Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Θεός’

Άθεοι και θεομπαίχτες

Posted by sarant στο 3 Φεβρουαρίου, 2014

Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στην κυριακάτικη Αυγή, στην τακτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Το αναδημοσιεύω εδώ χωρίς αλλαγές, παρόλο που το θέμα «Θεός» είναι, εξορισμού θάλεγε κανείς, απέραντο. Η εικόνα συνόδευε τη δημοσίευση του άρθρου στο ιστολόγιο των Ενθεμάτων.

5-sarantakosΜε το γύρισμα του χρόνου μπορούμε να πούμε πως μπήκαμε πια στην τελική ευθεία για τις διπλές εκλογές του Μάη, που μπορεί να οδηγήσουν και σε τρίτη –και φαρμακερή!– αναμέτρηση· κι όσο και αν η προεκλογική περίοδος δεν έχει επίσημα αρχίσει, το οφθαλμοφανές πλέον δημοσκοπικό προβάδισμα του ΣΥΡΙΖΑ έχει προκαλέσει μεγάλον εκνευρισμό στο κυβερνητικό στρατόπεδο, που αντιδρά με σπασμωδικές κινήσεις και δηλώσεις υστερικές, με αποκορύφωμα την πρόσφατη δήλωση ότι ο ελληνικός λαός πρέπει να γνωρίζει αν ο κ. Τσίπρας είναι άθεος, μια δήλωση τόσο εξωφρενική που αρχικά θεωρήθηκε πλαστή, υποβολιμαία, «τρολιά» για να χρησιμοποιήσουμε την ορολογία του Διαδικτύου — αλλά που ήταν εκατό τοις εκατό γνήσια· κι αν λέγονται τέτοια πράγματα τον Γενάρη, φανταστείτε τι έχουμε ν’ ακούσουμε όσο θα πλησιάζουμε στον Μάιο.

Εμείς όμως εδώ λεξιλογούμε, οπότε αφήνουμε τους κυβερνητικούς στα βάσανά τους και εξετάζουμε μερικά ψήγματα (γιατί το θέμα είναι τεράστιο και δεν εξαντλείται σ’ ένα σημείωμα) από τα γλωσσολογικά και τα φρασεολογικά της λέξης «Θεός». Θεός είναι, σύμφωνα με το λεξικό, το «υπερφυσικό ον που πιστεύεται πως δημιούργησε και κυβερνά τον κόσμο και που αποτελεί αντικείμενο λατρείας». Ο Θεός είναι άναρχος και αιώνιος σύμφωνα με τη θεολογία, αλλά σύμφωνα με τη γλωσσολογία είναι δυσετυμολόγητος, μια και το μόνο για το οποίο συμφωνούν οι ετυμολόγοι είναι πως η λέξη Θεός δεν έχει καμιά συγγένεια με το λατινικό deus. Πιθανότερη πάντως φαίνεται η σύνδεση με το θέμα του ρήματος «τίθημι, θέτω», που αν ισχύει σημαίνει ότι αρχικά θεός θα ονομάστηκε η λίθινη στήλη που έστηναν οι πρωτόγονοι άνθρωποι στον τόπο λατρείας τους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 364 Σχόλια »

Ο Πασκάλ γράφει το κόκαλο με δύο κάπα;

Posted by sarant στο 1 Απριλίου, 2010

Με πήρε τηλέφωνο ένας φίλος και με ρώτησε πώς πρέπει να γράφεται το κόκαλο. Ο φίλος είναι γερός φιλόλογος και έχει και λεξικά στο σπίτι του αβέρτα, οπότε ξέρει μια χαρά τις ετυμολογικές θεωρίες και τα ορθογραφικά της λέξης. Για άλλο λόγο ήθελε τη γνώμη μου.  Όμως, το «πρέπει» το διατύπωσα επίτηδες παραπλανητικά. Ας εξηγήσω.

Η λέξη κόκαλο είναι από εκείνες που γράφεται διαφορετικά ανάλογα με το λεξικό που θα συμβουλευτεί κανείς. Στο ΛΚΝ (το λεξικό Τριανταφυλλίδη), το νεοελληνικό του Κριαρά και το Τεγόπουλου-Φυτράκη, γράφεται με ένα κάπα: κόκαλο· στα λεξικά του Κέντρου Λεξικολογίας (= Μπαμπινιώτη) γράφεται με δύο κάπα, κόκκαλο. Και τα παλιότερα λεξικά (Δημητράκος, Σταματάκος) νομίζω πως με δύο κάπα το γράφαν.

