Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ικαρία’

Χαράλαμπος Κανόνης (Δημ. Σαραντάκος) 14 – Επιστροφή στη Χίο

Posted by sarant στο 15 Οκτωβρίου, 2019

Εδώ και κάμποσο καιρό άρχισα να δημοσιεύω, σε συνέχειες, το βιβλίο του πατέρα μου «Χαράλαμπος Κανόνης. Η ζωή και ο θάνατος ενός Ανθρώπου», το πρώτο μη επιστημονικό βιβλίο του.

Ο Κανόνης ήταν Μυτιληνιός, γεωπόνος, υπάλληλος της ΑΤΕ, συνάδελφος και επιστήθιος φίλος του παππού μου, στέλεχος του ΕΑΜ και του ΚΚΕ. Βρήκε μαρτυρικό θάνατο τον Μάρτιο του 1948 στη Χίο, στον εμφύλιο.

Κανονικά οι δημοσιεύσεις γίνονται κάθε δεύτερη Τρίτη. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Στη σημερινή δέκατη τέταρτη συνέχεια περνάμε στο έκτο κεφάλαιο του δεύτερου μέρους του βιβλίου, που έχει τίτλο Η τραγωδία και ο θάνατος στη Χίο, στο μοιραίο τέλος της ζωής του Κανόνη. Στην επόμενη συνέχεια θα έχουμε το τέλος και στη μεθεπόμενη και τελευταία τον επίλογο του βιβλίου.

Έξι

Η τραγωδία και ο θάνατος στη Χίο

Μείναμε μόνοι. Σε κάθε γωνιά
ένας τάφος. Σε κάθε τάφο
ένα όνειρο. Σε κάθε όνειρο
ένα κομμάτι απ’ την καρδιά μας.
Την αγαπούμε τούτη τη γης.

Ηλίας Σιμόπουλος

Ο Κανόνης εκτοπίστηκε στην Ικαρία τον Ιούνιο του 1947. Δεν έχει εξακριβωθεί σε ποιο ακριβώς χωριό του ορίστηκε να μείνει. Τότε ακόμα στην Ικαρία βρίσκονταν λίγοι σχετικά αριστεροί εξόριστοι, σκορπισμένοι στα χωριά της, οι οποίοι κυκλοφορούσαν με κάποια σχετική ελευθερία κινήσεων. Μετά τις ομαδικές συλλήψεις όμως σχεδόν δώδεκα χιλιάδων Aθηναίων, που έκανε στις 8 Ιουλίου 1947 ο υπουργός Δημόσιας Τάξης της κυβέρνησης Μαξίμου, Ζέρβας, η Ικαρία γέμισε με εξόριστους, που ο αριθμός τους ξεπερνούσε το συνολικό πληθυσμό του νησιού. Στην αρχή σκορπίστηκαν κι αυτοί στα χωριά, όπου οι ντόπιοι, αριστεροί κι εκείνοι στην πλειοψηφία τους, τους περιβάλλαν με στοργή και αγάπη. Αργότερα οι Αρχές για να αποσπάσουν τη μάζα των εξόριστων, αλλά και των κατοίκων του νησιού, από την επιρροή των «καθοδηγητών», δημιούργησαν «στρατόπεδο πειθαρχημένης διαβίωσης», στο οποίο έκλεισαν τα γνωστότερα σ’ αυτούς στελέχη του ΕΑΜ και του Κομμουνιστικού Κόμματος.

Από τον Αύγουστο του 1947 άρχισαν συστηματικές αποδράσεις από την Ικαρία πολλών στελεχών, που παρά τον εγκλεισμό τους στο στρατόπεδο, βρίσκαν τρόπο να διαφεύγουν. Έτσι τέλη Αυγούστου δραπέτευσαν από την Ικαρία ο Μήτσος Παρτσαλίδης και άλλα εαμικά στελέχη. Το Σεπτέμβρη δραπέτευσε ο Κανόνης.

Ο Κανόνης έφτασε στη Χίο μαζί με τον Ικαριώτη αγωνιστή Πέτρο Ανδριώτη και σ’ αντίθεση με τους άλλους δραπέτες της Ικαρίας, που αμέσως φεύγαν για την ηπειρωτική Ελλάδα, αυτοί έμειναν στο νησί. Σκοπός της παραμονής του Κανόνη στη Χίο ήταν η αναδιοργάνωση των αριστερών οργανώσεων, ώστε να είναι σε θέση να αντιμετωπίσουν την αυξανόμενη κρατική και παρακρατική τρομοκρασία. Είχε επίσης εντολή να οργανώσει στη Χίο Κέντρο Διαφυγής για τους κρατούμενους αριστερούς, που δραπέτευαν από την Ικαρία, μια που στο νησί δεν είχαν ακόμα επεκταθεί τα έκτακτα μέτρα, λειτουργούσαν οι οργανώσεις του Κομμουνιστικού Κόμματος και η απόσταση ανάμεσα στα δυο νησιά είναι μικρή.

Στον ένα χρόνο, που έλειψε από τη Χίο ο Κανόνης, η τρομοκρατία είχε ενταθεί στο νησί. Τα περισσότερα μέλη της ηγεσίας της αριστεράς βρίσκονταν στη φυλακή ή στην εξορία. Η κυκλοφορία των εαμικών εφημερίδων γινόταν όλο και πιο δύσκολα και τα γραφεία του ΕΑΜ και του ΚΚΕ, με τη συνεχή παρουσία στην πόρτα τους «μυστικών» της Ασφάλειας, είχαν γίνει απλησίαστα στους οπαδούς της αριστεράς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βιογραφίες, Εμφύλιος | Με ετικέτα: , , , | 153 Σχόλια »

Μεζεδάκια της ραστώνης, πρώτο μέρος

Posted by sarant στο 10 Αυγούστου, 2019

Φέτος το δεκαπενταύγουστο πέφτει στη μέση της εβδομάδας, οπότε τα δυο σαββατοκύριακα, το προηγούμενο και το επόμενο, ορίζουν το δεκαήμερο της ραστώνης, της φυγής από τ’ αστικά κέντρα, της χαμηλής αναγνωσιμότητας του ιστολογίου. Από την άλλη, δεν μπορούν όλοι να φύγουν για διακοπές, και ούτε θα επιστρέψουν όλοι στις 19 του μήνα. Το ιστολόγιο πάντως θα συνεχίσει επί των επάλξεων, έστω και με κάπως πιο ελαφρύ μενού λόγω καύσωνα.

* Σε άρθρο για την Πηνελόπη Δέλτα στο πάντα γενναιόδωρο σε μαργαριτάρια in.gr διαβάζουμε:

Σε ηλικία 21 ετών έρχεται στην Αθήνα και ο θείος της την γνωρίζει στον μεγαλέμπορο βαμβακιού Στέφανο Δέλτα και της προτείνει να τον παντρευτεί. Αν και η ίδια διαφωνεί με την οικογενειακή απόφαση και κάνει την πρώτη της αυτοκτονία, τελικά υποκύπτει.

