Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘ιδιοκατοίκηση’

Το κεραμίδι και ο μύθος για το υψηλό ποσοστό ιδιοκατοίκησης στην Ελλάδα

Posted by sarant στο 23 Νοέμβριος, 2015

Τώρα που με απαίτηση των δανειστών αίρεται η προστασία της πρώτης κατοικίας από πλειστηριασμούς, έχει αρχίσει να κυκλοφορεί και πάλι ο μύθος για το υψηλό ποσοστό ιδιοκατοίκησης στην Ελλάδα. Τις προάλλες, μάλιστα, διάβασα ένα άρθρο στο Πρωταγών που, λίγο-πολύ, εξομοίωνε την επιθυμία της ιδιοκατοίκησης με παράνοια, και μάλιστα παράνοια που αποτελεί σχεδόν αποκλειστικά ελληνικό χαρακτηριστικό.

Το άρθρο αυτό του Α. Ζαμπούκα περιέχει κάμποσα χοντρά ψέματα, αλλά επειδή εδώ (και) λεξιλογούμε, εγώ θα ξεκινήσω από μια ωραία λαϊκή φράση που βρίσκεται στην αρχή του: Ο Έλληνας θέλει να έχει ένα κεραμίδι πάνω από το κεφάλι του. Συνήθως εγώ τη φράση δεν την ακούω έτσι, παροιμιακά -αν και λέγεται κι έτσι. Κατά τη γνώμη μου, τη λέμε περισσότερο με τη μορφή «να βάλω ένα κεραμίδι πάνω από το κεφάλι μου, π.χ. «Πήραν δάνειο για να βάλουν ένα κεραμίδι πάνω από το κεφάλι τους» -η παραδειγματική φράση από το Λεξικό της Ακαδημίας.

Λέγοντας «κεραμίδι» εδώ εννοούμε το σπίτι -και μάλιστα το ιδιόκτητο. Η φράση δεν λέγεται σχεδόν ποτέ για νοικιασμένο σπίτι. Λέγοντας κεραμίδι εννοούμε τη στέγη, όσο κι αν εδώ και μερικές γενιές οι περισσότεροι Έλληνες ζούμε σε σπίτια χωρίς κεραμοσκεπή’ αλλά και τα διαμερίσματα των πολυκατοικιών, όπου αριά και πού να βρεις κανένα διακοσμητικό κεραμίδι, κι αυτά με «κεραμίδι» τα παρομοιάζουμε. Η γλώσσα είναι συντηρητική, το έχουμε ξαναπεί: γεννημένοι στην πόλη οι περισσότεροι, ακόμα «δένουμε τον γάιδαρό μας» όταν θέλουμε να πούμε ότι εξασφαλιστήκαμε.

Το κεραμίδι προέκυψε από το υποκοριστικό «κεραμίδιον» του αρχαίου «κεραμίς», που ανάγεται στο ακόμα πιο αρχαίο «(η) κέραμος», λέξη ήδη μυκηναϊκή, που για την ετυμολογία της έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες, όπως ότι πιθανώς συνδέεται με το ρ. «κεράννυμι» (με τη σημασία αναμιγνύω).

Το κεραμίδι και τα παράγωγά του έχουν ενδιαφέροντα φρασεολογικά. Καταρχάς, ο τύπος «κέραμος» επιβιώνει σε μια αρχαιοπρεπή φράση «λίθοι, πλίνθοι, κέραμοι ατάκτως ερριμμένα» που τη λέμε όταν επικρατεί κάπου μεγάλη ακαταστασία (στην αρχαία γραμματεία η φράση δεν απαντά ακριβώς έτσι).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Επικαιρότητα, Μύθοι, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 107 Σχόλια »

Σπίτια στο σφυρί

Posted by sarant στο 2 Σεπτεμβρίου, 2013

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη (μέρα και  πρώτη) Κυριακή του μήνα, στην εφημ. Αυγή, στην ταχτική μηνιαία στήλη μου. Η εικόνα είναι παρμένη από το ιστολόγιο των Ενθεμάτων.

