016

Έπεσε απερίγραπτα πολλή δουλειά κι έτυχαν και διάφορα άλλα από πάνω. Να γράψω άρθρο ήταν αδύνατον, οπότε κατέφυγα στη λύση της επανάληψης ενός παλιότερου. Το άρθρο που θα διαβάσετε το είχα δημοσιεύσει εδώ πριν από 6 χρόνια, τον Ιούλιο του 2010, οπότε υπάρχει ελπίδα να μην το είχατε διαβάσει τότε. Η αρχική αφορμή είχε δοθεί από μιαν ατάκα του Θ. Πάγκαλου, που τη μακρινή εκείνην εποχή ήταν αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου. Εδώ δημοσιεύω το άρθρο ελαφρώς επικαιροποιημένο και ενσωματώνοντας κάποια δικά σας σχόλια. Πάντως, εξακολουθούμε να μην είμαστε βέβαιοι για την προέλευση της λέξης.

Την αφορμή λοιπόν για το άρθρο την είχε δώσει μια ατάκα του Θ. Πάγκαλου στο υπουργικό συμβούλιο, όπως διέρρευσε στα παραπολιτικά. Δυσανασχετώντας για τις πολλές απαιτήσεις και τη φορτικότητα των εκπροσώπων της τρόικας, ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης λέγεται ότι είχε πει «δεν μπορεί να μας διατάζει ο κάθε φον Φούφουτος» ή κάτι τέτοιο.

Την ατάκα, πρέπει να το ομολογήσω, την είχα βρει έξυπνη, για την παρήχηση του φι και τον συνδυασμό του αριστοκρατικού φον με το ευτελές Φούφουτος. Θα την έβρισκα βέβαια πιο ταιριαστή στο Δελφινάριο παρά στο υπουργικό συμβούλιο, αλλά στην εποχή μας πρέπει να είναι κανείς πολυτάλαντος αν θέλει να προκόψει.

Δεν θα πολιτικολογήσω όμως, αλλά θα επιχειρήσω να ανιχνεύσω την ιστορία της λέξης «φούφουτος» -έργο δύσκολο για λέξη λαϊκή και μειωμένου κύρους, πολύ περισσότερο που είναι καλοκαίρι, αλλά θα κάνω ό,τι μπορώ.

Για τη σημασία της λέξης, τα λέει μισή χαρά το slang.gr:

Ο Φούφουτος είναι η εμφατικά προσωποποιημένη μορφή ενός ανύπαρκτου ή άγνωστου χαρακτήρα. Ο τάδε, ο δείνα, ο άγνωστος, ο οποιοσδήποτε, ο δενξερωγώ… Συνήθως ειρωνικά ή περιπαιχτικά.

Τα παραδείγματα φράσεων που δίνει το slang.gr είναι πολύ εύστοχα για αυτή τη χρήση.

– Και ποιος λες να τα έχει τώρα με την Τιτίκα;
– Ο Φούφουτος… Πού θες να ξέρω;

– Τοκ τοκ
– Ποιος είναι παρακαλώ;
– Ο Φούφουτος… Τι ποιος είναι ρε μαλάκα; Έφερα τα σουβλάκια…

– Αλήθεια σου λέω, δεν της το είπα εγώ!
– Ποιος τότε; Ο Φούφουτος;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Επαναλήψεις, Εφημεριδογραφικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 240 Σχόλια »

Τα γαλλικά του Πάγκαλου

Posted by sarant στο 2 Δεκέμβριος, 2011

Όταν κάποιος αρχίσει να βρίζει, λέμε ότι «άρχισε τα γαλλικά» ή «του είπε μερικά γαλλικά». Γαλλικά είναι λοιπόν οι βρισιές, ιδίως στο γήπεδο ή στον αέρα, στην τηλεόραση. Δεν είναι η μόνη εμφάνιση της λ. «γαλλικός» στη φρασεολογία μας. Έχουμε, ας πούμε, το γαλλικό κλειδί ή το γαλλικό φιλί (με τη γλώσσα) -και όταν κάποιος φύγει χωρίς να ειδοποιήσει, ενδεχομένως αφήνοντας χρέη, λέμε «το έστριψε αλά γαλλικά», έκφραση αρκετά παλιά αν σκεφτούμε πως την έχει και ο Παπαδιαμάντης για κάποιον παρατρεχάμενο της εκκλησίας που πληρώθηκε για μια δουλειά και μετά έφυγε «γαλλικώ τω τρόπω». Την ίδια έκφραση την έχουν και οι Άγγλοι, to take the French leave, κι όσο κι αν οι Γάλλοι προσπαθούν να πάρουν το αίμα τους πίσω μετατρέποντάς την σε filer à l’anglaise (στρίβω αλά αγγλικά), γεγονός είναι πως κι άλλοι λαοί έχουν την ίδια έκφραση για/με τους Γάλλους. Άλλωστε, για να γυρίσουμε στα γαλλικά της βρισιάς, και στα αγγλικά, όταν κάποιος χρησιμοποιήσει άπρεπες λέξεις μετά ζητάει συγνώμη λέγοντας pardon my French -ίσως μάλιστα από εκεί να το πήραμε κι εμείς δανεικό, γιατί η αίσθησή μου είναι πως δεν είναι και τόσο παλιά η συνήθεια να αποκαλούμε «γαλλικά» τα μπινελίκια.

Εδώ και μερικές μέρες κυκλοφορεί ένα βιντεάκι με συνέντευξη που έδωσε σε ένα γαλλικό κανάλι ο Θεόδωρος Πάγκαλος, αντιπροέδρος της κυβέρνησης Παπαδήμου-ΠΑΣΟΚ-Λάος (ως γνωστόν, η ΝΔ είναι αξιωματική αντιπολίτευση). Στο βιντεάκι αυτό, ο Πάγκαλος μιλάει γαλλικά, όπως φυσικά και ο δημοσιογράφος αλλά και ο αφηγητής. Κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο μία μετάφραση των όσων ειπώθηκαν, αλλά με κάμποσα λαθάκια, που ίσως αλλάζουν το νόημα σε μερικά σημεία. Οπότε, έκανα κι εγώ τη δική μου απομαγνητοφώνηση και μετάφραση και σας την παρουσιάζω εδώ. Αλλά πρώτα, το βιντεάκι, που το βρήκα στο prezatv, που νομίζω ότι αυτό αποκάλυψε αρχικά την ιστορία.

Αν θέλετε να δείτε όλο το γαλλικό ντοκιμαντέρ, που διαρκεί σχεδόν μιαν ώρα, κλικάρετε εδώ, αλλά χωρίς υποτίτλους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Γιουτουμπάκια, Επικαιρότητα, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 236 Σχόλια »