Απόπειρα αυτοκτονίας έκανε η Πηνελόπη Δέλτα, που ήταν η πρώτη διότι υπήρξε τουλάχιστον άλλη μία, πριν από την αυτοκτονία της το 1941. Πρώτη αυτοκτονία δεν στέκει να πούμε, εκτός αν κάποιος είναι βεβαιωμένα εφτάψυχος ή έστω δίψυχος.

Στο ίδιο άρθρο, πιο κάτω, διαβάζουμε πως ο Εμμ. Μπενάκης, ο πατέρας της, συνελήφθη «ως Βενιζελικός συνομώτης».

Τέτοια γράφετε και παρασέρνετε την κ. Νίκη Τζαβέλλα και μετά βγαίνει να διορθώσει όσους γράφουν σωστά «ορκωμοσια».

* Δεν έφταναν τα γρονθοκοπήματα του φορτηγατζή (ο οποίος έτεινε ευήκοον ους στο πρωθυπουργικό ‘εγώ δεν στέλνω ελέγχους΄) στους εφοριακούς στην Κρήτη, τώρα έρχεται το Πρώτο Θέμα να καταφέρει και άλλο πλήγμα στην χτυπημένη ελέγκτρια, φορώντας της γραμματική μπούρκα, αφού την αποκαλεί «η ελεγκτής».

Ελέγκτρια, το λέει και το λεξικό.

* Το έχουμε συζητήσει πολλές φορές, αν είναι δεκτό να λέμε «στήλες» του Ολυμπίου Διός ή αν πρέπει να λέμε «στύλοι» μόνο. Το ιστολόγιο δέχεται και τους δύο τύπους και έχει επιχειρηματολογήσει σχετικά. Ωστόσο, φίλος του ιστολογίου, πηγαίνοντας να ψωνίσει κάτι σε πολυκατάστημα, βρήκε την ιδανική λύση, το συναμφότερον που λέμε.

O «στήλος», λοιπόν, συνδυάζει τα πλεονεκτήματα του στύλου και της στηλης, και τιμάται μόνον 2,99 ευρώ!

* Μπερδεύουν κάποιοι τους διδάκτορες με τους δικτάτορες, κι αυτό δίνει λαβή σε γουστόζικες προτάσεις.

Σε ιστότοπο Πατρινών ενδιαφερόντων διάβασα ένα ενδιαφέρον άρθρο για τις αναμνήσεις του Μίκη Θεοδωράκη από την Πάτρα (που, σύμφωνα με το φρικαλέο κλισέ πρέπει να είναι ντε και καλά ‘απίστευτες’!).

Ανάμεσα στ’ άλλα λοιπόν, ο Μίκης (εμφανίζεται να) λέει ότι Προδιδακτορικά έδωσα ωραίες συναυλίες με την Μαρία Φαραντούρη στο στολίδι της πόλης, το Δημοτικό θέατρο «Απόλλων».

Μετά το διδακτορικό, τίποτα, όμως.

* Όταν φτιάχνεις μιμίδια εις την ελληνικήν και κοροϊδεύεις γενικώς τη γλωσσική άγνοια και ειδικώς την άγνοια της λέξης «ανειλημμένες», καλό είναι να ξέρεις πώς γράφεται η λέξη διότι αλλιώς γελάει και το ποικιλόχρουν ερίφιον. Μέφρι ρουλζ!

* Έχουμε και δραστηριότητα της Βουλής αυγουστιάτικα, πράγμα σπάνιο, αλλά σήμερα θα ασχοληθούμε μόνο με τα γλωσσικά στραβά κι αναποδα που άκουσα και που πρόσεξα. Βέβαια, εξαιτίας της ραστώνης που λέγαμε, δεν παρακολούθησα τόσο πολύ τα κοινοβουλευτικά μας όσο αν οι συζητήσεις γίνονταν άλλη εποχή.

Και ξεκινάω αθωώνοντας τον Άδωνη.

Συγκεκριμένα, γράφτηκε σε κάποιους ιστοτόπους ότι, απαντώντας στον Αλέξη Τσίπρα, ο υπουργός Ανάπτυξης είπε: «Αν δεν το κάνετε πάει να πει ότι όσα είπατε νωρίτερα ήταν άπτερα πτερόεντα«.

Έπεα πτερόεντα, βεβαίως. Θα ήταν πολύ κωμικό να κάνει τέτοιο λάθος ο Άδωνης, που κομπάζει (όχι δικαιολογημένα, λέω εγώ) για την αρχαιοελληνική του παιδεία, αλλά για να μην τον αδικήσω κάθισα και άκουσα το βίντεο της συγκεκριμένης ομιλίας, και μπορώ να σας βεβαιώσω (δεν κράτησα το λινκ, λυπάμαι) ότι είπε «έπεα πτερόεντα». Οπότε, το φταίξιμο στον συντάκτη που δεν ξέρει καλά τα περσικά.

* Βέβαια, καθώς άκουγα την ομιλία του, σημείωσα ένα «αυτό αποκαθάρει» (αντί για το «αποκαθαίρει»). Νωρίς να πούμε ότι φτιάχτηκε καινούργιος ενεστώτας, όπως με το «καταχράζομαι».

* Ο Αλέξης Τσίπρας, πάλι, είπε ότι στο τάδε θέμα «ενέχει ο κίνδυνος». Όχι όμως. Μπορούμε να πούμε ότι κάτι «ενέχει τον κίνδυνο ότι…» ή ότι το τάδε θέμα «εγκυμονεί τον κίνδυνο…» ή ότι στο τάδε θέμα «ελλοχεύει ο κίνδυνος».

Όλα αυτά βέβαια δεν είναι και πολύ στη μητρική μας γλώσσα και γι΄αυτό τα μπερδεύουν πολλοί, κι έτσι ακούμε συχνά «ελλοχεύει τον κίνδυνο», «εγκυμονεί ο κίνδυνος» (και βγάζει κινδυνάκια) κτλ.

* Kαι μια παρωνυχίδα, επειδή όμως προέρχεται από την Υπουργό Παιδείας ταιριάζει να είμαστε λιγάκι πιο αυστηροί.

Η κ. Κεραμέως ευχαριστεί τον Κ. Μητσοτάκη για την ευκαιρία που της έδωσε «να συμβάλλει» σε αυτή την ιστορική αλλαγή (την κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου, που σε μια ενδιαφέρουσα επικοινωνιακή κίνηση η κυβέρνηση το μετονόμασε σε ‘άσυλο ανομίας’).

Όμως, δεν συμβάλλει διαρκώς στην κατάργηση του ασύλου η κ. Υπουργός, άπαξ συνέβαλε. Άρα, «να συμβάλει».

