Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Θ.Δ.Φραγκόπουλος’

Ο υποψήφιος (διήγημα του Ρόδη Ρούφου)

Posted by sarant στο 23 Απρίλιος, 2017

Είχαμε προχτές την επέτειο των 50 χρόνων από την κήρυξη της δικτατορίας στις 21 Απριλίου 1967, οπότε ταιριάζει στο σημερινό λογοτεχνικό μας ραντεβού να διαβάσουμε ένα αντιδικτατορικό λογοτέχνημα, ένα διήγημα που ανήκει σε μια σημαντική αντιδικτατορική εκδοτική κίνηση.

Εννοώ τον τόμο «18 κείμενα», που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κέδρος το 1970. Ακολούθησαν τα Νέα Κείμενα, τα Νέα Κείμενα 2 και το περιοδικό Συνέχεια -και η φυλάκιση της Νανάς Καλλιανέση, της εκδότριας του Κέδρου. Αλλά για τα θέματα αυτά έχουν γράψει πολλά και πολλοί που τα έζησαν από κοντά, εγώ θα παραθέσω απλώς τα ονόματα των συντελεστών του τόμου: Γιώργος Σεφέρης, Μανόλης Αναγνωστάκης, Νόρα Αναγνωστάκη, Αλέξανδρος Αργυρίου, Θανάσης Βαλτινός, Λίνα Κάσδαγλη, Νίκος Κάσδαγλης, Αλέξανδρος Κοτζιάς, Τάκης Κουφόπουλος, Μένης Κουμανταρέας, Δ.Ν.Μαρωνίτης, Σπύρος Πλασκοβίτης, Ρόδης Ρούφος, Τάκης Σινόπουλος, Καίη Τσιτσέλη, Στρατής Τσίρκας, Θ.Δ.Φραγκόπουλος, Γιώργος Χειμωνάς.

Τα 18 Κείμενα είχαν μεγάλη εκδοτική επιτυχία και γνώρισαν αλλεπάλληλες εκδόσεις τα χρόνια της δικτατορίας. Ο παλιός εκείνος τόμος επανεκδόθηκε το 1994.

Διάλεξα να παρουσιάσω το διήγημα «Ο υποψήφιος» του Ρόδη Ρούφου (1924-1972). Ο Ρούφος παρουσιάζει έναν υφηγητή της Χημείας που δεν ασχολείται με την πολιτική, ο οποίος προκειμένου να γίνει καθηγητής πρέπει να δηλώσει υποταγή στο δικτατορικό καθεστώς της χώρας του. Ο Ρούφος δεν τοποθετεί τη δράση στην Ελλάδα, βέβαια, αλλά στη διάφανα ανύπαρκτη Βολιγουάη, φανταστική χώρα της Λατινικής Αμερικής. Ενδιαφέρον είναι ότι στον ίδιο τόμο υπάρχει κι άλλο ένα διήγημα που εκτυλίσσεται στη φανταστική Βολιγουάη, το «Ελ προκουραδόρ», του Θ.Δ.Φραγκόπουλου, επιστήθιου φίλου του Ρούφου, ενώ και ένα τρίτο διήγημα, η Αλλαξοκαιριά του Στρατή Τσίρκα, εκτυλίσσεται επίσης σε μια μη κατονομαζόμενη χώρα της Λατινικής Αμερικής που έχει ομοιότητες στα τοπωνύμια με τη Βολιγουάη. Το εύρημα πρέπει να οφείλεται στον Ρούφο ο οποίος άφησε και το μισοτελειωμένο μυθιστόρημα «Βίβα Βολιγουάη».