Ο Μπαμπινιώτης επικαλείται την ετυμολογία· η λέξη προέρχεται από το κόκκος, και στα αρχαία κόκκαλος ήταν το κουκούτσι του κουκουναριού και το ίδιο το κουκουνάρι. Ίσως αργότερα να ήταν και κόκκαλος = κουκούτσι γενικώς, αν σκεφτούμε ότι και σήμερα διατηρείται (σπάνια) αυτή η σημασία για τα κουκούτσια άλλων καρπών, που λέγονται κόκαλα. Πώς και γιατί άλλαξε σημασία από το κουκούτσι στο οστό δεν το ξέρω, ίσως επειδή και τα δυο είναι σκληρά. Μαζί άλλαξε και γένος και από αρσενικό έγινε ουδέτερο.

Επειδή η ετυμολογία είναι από το κόκκος, ο Μπαμπινιώτης το γράφει με δύο κάπα. Είναι η ίδια λογική που τον κάνει να γράφει αγώρι, τσηρώτο, τραυάω (πώς γράφει το τραβιέμαι δεν μας έχει δείξει), κουττός, φύσκα, τζύρος.

Επειδή, παρά την ετυμολογία, η αρχική λέξη έχει αλλάξει και γένος και σημασία κι επειδή κανείς σημερινός ομιλητής που λέει «κόκαλο» δεν σκέφτεται τον κόκκο, τα άλλα λεξικά που ανέφερα, αλλά και η σχολική ορθογραφία, γράφουν τη λέξη με ένα κάπα, όπως επίσης γράφουν αγόρι, τσιρότο, τραβάω, κουτός, φίσκα, τζίρος.

Και η μία και η άλλη μέθοδος έχουν λογική βάση. Εγώ, θα σας το έχω πει, προτιμώ τη δεύτερη, και παρεμπιπτόντως στα κείμενά μου προσπαθώ να ακολουθώ την ορθογραφία του ΛΚΝ με εξαίρεση τη λέξη καθίκι που πρέπει να με απειλήσετε με πιστόλι για να υπάρξει πιθανότητα να τη γράψω «καθοίκι», όπως θέλουν όλα τα λεξικά, και πάλι δεν αποκλείεται να πέσω υπέρ πίστεως (αυτό όμως σε άλλο σημείωμα).

Το θέμα όμως δεν είμαι εγώ. Ο φίλος μου που με ρώτησε πως πρέπει να γράφεται η λέξη, εννοούσε πώς να τη γράψει η ανιψιά του σε μια εργασία της, από την οποία θα κρινόταν η πρόσληψή της ή ο βαθμός της ή κάτι τέτοιο. Η ανιψιά του δεν ήταν αφέντρα του κειμένου της, ήταν υποτελής. Έγραψε μια εργασία, στην οποία στήριζε πολλά, και ο φίλος μου ανέλαβε να τη διορθώσει, ώστε να είναι άψογη.

«Τι θα βάλουμε για να την προστατέψουμε;» ρωτάει ο φίλος μου. «Κόκαλο ή κόκκαλο;» Να σημειωθεί ότι δεν ξέρουμε ποιος θα δει το κείμενο της ανιψιάς, ώστε να μπορούμε να μάθουμε τα ορθογραφικά του πιστεύω.

Εδώ μπαίνει στη μέση ο Θεός ή ίσως ο Πασκάλ. Θα ξέρετε ίσως το στοίχημα του Πασκάλ, ο οποίος είπε πως με τη λογική δεν μπορούμε να αποφασίσουμε αν υπάρχει ή όχι Θεός, αλλά μας συμφέρει να θεωρήσουμε ότι υπάρχει. Διότι, αν υπάρχει Θεός και εμείς τον πιστέψουμε, θα μας στείλει στον Παράδεισο, ενώ αν υπάρχει και κάνουμε λάθος, θα μας ρίξει στη βήτα εθνική. Αν πάλι δεν υπάρχει, δεν έχουμε να πάθουμε τίποτε μετά θάνατον είτε σωστά μαντέψαμε είτε όχι.

Με τη λογική του Πασκάλ, ο φίλος μου κατέληξε στην απόφαση να το γράψει «κόκκαλο», διότι η πιθανότητα να εξοργιστεί ο κριτής και να θεωρήσει αγράμματη την ανιψιά είναι μεγαλύτερη αν ο κριτής είναι μπαμπινιωτικός και δει «κόκαλο», ιδίως αν είναι βλαξ μπαμπινιωτικός, παρά αν είναι τριανταφυλλιδικός και δει «κόκκαλο». Όπως λέμε στο μπριτζ (και στις πιθανότητες), το κόστος του λάθους είναι μικρότερο αν γράψει «κόκκαλο».

Τώρα, μπορεί να αδικώ τον Πασκάλ έτσι που το παρουσιάζω απλουστευτικά, αλλά μου φαίνεται πως αν υπάρχει Θεός και είναι παντογνώστης και όλα τα άλλα που λένε οι θρησκείες, στη μέλλουσα κρίση θα μπορεί να διακρίνει ποιοι τον πιστεύουν ειλικρινά και ποιοι από οπορτουνισμό, και τους τελευταίους δεν αποκλείεται να τους ρίξει στη γάμα εθνική.