Για να το καταλάβουμε καλύτερα, ας το αντικαταστήσουμε με άλλο ρήμα, περίπου συνώνυμο. Τι θα λέγατε;

Τον ευχαριστώ για την ευκαιρία να βοηθήσω σε αυτή την αλλαγή, ή

Τον ευχαριστώ για την ευκαιρία να βοηθώ σε αυτή την αλλαγή ;

Το πρώτο θα λέγαμε, άρα «να συμβάλω».

* Κι ένα μεταφραστικό, της συνομοταξίας των μηχανών.

Τα dry mouloukhia leaves αποδίδονται «στεγνό μολόχας αφήνει».

Δεν μας λέει τι αφήνει, και μας αφήνει με την απορία. Ίσως αφήνει τον πελάτη εμβρόντητο.

Παρεμπιπτόντως, ενώ είναι πολύ λογικό η mouloukhia, που είναι συστατικό της μαγκρεμπίνικης και μεσανατολίτικης κουζίνας, να είναι ίδια με τη δική μας μολόχα, βρίσκω ότι η πρώτη είναι Corchorus olitorius ενώ η δεύτερη Malva sylvestris. Βέβαια και τα δύο ανήκουν στην τάξη Μαλαχώδη και στην οικογένεια Μαλαχίδες (μπορώ να κάνω μερικά μαλαχισμένα λογοπαίγνια εδώ) οπότε είναι συγγενικά φυτά.

* Κι άλλο μεταφραστικό, από μήνυμα πσαρέματος που στάλθηκε σε φίλο, μέσω του οποίου γνωρίζουμε την ένδοξη δυναστεία των Κιν.

‘Πριν από τον θάνατο του πατέρα μου σε ένα ιδιωτικό νοσοκομείο εδώ στο Αμπιτζάν, μου τηλεφώνησε κρυφά στην κρεβατοκάμαρά του και μου είπε ότι έχει το ποσό (7,500,000.00) επτά εκατομμύρια πεντακόσιες χιλιάδες αμερικανικές Dorella, μια από τις διεθνείς τράπεζες εδώ στο Αμπιτζάν, χρησιμοποίησε το όνομά μου ως μοναδική κόρη του για τον επόμενο Κιν στην κατάθεση του ταμείου.’

Ο επόμενος Κιν είναι βέβαια ο next of kin.

* Και μια επιγραφή -έκοψα το τηλέφωνο από κάτω κι έτσι δεν μπορείτε να τηλεφωνήσετε για να βεβαιωθείτε αν ισχύει ότι το οικόπεδο έχει άδεια κατασκευής σε ισχύ.

* Σε ρεπορτάζ για τον τραγικό θάνατο της αστροφυσικού στην Ικαρία, διαβάζουμε:

Ο κύριος Καρακούκης [ο ιατροδικαστής] πρόσθεσε ότι η δρ Κρίστοφερ υπέστη σοβαρό τραυματισμό στο κεφάλι που την άφησε αναίσθητη και επέφερε ακαριαίο θάνατο.

(…)

Οι αστυνομικοί λένε ότι η 35χρονη αστροφυσικός ήταν διπλά άτυχη. Από τη μία αποκολλήθηκε ο βράχος και έπεσε στο κενό, και από την άλλη το σημείο είχε πολύ κακό σήμα κινητής τηλεφωνίας με αποτέλεσμα, όταν συνέβη το ατύχημα, να μην μπορεί να επικοινωνήσει αλλά ούτε και να βρουν το σήμα της εγκαίρως οι διασώστες.

Αλλά αν ο θάνατος ήταν ακαριαίος, πώς θα μπορούσε να επικοινωνήσει μετά το ατύχημα;

* Μιλήσαμε πιο πάνω για τις συνεδριάσεις της Βουλής αλλά ξέχασα να αναφερθώ στην αγόρευση του Κώστα Ζουράρι, ο οποίος από την προηγούμενη κοινοβουλευτική περίοδο ειδικευόταν σε αγορεύσεις με μπρίο και γεμάτες αρχαίες ή σπάνιες λέξεις.

Ο Ζουράρις ξεκίνησε παραπονούμενος ότι κάποια συνάδελφος «ληρώδης ως Ηρώδης» «μάς έβγαλε τρελούς», είπε μετά ότι και ο Κολοκοτρώνης ξεκίνησε με δέκα τρελούς μαζί με το άλογό του, κι έπειτα είπε κι άλλα, που τα ξεσηκώνω από τα πρακτικά αλλα διορθώνω κάποια λάθη του πρακτικογράφου:

Εγώ προφανώς θα μιλήσω ως κατά την επιστήμη κάποιας της Νέας Δημοκρατίας, η οποία εμφανίστηκε ληρώδης ως Ηρώδης και παστάς βεβαίως του λόγου τύπου Ilse Koch και ένα μεγάλο τμήμα συναδέλφων εδώ μας έβγαλε τρελούς.

Η αλήθεια είναι ότι το έχει πρωτοπεί ήδη στο «Υπέρ Ελευθερίας» ο Κολοκοτρώνης, διότι είπε ότι «μαζευτήκαμε οκτώ-εννιά, τα παιδιά μου, κάτι ξαδέλφια, κάτι ανίψια και μαζί με το άλογό μου εμείς οι τρελοί ήμασταν δέκα». Έτσι ήμασταν κι εμείς εδώ οι τρελοί, δέκα.

Επιστήμη θέλει η κυρία. Θα την έχει. Εδώ και ενάμιση αιώνα έχει αρχίσει βεβαίως από τον «Ιέρωνα τον Τυραννικόν» του Ξενοφώντος, έχει αρχίσει από τα «Ηθικά Νικομάχεια», συνεπώς αναρωτιόμαστε όλοι και ειδικά των ανθρωπείων επιστημών τι είναι, πού ερείδεται, πού στηρίζεται και πώς διαμορφώνεται η αυτό που λέμε τυραννική προσωπικότης, η αυταρχική προσωπικότητα, «τας αδίκους τυραννίδας» που λέει ο Θουκυδίδης ή «τας αδίκους δυναστείας», τι είναι αυτή η δυναστική, τυραννική, ολοκληρωτική προσωπικότητα, η οποία διαμορφώνεται στην πολιτική εδώ και τρεις χιλιάδες χρόνια. Το έχει λύσει τώρα η επιστήμη. Παραπέμπω. Λείπει η Υπουργός. Τα βιβλία του πατέρα μου τα έχει όλα και ο πατέρας της και ο παππούς της κυρίως. Σελίδα 390 ένθεν κακείθεν και οι τρεις πραγματείες του γεννήτορος, δηλαδή του Φρόιντ και η ψυχαναλυτική ή και η ψυχοβιολογική σχολή και η ανθρωπική βιομετρική σχολή -η δικιά μου- των τελευταίων ετών.