Η Βολιγουάη του διηγήματος έχει προφανείς ομοιότητες με την Ελλάδα της απριλιανής χούντας αλλά δεν υπάρχουν σαφείς παραλληλισμοί με τα ελληνικά πράγματα -εκτός ίσως από την αναφορά στην αυτοκτονία του καθηγητή της Φυτοπαθολογίας, που πιθανώς να είναι υπαινιγμός στην αυτοκτονία του καθηγητή της Γεωπονικής Θεόφιλου Φραγκόπουλου το 1969 -ο αυτόχειρας ήταν ξάδερφος του συγγραφέα Θ.Δ.Φραγκόπουλου, ο οποίος έγραψε και σχετικό διήγημα που το έχουμε παρουσιάσει σε παλιότερο άρθρο.

Πήρα το κείμενο από τον (ανατυπωμένο) τόμο 18 Κείμενα και το μονοτόνισα, εκσυγχρονίζοντας λίγο την ορθογραφία (σίγουρα θα μου έχουν ξεφύγει λαθάκια του οσιάρ). Στην τελευταία παράγραφο διορθώνω το «προτινή του κούραση» σε «πρωτινή του κούραση».

Ο Ρούφος αφιερώνει το διήγημα «Στη μνήμη του Gustavo Durán». Πρόκειται για μια πολύ ενδιαφέρουσα μορφή: o Nτουράν (1906-1969) ήταν Ισπανός μουσικοσυνθέτης, που συμμετείχε στον ισπανικό εμφύλιο ως στρατιωτικός με το μέρος της δημοκρατικής κυβέρνησης (τον αναφέρει ο Χεμινγουέι στο Για ποιον χτυπάει η καμπάνα) και αργότερα ακολούθησε καριέρα στα Ηνωμένα Έθνη. Ήταν αντιπρόσωπος του ΟΗΕ στην Ελλάδα και πέθανε το 1969 στην Αθήνα, βρίσκεται δε θαμμένος στο χωριό Άλωνες στο Ρέθυμνο. Αλλά αυτά αποτελούν υλικό για μελλοντικό άρθρο.

Ο ΥΠΟΨΗΦΙΟΣ

Στη μνήμη του Gustavo Durán

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Διηγήματα, Δικτατορία 1967-74 | Με ετικέτα: , , , , , | 125 Σχόλια »

Το ρετσινόλαδο (Θ.Δ.Φραγκόπουλος)

Posted by sarant στο 18 Νοέμβριος, 2012

 

Πριν από ένα μήνα περίπου είχα παρουσιάσει στο τακτικό κυριακάτικο λογοτεχνικό μας άρθρο ένα διήγημα του Θ.Δ.Φραγκόπουλου (1923-1998) για τον εξάδελφό του Θεόφιλο Φραγκόπουλο (1917-1969), τον πανεπιστήμονα επιμελητή της Γεωπονικής που αυτοκτόνησε όταν έγινε στόχος του δικτατορικού καθεστώτος. Σήμερα παρουσιάζω ένα ακόμα «επίκαιρο» (έτσι τα ονόμαζε) διήγημα του Φραγκόπουλου, γραμμένο για τη δίκη των Έξι. Η ιδέα ήταν του φίλου Βαγγέλη Δαρδαντάκη, ο οποίος πληκτρολόγησε το κείμενο και μου επισήμανε ότι την Πέμπτη που μας πέρασε (στις 15 Νοεμβρίου) συμπληρώθηκαν 90 χρόνια από την ολοκλήρωση της δίκης και την εκτέλεση των Έξι, των πολιτικών και στρατιωτικών ηγετών που θεωρήθηκαν υπαίτιοι για τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η εκτέλεση έγινε λίγες ώρες μετά την ανακοίνωση της απόφασης, πιθανώς προκειμένου να μην προλάβει να φτάσει το αγγλικό τελεσίγραφο που απαιτούσε ματαίωση της εκτέλεσης.