spitiΌλον τον Αύγουστο, που υποτίθεται πως δεν υπάρχουν ειδήσεις, τα κανάλια αναφέρονταν συχνά στην «άρση των πλειστηριασμών πρώτης κατοικίας»· μακάρι να κυριολεκτούσαν, και να αίρονταν, παναπεί να καταργούνταν, οι αποφασισμένοι πλειστηριασμοί, όμως ήταν μια φριχτά παραπλανητική φραστική οικονομία αφού εννοούσαν «άρση της αναστολής πλειστηριασμών», αναστολή που είχε θεσπιστεί το 2008 και στις 31 Δεκεμβρίου 2013 εκπνέει, οπότε, αν δεν παραταθεί, κινδυνεύουν χιλιάδες συμπολίτες μας που αδυνατούν να πληρώσουν το στεγαστικό τους δάνειο, κι έτσι θα βγουν σπίτια σε πλειστηριασμό, θα βγουν στο σφυρί όπως λέμε, έκφραση γεννημένη από το σφυράκι που χρησιμοποιεί ο διευθυντής της δημοπρασίας για να κατακυρώνει το έκθεμα στον πλειοδότη.

Το σπίτι και η κατοικία θα είναι λοιπόν οι λέξεις του μήνα. Η κατοικία παράγεται από την «οικία» και αυτή από τον «οίκο», που είναι λέξη αρχαία, και αντικατέστησε το ακόμα αρχαιότερο «δόμος» που περιέπεσε σε αχρησία. Στα αρχαία ελληνικά, η οικία είχε σημασία πιο στενή από τον οίκο· περιέγραφε το οίκημα καθαυτό, το κτίριο της διαμονής, ενώ ο οίκος δήλωνε όλη την περιουσία, κινητή και ακίνητη, του ιδιοκτήτη.

Οι λέξεις οικία και οίκος διατηρούνται βέβαια και στα νέα ελληνικά, αν και η οικία μόνο σε επίσημο ύφος χρησιμοποιείται, ή σε σατιρικό (καλώς ορίσατε εις την οικία του σπιτιού μου, έλεγε ένας αγαπημένος φίλος), ενώ ο οίκος μόνο σε εξειδικευμένες χρήσεις (οίκος ευγηρίας, εκδοτικός οίκος, οίκος μόδας, το άλλο που σκεφτήκατε), πολλές από τις οποίες είναι μεταφραστικά δάνεια από τα αγγλικά ή τα γαλλικά. Βέβαια, η ρίζα οικο- είναι πανταχού παρούσα στο νεότερο λεξιλόγιο, καμιά φορά λιγάκι κρυμμένη (διότι και ο νοικοκύρης από εκεί παράγεται, με επανανάλυση της αιτιατικής: τον οικοκύρη –> το νοικοκύρη), και μάλιστα έχει πάρει νέα ορμητική ώθηση μετά την εμφάνιση της οικολογίας, ως αντίληψης, ως επιστήμης και ως ορολογικού πεδίου, με τους πάμπολλους νεολογισμούς που γεννήθηκαν.

Όμως, εδώ και πολλούς αιώνες κατοικούμε σε σπίτια, όχι σε οικίες. Η λέξη είναι δάνειο από τη λατινική λέξη hospitium και εμφανίζεται στα ελληνικά ήδη τον 2ο αιώνα μ.Χ., άλλοτε με ψιλή κι άλλοτε με δασεία, συχνά γραμμένο και ως «οσπήτιον», και στη συνέχεια οσπίτιν και σπίτιν και τελικά σπίτι, ήδη από τον 10ο αιώνα περίπου. Φαίνεται περίεργο να γίνεται γλωσσικός δανεισμός σε μια λέξη τόσο στενά δεμένη με την υπόστασή μας όπως το σπίτι, αλλά είναι ανεξερεύνητες οι βουλές της γλώσσας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 158 Σχόλια »