Η ατομική, λοιπόν, η προσωπικότητα η αυταρχική, δηλαδή Μπολσονάρου, Μητσοτάκης, Όρμπαν, όλοι αυτοί και όσοι από εσάς έχετε μία ροπήν ή τάσην προς την βαρβατίλα, δηλαδή κλειστές φυλακές, κατάργηση ασύλου, φυλακές τύπου Γ΄ και άντε γάμα και ολοκληρωτισμοί και επιτελικά σχήματα, τα οποία είναι βέβαια στρατιωτικά. Για όσους από εσάς έχετε τάσιν, ροπήν, το έχει λύσει η επιστήμη. Πάσχει μίαν πεπτωκυίαν ερωήν το ορμέμφυτόν σας. Αυτό απεφάσισε η επιστήμη. Επιστήμη δεν θέλετε; Την έχετε την επιστήμη.

Το ορμέμφυτον, λοιπόν, το οποίον είναι σύμμεικτον πάντοτε κατά τον Ξενοφώντα, πάσχει μίαν ερωήν πεπτωκυίαν, δηλαδή έχετε ήδη τάσιν, ροπήν αφελήν ή μία λυπημένη αναφροδισία, άρρενες και θήλεις μαζί, όσοι έχετε την ροπήν. Δεν την έχετε όλοι προφανώς στη δεξιά. Όσοι την έχετε, όμως, έχετε κλασική περίπτωση απισχνάσεως της ερωής σας. Ή για να χρησιμοποιήσω την ορολογία του τρισμεγίστου των Ελλήνων λογογράφων μαζί με τον Θουκυδίδη, δηλαδή του στρατηγού Μακρυγιάννη, τι υπάρχει όταν έχετε αυτήν την ροπήν, διότι έχετε αναμφισβήτητα μία μείωση της ερωής σας; Τι έχετε; Έχετε κουρασμένη ή μπατιρημένη καύλα. Αυτό έχετε. Υπάρχουν μαντζούνια, οι φακές -ο Αμφιάραος μιλάει για τις φακές, ο πατέρας μου μιλάει επίσης για τις φακές- τσουκνίδες, σπόροι κ.λπ., με τα οποία η υποβεβαθμισμένη ήδη ερωή σας θα μπορεί να επανακτήσει ποιάν τινα προεντεταμένην προβολήν, ώστε να μην έχετε προβολήν με το ρόπαλον, δηλαδή με αυτό το βάναυσο, το βίαιον με το οποίον με αυτήν την απίστευτης βιαιότητας φράση η κυρία αυτή, ασκώντας απίστευτη φραστική βία, δηλαδή συμβολικό σαδιστικό επιδειξισμό, λέει η επιστήμη, μάς έβγαλε τρελούς. Γεια σας.

Μας λέει δηλαδή, έστω και με περισπούδαστο ύφος, ότι όσοι έχουν ροπή προς τον αυταρχισμό σημαίνει πως δεν τους σηκώνεται και γι’αυτό θα πρέπει να τρώνε φακές. Δεν το βρίσκω πολύ πολιτικό επιχείρημα, ούτε πολύ επιστημονικό, και μόνο σαν οργισμένη απάντηση (του τύπου «είσαι και φαίνεσαι» των σχολικών μας χρόνων) απέναντι σε ενδεχόμενη προσβολή από προηγούμενο ομιλητή μπορώ να το δω, και πάλι χωρίς να το δικαιολογώ.

Για τον Ζουράρι έχω γράψει κάμποσες φορές στο ιστολόγιο (π.χ. εδώ με λινκ προς προηγούμενα άρθρα) και ενώ βρίσκω κάποτε γουστόζικα τα λεκτικά παιχνίδια του, δεν με γοητεύουν, ούτε χάρηκα τα μέζεα και το στεατοπυγικό. Τον συμπαθώ, και καλό είναι να καταγγέλλεται ο αυταρχισμός, αλλά θα προτιμούσα να μην παρασύρεται σε πυροτεχνήματα.

Επί του γλωσσικού, η ερωή είναι η ορμή, ας πούμε, λέξη πανάρχαια των επών. Ο ληρώδης Ηρώδης υπάρχει στον Ακάθιστο Ύμνο (ο πρακτικογράφος το έγραψε ‘λυρώδης’!). Σημειώνω με ερωτηματικό ένα «αφελήν», το οποίο δεν στέκει, «αφελή» πρέπει να είναι.

Όσο για την αναφορά στον Μακρυγιάννη, έχει δίκιο το τρολ του ιστολογίου ότι ο Μακρυγιάννης στο έργο του δεν έχει χρησιμοποιήσει αυτήν καθαυτήν τη λέξη «καύλα», από τη στιγμή όμως που έχει, πέρα από το διάσημο επεισόδιο με το «γαμώ το καυλί του», και τη φράση «τα οτζάκια καύλωναν»,  νομίζω πως στέκει η αναφορά σε μακρυγιαννική ορολογία.

* Τελικά ο Ζουράρις μας έπιασε τη μισή πιατέλα. Κλείνω με μια ακόμα πινακίδα.

Kαι πάλι έκοψα το τηλέφωνο που ήταν στην αποκάτω σειρά, οπότε δεν μπορείτε να ρωτήσετε αν το ισόγειο βρίσκεται στον Υμηττό.

Καλές βουτιές σε όσους διακοπεύουν!

 

 

Posted in Βουλή, Επιγραφές, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Μιμίδια | Με ετικέτα: , , , , | 168 Σχόλια »

Τεταρταυγουστιανά μεζεδάκια και πάλι

Posted by sarant στο 4 Αυγούστου, 2018

Τεταρταυγουστιανά, φυσικά, αφού σήμερα είναι η επέτειος της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου, ενός μισητού καθεστώτος όσο κι αν τελευταία μερικοί φιλελεύθεροι μαζί με τους χρυσαβγίτες πασχίζουν να αποκαταστήσουν τον τριπίθαμο δικτάτορα. Η σημερινή ημερομηνία είναι από τις λίγες που έχουν δική τους λέξη στη γλώσσα μας, οπότε λογικά τη χρησιμοποιώ στον τίτλο. Και γράφω «και πάλι» επειδή τον ίδιο τίτλο τον είχα χρησιμοποιήσει και το 2012, πριν από έξι χρόνια, που και πάλι το σαββατιάτικο άρθρο μας έπεφτε τέτοια μέρα.

* Και ξεκινάμε με ένα μεζεδάκι κυριολεκτικό. Τι θα λέγατε να σας κεράσω αλογοκούνελο;

Από τον τοίχο φίλης δανείζομαι την εικόνα, προφανώς από τον κατάλογο ντελιβεράδικου, που ανάμεσα στις σπεσιαλιτές του διαφημίζει και ένα έδεσμα που περιέχει  «χορς ράμπιτ», το οποίο προφανώς θα είναι κάποιο σπανιότατο υβρίδιο άλογου και κουνελιού, σαν τον μυθικό τραγέλαφο.

(Ίσως πάλι να είναι λάθος αντί για το χορς ράντις, horse radish, αυτή τη ρίζα λαχανικού που το σερβίρουμε τριμμένο για άρτυμα και είναι πικρό και το λένε χρένο στην τρισχιλιετή).