Η εκτέλεση των Έξι ήταν μια απαραίτητη αγριότητα που επέφερε την κάθαρση που ζητούσε η ελληνική κοινωνία μετά μιαν ανυπολόγιστη συμφορά. Τον Οκτώβριο του 2010, ύστερα από προσφυγή του εγγονού του Μ. Πρωτοπαπαδάκη, ο Άρειος Πάγος ακύρωσε την απόφαση του Επαναστατικού Δικαστηρίου και την καταδίκη των Έξι και έπαυσε την ποινική δίωξη λόγω… παραγραφής. Αν διαβάζω σωστά την απόφαση, ο Άρειος Πάγος δεν «αθώωσε» επί της ουσίας τους Έξι, αλλά αυτό θα περιμένω να το πουν ειδημονέστεροι στα νομικά από μένα. Η δικαστική απόφαση βέβαια δεν αλλάζει την κρίση της ιστορίας, μάλλον υπογραμμίζει (όχι πως χρειαζόταν) τον ταξικό χαρακτήρα της δικαιοσύνης.

Αλλά ας γυρίσουμε στο διήγημα. Ο Θ.Δ.Φραγκόπουλος γράφει για κάτι που δεν το έζησε (γεννήθηκε έναν χρόνο μετά τα γεγονότα που περιγράφει) αλλά που θα το ήξερε πολύ καλά από διηγήσεις. Κατά πάσα πιθανότητα, μεταφέρει με απόλυτη πιστότητα τις διηγήσεις αυτές, επιλέγοντας βέβαια σε ποια σημεία θα εστιάσει τον φακό, καθώς περιγράφει πώς ο διχασμός του 1916 επηρέασε μια μεγαλοαστική οικογένεια που έτυχε να μην συνταχθούν όλα της τα μέλη με την ίδια παράταξη. Ο Φιλάκος που αναφέρεται στη διήγηση είναι ο εξάδελφος Θεόφιλος Φραγκόπουλος στον οποίο ήταν αφιερωμένο το προηγούμενο διήγημα. Ο Νικολάι είναι ο Νικ. Θεοτόκης, ένας από τους έξι εκτελεσθέντες, υπουργός δικαιοσύνης και στρατιωτικών στις κυβερνήσεις Γούναρη και Στράτου.

Έχω μονοτονίσει το διήγημα και έκανα ελάχιστες ορθογραφικές επεμβάσεις. Μπορεί να έχουν ξεφύγει λάθη τονισμού από το οσιάρ. Το «Γουδί» είναι ορθογραφία που την είχε και ο Φραγκόπουλος, διότι έτσι έγραφε επί δεκαετίες όλος ο κόσμος το τοπωνύμιο αυτό, τόσο την αθηναϊκή γειτονιά όσο και τον τόπο της εκτέλεσης των Έξι και γενικώς των «προδοτών» (που δεν συμπίπτει με τη γειτονιά Γουδί) πριν ο Δήμος Αθηναίων υιοθετήσει (αντιστάσεως μη ούσης) το δήθεν σωστότερο «Γουδή», προτιμώντας να τιμήσει μια οικογένεια μεγαλοκτηματιών και να περιφρονήσει κατάμουτρα (ο δήμος) το γλωσσικό αισθητήριο εκατοντάδων χιλιάδων Αθηναίων. Αλλά αυτό είναι θέμα για άλλο άρθρο.

 

ΤΟ ΡΕΤΣΙΝΟΛΑΔΟ

Πολλοί μελετητές της ιστορίας της Δίκης των Εξ, που κατέληξε στον τυφεκισμό των πρωταιτίων τής Μικρασιατικής καταστροφής, στο Γουδί, έχουν εκφράσει την απορία τους, για ποιόν άραγε λόγο ο στρατοδίκης πλοίαρχος (Π.Ν.) Κωνσταντίνος Φραγκόπουλος, που τόσο ενεργό μέρος έλαβε στην πολύμηνη διαδικασία, δεν παρευρέθηκε στην τελική συνεδρίαση, εκείνην που απήγγειλε τις ποινές. Μερικοί μάλιστα είδαν αυτή την απουσία σαν μια πολιτική πράξη, ένα είδος σιωπηλής αποδοκιμασίας προς τον Πρόεδρο, στρατηγό Οθωναίο, προς την ίδια την Επανάσταση ή τον Πλαστήρα. Άλλοι θέλησαν να δουν τούτη την πράξη σαν μια απόδειξη ενός πνεύματος καιροσκοπισμού. Οι εχθροί του πλοίαρχου Φραγκόπουλου δεν δίστασαν μάλιστα να τον κατηγορήσουν για λιγοψυχία. Η αλήθεια ωστόσο είναι εντελώς διαφορετική. Χαίρομαι που τώρα μου δίνεται η ευκαιρία να αποκαταστήσω την υστεροφημία του γενναίου αυτού δημοκράτη μαχητή.