Όμως η συλλογιστική του Πασκάλ έχει βάση στην περίπτωση της ανιψιάς του φίλου μου, διότι ο δικός της ο κριτής δεν είναι παντογνώστης και δεν ξέρει αν το κόκκαλο το γράφει εκείνη έτσι επειδή το πιστεύει ή επειδή επιλέγει την ενέργεια που έχει μικρότερο «κόστος λάθους». Οπότε, με βαριά καρδιά συμφώνησα με τον φίλο μου. Σε δικό μου κείμενο δεν θα το έκανα, αλλά δεν μπορούσα να πάρω το κορίτσι στο λαιμό μου. Πολύ περισσότερο που, όπως σωστά επισήμανε ο φίλος μου, το «κόκκαλο» δεν είναι τυπικός μπαμπινιωτισμός (όπως το αγώρι ή ο τζύρος), οπότε έχει ευρύτερη αποδοχή.

Παρόμοιοι συλλογισμοί μπορούν να γίνουν και σε επίπεδο γραμματικής ή φρασεολογίας, αν ας πούμε θα γράψετε «παν μέτρον άριστον» ή «ευχαριστώ όλους όσους με ψήφισαν», με κίνδυνο να σας πει αγράμματους κάποιος κολλημένος ή ημιμαθής. Το γενικότερο αυτό πρόβλημα έχει πολύ ψωμί και μπορεί να το συζητήσουμε μιαν άλλη φορά. Προς το παρόν θα κλείσω εδώ, αφού βάλω ένα υστερόγραφο. Να προσθέσω ότι το σημερινό άρθρο το έγραψα εκ των προτέρων, πριν φύγω για διακοπές, για να μη σας αφήσω παραπονεμένους χρονιάρες μέρες. Οπότε, αν έχει μεσολαβήσει κάποιο συγκλονιστικό γεγονός της επικαιρότητας, δεν το έχω μάθει.

Υστερόγραφο (μεγάλο) επειδή δεν αξίζει ν’ αφιερώσω ολόκληρο θέμα: ένας ηλεπιστολογράφος μου, που έχει την (αρρωστημένη;) συνήθεια να διαβάζει ελληναράδικα ιστολόγια, μου στέλνει πού και πού υλικό και προ ολίγου μού έστειλε ένα ωραίο, το οποίο όπως είδα έχει αναδημοσιευτεί σε κάμποσα άλλα επίσης ελληναράδικα ιστολόγια. Θέλοντας να αποδείξουν ότι η προκήρυξη (των εθνικοσοσιαλιστών, όπως υπογράφεται) που έφτασε στη zougla.gr για τη βόμβα στα Πατήσια είναι πλαστή, οι ελληναράδες προχώρησαν σε κειμενική ανάλυση, κι έτσι αποφάνθηκαν, πολύ σοβαρά, ότι έχει κάτι το παράξενο, δηλαδή οι συντάκτες της προκήρυξης ανασύρουν έναν τύπο τονισμού ο οποίος έχει καταργηθεί εδώ και σχεδόν 30 χρόνια, με την καθιέρωση του Μονοτονικού· και επειδή βρίσκουν τον ίδιο «τύπο τονισμού» στα κείμενα ενός δημοσιογράφου της zougla.gr, ρίχνουν τον υπαινιγμό ότι μπορεί να την έγραψε αυτός την προκήρυξη (δεν το λένε απερίφραστα, αλλά ο υπαινιγμός είναι σαφής).

Ποιος είναι αυτός ο… παρωχημένος τύπος τονισμού, ο τόσο σπάνιος; Η έγκλιση τόνου, δηλαδή ότι στην προκήρυξη γράφεται «το κίνημά μας» και επειδή και ο δημοσιογράφος γράφει κάπου «η επισήμανσή του» οι ελληναράδες Κλουζό πιστεύουν ότι έπιασαν λαβράκι!! Τόσο αστοιχείωτοι είναι που δεν ξέρουν ότι η έγκλιση τόνου δεν επηρεάστηκε από την αλλαγή του τονικού συστήματος και φυσικά εξακολουθεί να διδάσκεται στα σχολεία!

Προσοχή, δεν μπαίνω στην ουσία, δεν εξετάζω τη γνησιότητα της προκήρυξης, απλώς επισημαίνω τη γελοιότητα του επιχειρήματος. Πείτε κιόλας πως το κάνω από συμφέρον, αφού κι εγώ στα κείμενά μου τηρώ την έγκλιση τόνου (να, και τώρα μόλις την έγραψα: στα κείμενά μου), οπότε πείτε ότι το κάνω για να μη θεωρηθώ κι εγώ ύποπτος πως έγραψα την προκήρυξη!

Posted in Γενικά γλωσσικά, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 52 Σχόλια »