* Και συνεχίζω με την υπερδιόρθωση της εβδομάδας, από τον ιστότοπο επιπλοποιείου, που διαφημίζει με καμάρι τα πολυτελή του ανάκλινδρα.

Προφανώς είναι φτιαγμένα για να ξαπλώνουν πάνω τους οι νάπτες.

Πάντως, σύμφωνα με έρευνα αγοράς, τα ανάκλινδρα προσφέρονται σε τιμή διπλάσια από τα ανάκλιντρα.

* Προσέχω την ανακοίνωση που έβγαλε η πολιτική κίνηση ΠΡΑΤΤΩ, στην οποία ανήκει και ο παραιτηθέντας (για να κάνουμε λίγον ακτιβισμό) υπουργός Νίκος Τόσκας.

«Οφείλουμε να ζητήσουμε μία ειλικρινή συγγνώμη από τον Ελληνικό Λαό, που στη διάρκεια της προσπάθειάς μας για υπέρβαση των μνημονίων, δεν καταφέραμε να αλλάξουμε όπως οφείλαμε και έχει ανάγκη ο τόπος, εκείνες τις νοοτροπίες και τις αντιλήψεις που το διεφθαρμένο πολιτικό σύστημα της συνενοχής και της διαπλοκής, είχαν μετατρέψει την ελληνική κοινωνία σε συνυπεύθυνη στην παρανομία και ταυτόχρονα το νομιμοποιούσε .»

Κι ενώ δεν έχω διαφωνία με το περιεχόμενο, βρίσκω πολλά ψεγάδια στη διατύπωση -χαρακτηριστικό παράδειγμα του τι μπορεί να πάθει κανείς με τον μακροπερίοδο λόγο. Μοιάζει με κάποιον που κάνει μακροβούτι και μέσα στη θάλασσα χάνει τον προσανατολισμό του και βγαίνει σε άλλο σημείο από εκείνο που είχε σκοπό να φτάσει.

Στην ομάδα Υπογλώσσια του Φέισμπουκ που το συζητήσαμε, πρότεινα το εξής σουλούπωμα:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Υπότιτλοι | Με ετικέτα: , , , , , , , | 132 Σχόλια »

Θα μας ψήσουν οι Ανθρωποφάγοι

Posted by sarant στο 17 Απριλίου, 2018

Ο τίτλος είναι βέβαια παρμένος από το σατιρικό τραγούδι του Γιάννη Μαρκόπουλου «Τούμπου τούμπου ζα», που το βλεπετε εδώ σε ζωντανή εκτέλεση με τον Παύλο Σιδηρόπουλο. Προτιμώ πολύ περισσότερο την πρώτη εκτέλεση, με πρώτη φωνή τον Λάκη Χαλκιά, αλλά στο μοναδικό γιουτουμπάκι που βρηκα η βελόνα του πικάπ πήδαγε συνεχώς.

Στη συγκεκριμένη συναυλία νομίζω πως ήμουν μέσα στο θέατρο.

Αλλά ο λόγος που θυμήθηκα τους ανθρωποφάγους είναι άλλος -είναι, φυσικά, το χτεσινό επεισόδιο με τη βραχονησίδα Μικρός Ανθρωποφάς, όταν ο Τούρκος πρωθυπουργός ανακοίνωσε ότι τουρκικά κομάντα πήγαν και κατέβασαν την ελληνική σημαία, την οποία είχαν υψώσει πριν από μερικές μέρες και ανακοινώσει με καμάρι στο Διαδίκτυο τρεις νεαροί που πήγαν εκεί με φουσκωτό από τους Φούρνους. Ωστόσο, η ελληνική πλευρά διέψευσε τον ισχυρισμό και επέμεινε ότι δεν προσέγγισαν τουρκικές δυνάμεις την ελληνική βραχονησίδα.

Τη βραχονησίδα, πάω στοίχημα, μέχρι χτες ελάχιστοι την ήξεραν εκτός Φούρνων. Εδώ που τα λέμε, και τους Φούρνους αμφιβαλλω αν τους ξέρουν οι περισσότεροι.

Οι Φούρνοι (ή Φούρνοι Κορσέων) είναι συστάδα νησιών ανατολικά της Ικαρίας και δυτικά-νοτιοδυτικά της Σάμου, που ανήκουν στο νομό Σάμου. Φούρνοι λέγεται και το μεγαλύτερο νησί, το κεντρικό, που έχει κάπου 1100 κατοίκους. Βλέπουμε στον χάρτη τη συσταδα των νησιών σε κυκλική διάταξη, βουνοκορφές πριν έρθουν τα νερά, και κάτω δεξιά ο Ανθρωποφάς ή Μεγάλος Ανθρωποφάς και από πάνω του, μια κουκιδίτσα, ο Μικρός Ανθρωποφάς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Διεθνή, Επικαιρότητα, Τραγούδια, Τουρκία, νησιά | Με ετικέτα: , , , , , , | 228 Σχόλια »

Λέξεις της Νικαριάς (μια συνεργασία του Ροβυθέ)

Posted by sarant στο 18 Οκτωβρίου, 2017

Νικαριά είναι βεβαίως η Ικαρία. Στη λαϊκή γλώσσα, που μιλιέται και ακούγεται αντί να γράφεται και να διαβάζεται, οι χασμωδίες ενοχλούν κι έτσι η Ικαρία γίνεται Νικαριά (την Ικαρία – τη Νικαρία) αλλά και οι Ικαριώτες γίνονται και Καριώτες.

Ωστόσο, δεν είναι αυτό το θέμα του άρθρου, που άλλωστε δεν το γράφω εγώ. Σήμερα συνεχίζουμε τις δημοσιεύσεις άρθρων με διαλεκτικό λεξιλογικό υλικό από περιοχές της Ελλάδας, που έχουν πυκνώσει τώρα τελευταία ακριβώς επειδή κι άλλοι φίλοι παρακινούνται να γράψουν άρθρα για την ιδιαίτερη πατρίδα τους ή κάποια περιοχή που τη γνωρίζουν καλά. Θυμίζω πως το προηγούμενο ανάλογο άρθρο ήταν τα Πλωμαρίτικα, του Γιάννη Μαλλιαρού (στο άρθρο υπάρχουν σύνδεσμοι προς τα παλιότερα σχετικά άρθρα). Ανανεώνω την πρόσκληση σε όποιον φίλο ενδιαφέρεται να γράψει παρόμοιο άρθρο για το λεξιλόγιο της ιδιαίτερης πατρίδας του.

Το άρθρο είναι συνεργασία του φίλου που έχει το ιστολόγιο Ροβυθέ (ροβυθέ είναι η ρεβυθιά). Του δίνω αμέσως τον λόγο. Σχολιάζω με πλάγια και μέσα σε αγκύλες.