Ο Κωνσταντίνος ήταν ο υστερότοκος γιος του Θεόφιλου Φραγκόπουλου, εφέτη στη δίκη του Χαρίλαου Τρικούπη για τα άρθρα του «Τις Πταίει;», που πλήρωσε τη δικαστική του ευσυνειδησία να αθωώσει τον Τρικούπη, με δυσμενείς μεταθέσεις, χαλκευμένες κατηγορίες και διώξεις, που καταπίκραναν την ευγενικιά ζακυνθινή ψυχή του καί τον οδήγησαν, μετά τήν αποκατάσταση του Τρικούπη στα πράγματα, στήν παραίτηση. Ο πατέρας μου, Δημήτριος, ήταν ο πρωτότοκος, και ανάμεσα στους δυο υπήρχε ο Σπυρίδων, που σκοτώθηκε στον Μακεδονικό Αγώνα, υπολοχαγός. Στον διχασμό του 16, ο πατέρας μου έγινε βασιλικός και ο Κωνσταντίνος βενιζελικός. Ο πατέρας μου ήταν δικαστικός και ο θείος μου αξιωματικός του Ναυτικού· ίσως η εξήγηση να βρίσκεται εκεί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθηναιογραφία, Λογοτεχνία, Μικρασιατική καταστροφή, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , , , | 43 Σχόλια »

Ο Θ.Δ.Φραγκόπουλος γράφει για τον Θεόφιλο Φραγκόπουλο

Posted by sarant στο 14 Οκτώβριος, 2012

Στο σημερινό μας λογοτεχνικό κυριακάτικο άρθρο, θα σας παρουσιάσω το διήγημα του Θεόφιλου Φραγκόπουλου «Θεόφιλος Φραγκόπουλος». Για να μην πάρετε τον συγγραφέα για εγωιστή, διευκρινίζω ότι ο ήρωας του διηγήματος είναι ο εξάδελφος του συγγραφέα -και έχουν ίδιο ονοματεπώνυμο, όπως συμβαίνει συχνά με ξαδέρφια. Για να μην τους μπερδεύουμε στη συνέχεια, τον συγγραφέα θα τον λέω Θ.Δ.Φραγκόπουλο, όπως άλλωστε και υπέγραφε, αν και στις παρέες συνήθιζε να επισημαίνει ότι «με λένε Μπούλη», διότι έτσι τον φώναζαν οι δικοί του άνθρωποι.

Η προτομή του στη Γεωπονική Σχολή (φωτογραφία από Γς)

Ο Θεόφιλος Φραγκόπουλος, ο ήρωας του διηγήματος, ήταν ένας εξαιρετικά μορφωμένος άνθρωπος, γόνος παλιάς αριστοκρατικής οικογένειας των Επτανήσων, επιμελητής στη Γεωπονική, που αυτοκτόνησε το 1969, σε ηλικία 52 χρονών, όταν άρχισε να τον ενοχλεί η χούντα για τις δημοκρατικές πεποιθήσεις του και τον ασυμβίβαστο χαρακτήρα του. Αν όσα διαβάσετε στο διήγημα για τις γνώσεις του σας φανούν υπερβολικά, μην τα θεωρήσετε αναληθή. Μαρτυρίες για την προσωπικότητά του μπορείτε επίσης να διαβάσετε στο ιστολόγιο Κοινωνικά θέματα και, πιο συνοπτικά, σε άρθρο του φίλου Γιώργου Ζεβελάκη στην Αυγή. Ωστόσο, σας συνιστώ να διαβάσετε πρώτα το διήγημα.