 

Λέξεις της Νικαριάς

Ειδικός στα γλωσσολογικά δεν είμαι, ωστόσο είμαι καριώτης και από τους δύο γονείς και άκουγα από παιδί τη ντοπιολαλιά. Παρά το ότι μεγάλωσα στην Αθήνα και μιλάω τα ελληνικά του σχολείου (και της τηλεόρασης…) χωρίς καθόλου την προφορά του νησιού,  όποτε βρίσκομαι σε καριώτικη παρέα (δηλαδή αρκετά συχνά) κάπως μου βγαίνουν αδιόρατα και κάποια στοιχεία της προφοράς και κάμποσες ιδιωματικές λέξεις, που βέβαια άργησα αρκετά να καταλάβω ότι δεν είναι πανελλήνιες. Για την καριώτικη προφορά, όσοι δεν την έχετε ακούσει, μπορείτε να διαβάσετε δυο λόγια από τον παλιό ιστότοπο του Νικοκύρη, στην παρουσίαση ενός βιβλίου με ποιήματα της συμπατριώτισσας Χρύσας Καζάλα.

Να πω ότι για την επιλογή των λέξεων συμβουλεύτηκα επιπλέον μερικούς φίλους που έχουν μεγαλώσει στη Νικαριά, καθώς και δύο βιβλία, το «Λαογραφικά Ικαρίας» του Αλέξη Πουλιανού (τρίτομη αυτοέκδοση από τα μέσα της δεκαετίας του ’70) και το «Λεξικό Ικαριακής Ντοπιολαλιάς» του Δημήτρη Λεσσέ (2η έκδοση, Εύδηλος, 2013). Προσπάθησα με τη βοήθεια και του διαδικτύου να επιλέξω λέξεις χαρακτηριστικά (και κατά προτίμηση αποκλειστικά) καριώτικες, πράγμα αρκετά δύσκολο βέβαια γιατί ανακάλυψα, συχνά με έκπληξη, ότι υπάρχουν (ή τέλος πάντων υπήρχαν) και αλλού οι ίδιες ή παρόμοιες λέξεις, ιδίως στα Δωδεκάνησα και στην Κρήτη, οπότε χάσαμε ας πούμε τη σκλούπα (κουκουβάγια) ή το φαούδι (μτφ. το γκρινιάρικο παιδί). Επέλεξα ακόμα λέξεις που τις έχω συναντήσει (έστω και κάπως σπάνια) στην καθημερινή ομιλία και όχι μόνο στα βιβλία, πράγμα που μας στέρησε ατυχώς την ωραιότατη λέξη Κυρασολένη (ουράνιο τόξο), που έδωσε τον τίτλο σε ένα πρόσφατο βιβλίο με ικαριακά παραμύθια, και το χαριτωμένο ρήμα σπαρουγγώνω (μαζεύομαι, ζαρώνω και μτφ. φοβάμαι). Κράτησα ωστόσο ορισμένες λέξεις που υπάρχουν και σε άλλα μέρη αλλά κατά κανόνα με διαφορετική σημασία. Φυσικά η συλλογική σοφία του σαραντάκειου ιστολογίου μπορεί να κάνει διορθώσεις ή προσθήκες.

 

ανάγκασμα: η αιφνίδια (μέχρι σκασμού) ανάγκη για αφόδευση. Αν και η λέξη είναι ενδεχομένως πανελλήνια, είναι συστατικό της πιο χαρακτηριστικής καιριώτικης κατάρας: «π’ ανάγκασμά σε» που θα πει «που να σε πιάσει ανάγκασμα». Αντίστοιχα χαρακτηριστική είναι η έκφραση «άμε θαλάσσωσε» που σημαίνει «φύγε από μπροστά μου, εξαφανίσου» και προέρχεται κατά μία εκδοχή από την καταδίκη σε «θαλάσσωμα» δηλαδή εξορία χωρίς δικαίωμα επιστροφής που υποτίθεται ότι επιβαλλόταν ως εσχάτη των ποινών σε όσους πρόδιδαν στους πειρατές την παρουσία κατοίκων στο νησί τον καιρό της αφάνειας (16ος αιώνας, μετά την αναχώρηση των Γενοβέζων και πριν την άφιξη των Τούρκων, όπου υποτίθεται ότι οι Καριώτες είχαν υιοθετήσει μια στρατηγική επιβίωσης που στηριζόταν στην αυτάρκεια και την απόκρυψη).

μπουγκέφαλα: μπρούμυτα. Κάποιος που πέφτει κωλοτουμπηδόν πάει «ανάσκελα-μπουγκέφαλα». Το ρήμα «μπουγκεφαλίζω» μπορεί να σημαίνει π.χ. αναποδογυρίζω, αδειάζω το περιεχόμενο μιας τσάντας.

παραματσιράω: καθυστερώ, κωλυσιεργώ ασχολούμενος με ένα σωρό άλλα πράγματα εκτός από το επείγον (αντίστοιχο του αγγλικού procrastinate). Δεν ξέρω αν τυχόν σχετίζεται με το μάτσι, ένα χειροποίητο ζυμαρικό κάπως σα λαζάνια που το ψιλοκόβουν, πάντως από τούτο βγαίνει η ματσόβεργα, δηλαδή ο πλάστης της κουζίνας.

ζάλλω: περιφέρομαι, κινούμαι (λογικά πρέπει να σχετίζεται με το «ζαλεύγω» δηλ. σαλεύω).

παρασυνείκασα: σάστισα, έχασα την αίσθηση του πού βρίσκομαι, και μτφ. νομίζω πράγματα που δεν υπάρχουν, τρελαίνομαι. (Υποθέτω σύνθετο από παρα+συν+εικάζω). Παρόμοια είναι η λέξη ηκουτούρδισα και φαντάζομαι το αντίστοιχο ρήμα (κουτουρδίζω) ενδεχομένως να σχετίζεται ετυμολογικά με το «κουτουρού» (προς τα εκεί που πάει αυτός που σάστισε).

[Σχόλιο Ν.Σ.: το κουτουρδίζω πρέπει να είναι το γνωστό σε άλλες περιοχές κουτουρντίζω ή κουντουρντίζω, που σημαίνει «τρελαίνομαι, λυσσάω, αφηνιάζω, ξεσαλώνω» και είναι δάνειο από το τκ. kudurdim, αόριστο του kudurmak «λυσσάω». «Αμάν, κουτουρντίσατε πια! έλεγαν παλιά οι μανάδες στα παιδιά που γύριζαν σπίτι καταϊδρωμένα από το παιχνίδι. Δεν έχει σχέση με το ‘κουτουρού’, που όμως είναι κι αυτό τούρκικο δάνειο]

παράχραντος ή αξελέστατος: ατημέλητος, άπλυτος μτφ. ανισόρροπος  (το αξελέστατος πρέπει να προέρχεται από το λόγιο «εξωλέστατος»).

καφαρτέ: πρόγευμα (αν και κάποιοι το λένε γενικότερα για οποιοδήποτε γεύμα). Νομίζω πρέπει να βγαίνει από καφέ+άρτο ή άρτηση.

[Σχόλιο Ν.Σ. Το καφαρτέ πρέπει να είναι το γνωστότερο από άλλες περιοχές ‘καφαλτί’ = το πρωινό ή το κολατσιό, με την καθιερωμένη τροπή του λ σε ρ. Είναι τουρκικό δάνειο, kahvaltι, που θα μπορούσε κατά λέξη να αποδοθεί «το πάρσιμο του καφέ». Έχει δηλαδή οντως σχέση με τον καφέ].

λίλλυρο (ή λίλιρο ή λίλυρο): κυριολεκτικά η οπτική διαταραχή που προκαλείται στον ορίζοντα από τη μεγάλη ζέστη, μεταφορικά η κάψα, η πολλή ζέστη. Παρόμοιες λέξεις υπάρχουν και αλλού, π.χ. ο λάλλαρος στην Κύπρο το λάλαρο στη Σύρο, η λίλιρη σε άλλα νησιά όπου σημαίνει (και) την ιλαρά. Ωστόσο σε αντίθεση με το Νικοκύρη δεν νομίζω ότι προέρχεται από την ιλαρά, που στα καριώτικα είναι μπέμπελη ή κατσίφερη. Καλού κακού πάντως να εμβολιάζεστε.

[Εδώ διαφωνούμε. Όπως είχαμε συζητήσει πρόσφατα, για μένα είναι βέβαιο ότι η αρχική σημασία είναι λίλιρη = η ιλαρά, που επεκτάθηκε σε κάμποσα μέρη στη σημασία ‘μεγάλη ζέστη’ και ειδικά στην Ικαρία πήρε και τη σημασία της οπτικής διαταραχής του ορίζοντα λόγω της μεγάλης ζέστης].

βαϊλίζω: νταντεύω παιδιά (όχι μόνο κάνω μπεϊμπι-σίτιγκ, μπορεί γενικότερα να σημαίνει είμαι σε φάση ζωής που ανατρέφω μικρά παιδιά).

[Κατά σύμπτωση το είχαμε συζητήσει το καλοκαίρι, στο άρθρο για τη θερμιώτικη ντοπιολαλιά]

σκαρτάρω: αναπηδώ από τον τρόμο (πιο συχνό στον αόριστο: ησκάρταρα). Να σημειωθεί ότι σε άλλα μέρη της Ελλάδας το ίδιο ρήμα σημαίνει «ξεσκαρτάρω», βγάζω τα σκάρτα (π.χ. τα χαρτιά που δεν χρειάζομαι στην τράπουλα).

γκρούβαλος: εντελώς πρόσφατη λέξη άγνωστης ετυμολογίας που δηλώνει τον καλοκαιρινό επισκέπτη-κατασκηνωτή με εμφάνιση «φρικιού» (συνήθως με αρνητική σημασιοδότηση: οι γκρούβαλοι κατηγορούνται – όχι πάντα άδικα – ότι εισβάλλουν μαζικά στα πανηγύρια, πίνουν μπάφους, ενίοτε κλέβουν το φαγητό των ντόπιων και χοροπηδάνε στην πίστα με αυτοσχέδια βήματα που δεν έχουν σχέση με τον παραδοσιακό καριώτικο χορό. Τα τελευταία χρόνια ωστόσο το είδος είναι σε υποχώρηση καθώς αντικαθίστανται τάχιστα από χίπστερ που καταλαμβάνουν την πίστα τραβώντας σέλφι· παρόλα αυτά η λέξη γκρούβαλος έχει διαδοθεί ευρύτερα, έχει περάσει σε ιντερνετικά λεξικά, και τείνει να γίνει πανελλήνια).

ρασκό: άγριο κατσικάκι ελευθέρας βοσκής από τα ορεινά του νησιού. (Έχω ακούσει να χρησιμοποιείται μεταφορικά και για νεαρά κορίτσια ελευθέρας βοσκής, επίσης άγρια, αλλά αυτή η χρήση δεν έχει περάσει στα λεξικά.)

πηδαυλίζω: τρώω ή για την ακρίβεια ξεκοκκαλίζω (συνήθως το ρασκό) μέχρι να μην έχει πια καθόλου κρέας και να απομείνουν και τα κόκκαλα κενά σα να μπορείς με αυτά να παίξεις πηδαύλι (φλογέρα). Π.χ. «Ήρταν οι γκρούβαλοι την ώρα που χορεύαμε κι ίσαμε να γυρίσουμε στο τραπέζι είχανε πηδαυλίσει το ρασκό».

θεόσκαρος: τσίτσιδος, όπως τον γέννησε η μάνα του (π.χ. οι γκρούβαλοι στην παραλία του Να, προτού αυτή γίνει διάσημη από την Άθενς Βόις).

καθούρα: χαρακτηριστικό είδος λευκού κατσικίσιου τυριού. Δεν υπάρχει τυποποιημένο, μόνο από σπίτι (τα ρασκά δεν αρμέγονται).

σιφούνι: σκεύος άντλησης και σερβιρίσματος κρασιού που προέρχεται από αποξηραμένη κολοκύθα σαν φλάσκα με μακρύ περιστροφικό στόμιο (σα σιφώνιο) που χρησιμεύει για να γεμίσει το σκεύος με σιφωνισμό από τις βυτίνες που αποθηκεύεται το κρασί. Στο αρκετά γνωστό εσχάτως παραδοσιακό τραγούδι «Αμπελοκουτσούρα», επαινείται μαζί με το κρασί και το σιφούνι το «στραβόραδο», δηλαδή με το στραβό ράδι (ουρά, πίσω μέρος).

μωλόπι (ή μολόπι): υποθετικό ερπετό, ίσως νερόφιδο (δε νομίζω να αντιστοιχεί σε υπαρκτό ζώο) που χρησιμοποιείται ως απειλή προς τα παιδάκια που παίζουν κοντά σε ρέματα, λίμνες κλπ. ώστε να μην πέσουν μέσα.

 λουπάστρα: το μέρος όπου λουπάζει (=λουφάζει) κανείς, το καταφύγιο, και μεταφορικά το απάγκιο μέρος. Περίπου συνώνυμη (αφορά κυρίως ζώα) είναι και η λέξη λόψι (ή λώψι κατά τον Λεσσέ), δεν ξέρω αν είναι και ετυμολογικά συγγενική.

μπλάζω: πέφτω ή ρίχνω, μτφ. σκορπίζω, π.χ. «πήγαινε το πιάτο στο τραπέζι μα έχε το νου σου μη μπλάσει(ς) το φαΐ» Υποτίθεται προέρχεται από ένα αρχαίο ρήμα «πίμπλημι» που σημαίνει γεμίζω, αλλά δεν ξέρω από ποια διαδρομή.