Ο συγγραφέας, ο Θ.Δ.Φραγκόπουλος (1923-1998), ποιητής, πεζογράφος και μεταφραστής, επίσης πολύ και πλατιά καλλιεργημένος, συμμετείχε νέος στην Εθνική Αντίσταση με τον ΕΔΕΣ και άλλες μη εαμικές αντιστασιακές οργανώσεις -τις εμπειρίες του τις έχει καταθέσει στο μυθιστόρημα Τειχομαχία. Ξεκίνησε αντικομμουνιστής ή έστω αντιεαμικός, αλλά πάντα έβλεπε τα στραβά της παράταξής του κι έτσι μετά τη δικτατορία πλησίασε την κομμουνιστική αριστερά. Τον είχα γνωρίσει ελάχιστα τότε που συμμετείχα στο αριστερό περιοδικό Πολιτιστική, με το οποίο ο Θ.Δ.Φραγκόπουλος συνεργαζόταν (εδώ ένα άλλο διήγημά του που δημοσιεύτηκε στην Πολιτιστική, κι εδώ ένα ποίημα που μ’ αρέσει).

Τις προάλλες έτυχε να αναφερθούμε στον θάνατο του Θεόφιλου Φραγκόπουλου (στο σχόλιο αρ. 18 του φίλου Gmix), είχα αναφέρει ότι υπάρχει το διήγημα του ξαδέρφου του, κι έτσι ο φίλος Just another gone off, με τον οποίο είχαμε συζητήσει για τον ΘΔΦραγκόπουλο κατ’ ιδίαν, πήγε στην Εθνική Βιβλιοθήκη και φωτογράφισε το διήγημα και μου το έστειλε. Χτες ζήτησα εθελοντές να το πληκτρολογήσουν και η φίλη psifio προσφέρθηκε, οπότε τώρα εσείς το διαβάζετε. Είναι από τη συλλογή Διηγήματα (Διογένης, 1976) ενώ έχει επίσης συμπεριληφθεί στη συλλογή Επίκαιρα διηγήματα (Σύγχρονη εποχή, 1982· αυτήν είχα υπόψη μου εγώ). Διατηρώ ορθογραφία πρωτοτύπου, πλην της μετατροπής σε μονοτονικό.

Θεόφιλος Φραγκόπουλος

Ονομάζομαι Θεόφιλος Φραγκόπουλος. Ο πατέρας μου λεγόταν Κωνσταντίνος και ήταν ναύαρχος. Γεννήθηκα στην Αθήνα το 1917, σ’ ένα τρίπατο σπίτι στην οδό Κανάρη 7, τώρα γκρεμίστηκε κι έγινε στη θέση του πολυκατοικία. Από το 1939 μένω στην οδό Καρνεάδου 19, στην αρχή και τούτο το σπίτι ήταν μια διώροφη μονοκατοικία, τώρα χτίστηκε και εκείνο πολυκατοικία. Εγώ έμενα στον πρώτο όροφο με τη μητέρα μου, η αδερφή μου με τον άντρα της και την κόρη της στο ρετιρέ, και σ’ έναν από τους ορόφους, που μας ανήκουν (και τα δύο σπίτια, που είπα πιο πάνω, ήταν η προίκα της μητέρας μου), μένει ο φίλος μου Νίκος Κανδρεβιώτης. Έτσι, μέσα στο σπίτι είχαμε συγγενείς και γνωστούς, δεν ήταν ανάγκη να βγαίνουμε έξω, για να πηγαίνουμε σε επισκέψεις. Αυτό μου ταίριαζε, γιατί δεν μου αρέσει η πολυκοσμία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διηγήματα, Δικτατορία 1967-74, Λογοτεχνία, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , | 63 Σχόλια »