ξένος: πας μη καριώτης. Γενικά όλοι οι Έλληνες είναι ξένοι, εκτός από τους Φουρνιώτες που λέγονται «νησιώτες». Ο καριώτης που δεν είναι από το δικό μας χωριό είναι «παραχωριού» (επίθετο, αν και σε όλες τις πτώσεις και τα γένη ίδιο).

ξορίζομαι: χάνω το δρόμο μου. Υπάρχει μια ωραία ιστορία με έναν καριώτη κι έναν ξένο που δε μιλιούνται γιατί όταν ο καριώτης βρίσκει τον άλλο να περιπλανιέται στα κατσάβραχα τον ρωτάει «ξορίστηκες;» αλλά ο ξένος καταλαβαίνει «ξυρίστηκες;» και παρεξηγείται…

περιπατίνα: η κληματαριά της αυλής που κάνει σκιά (σε άλλα μέρη λέγεται κρεβατίνα)

βαβάτσινο: το βατόμουρο

[βάτσινο σε πολλά άλλα μέρη]

 πνάζομαι: διαισθάνομαι, αντιλαμβάνομαι, μτφ. «μυρίζομαι». Σε πρόσφατη εκπομπή κυπριακού καναλιού για την Ικαρία, ο Δημήτρης Λεσσές ανέφερε ότι ομόηχο ρήμα υπάρχει και στην Κύπρο, αλλά με την έννοια του «αναπαύομαι». Το δικό μας πρέπει να έχει να κάνει με πνοή/πνεύμα, όχι με ύπνο. Η έκφραση «ηπήρεν τα πνα του Χ» σημαίνει ακολούθησε τα ίχνη του Χ.

ραός: σπήλαιο, άνοιγμα στο έδαφος. Το έχω ακούσει κυρίως ως αρσενικό (ο ραός) αλλά και ως ουδέτερο (το ραός).

σάωσε: σώπα, κάτσε ήσυχα. (προστακτική· δεν είμαι βέβαιος πώς ακριβώς είναι το ρήμα στην οριστική. Υπάρχει μια ομηρική λέξη σάωσε = έσωσε, οπότε μπορεί και να είναι από την ίδια ρίζα π.χ. «Σώνει, φτάνει»)

κορκόφυλλας (ή κορκόφιλας): η χαρακτηριστική της ικαριακής πανίδας σαύρα του είδους Stellagama stellio, ή παλιότερα Laudakia stellio ή όταν σπούδαζα Agama stellio (οι ερπετολόγοι έχουν αλλάξει τρεις ονομασίες σε είκοσι χρόνια, εμείς πάντα κορκόφυλλα το λέμε)

σκολλί ή σκολλύς: το τσουλούφι ή κοτσιδάκι π.χ. «‘α σε πιάσω απ’ το σκολλί και ‘α σου δώκω μια μεσ’ στα μούτρα να μάθεις». Υπάρχει και το ρήμα «ξεσκολλίζω», δηλ. τραβάω βίαια απ’ τα μαλλιά (θεωρητικά μέχρι να μου μείνουν στο χέρι).

κουρσούνι: από το τούρκικο kurşun (μολύβι), παλιά σήμαινε το βλήμα πυροβόλου όπλου, σήμερα μτφ. ταχύτατο, «σφαίρα». (π.χ. Ηπέτασε αφ’ τ’ αμπέλι και του ‘δωκεν κουρσούνιν στον καφενέ). Στο παράδειγμα το ρήμα «πετώ» εννοεί «το σκάω, την κοπανάω». Παρόμοια χρησιμοποιείται και το «φτερώνω».

[Συχνότερος ο τύπος «κουρσούμι», σε πολλές περιοχές της χώρας. Γενική έννοια, το μεταλλικό σφαιρίδιο. Δείτε και αφήγημα του Μάρκου Μέσκου.]

σουφικό: παραδοσιακό καλοκαιρινό ικαριακό φαγητό με ντομάτα, κρεμμύδι, πιπεριές κ.ά. ζαρζαβατικά που σύμφωνα με μια ανεκδοτολογική (αλλά ίσως νατσουλική) εκδοχή οφείλει το όνομά του στο διάλογο του πεινασμένου ζευγαριού που το εφηύρε, όπου η σύζυγος ενώ μαγειρεύει ό,τι έχει βρει στον κήπο τσιμπολογάει από το τηγάνι, κι ο πεινασμένος σύζυγος ρωτάει «μα ’α μου ‘φήκεις;» κι εκείνει απαντάει «ε, ’α σου ‘φήκω, σου ‘φήκω…» – και δε μάθαμε αν του ‘φηκε τελικά.

συγκούδουνος: μαζί με το κουδούνι, μτφ. όλο μαζί . Η φράση προέρχεται από αληθινή ιστορία των αρχών της Τουρκοκρατίας (τέλος 16ου αιώνα στα καθ’ ημάς) όπου ο Τούρκος Αγάς είναι τόσο βάναυσος και μισητός που οι βαστάζοι που μεταφέρουν το φορείο του συνεννοούνται να τον πετάξουν στο γκρεμό αλλά συζητάνε αν πρέπει να τον πετάξουν με το φορείο ή χωρίς. Ο Αγάς τους έχει τάξει ένα αρνί ως αμοιβή για τη μεταφορά, και τον ρωτάνε αν θα τους το δώσει συγκούδουνο (με το κουδούνι). Ο Αγάς συναινεί, οπότε τον πετάνε μαζί με το φορείο, και έκτοτε έχει μείνει παροιμιακή η φράση «αυτός ηπή(γ)ε συγκούδουνος» π.χ. αν κάποιο αυτοκίνητο φύγει από το δρόμο και αρχίσει να κατηφορίζει τις πλαγιές (πράγμα που έχει συμβεί κάποιες φορές).

λούρος: μεγάλος γρανιτένιος λείος βράχος που εκτείνεται πάνω από την επιφάνεια του εδάφους σχηματίζοντας μια φυσική κοιλότητα. Συχνά οι παλιοί Καριώτες τείχιζαν τις πλευρές και έφτιαχναν οικήματα που ονομάζονται θεοσκέπαστα.

συνεμπαίνω (ή μάλλον «μου συνεμπαίνει» π.χ. μια σκέψη): συνειδητοποιώ, με απασχολεί,  αντιλαμβάνομαι κάτι.

φυλάκι: αυτοσχέδιο σακκίδιο (προφανώς από το αρχαίο «θυλάκιον») από προβιά κατσίκας που περνιέται στην πλάτη. Από το ίδιο υλικό φτιάχνεται και ένα μουσικό όργανο, η τσαμπουνοφυλάκα, ένα είδος τσαμπούνας ή γκάϊντας (στην Κρήτη το αντίστοιχο λέγεται ασκομαντούρα).

τσούτα (ή τσουτέ): μικροποσότητα (π.χ. μια τσούτα αλάτι βάλε μονάχα)

χοροσταλίζω: χορεύω διαρκώς, ακατάπαυστα.

σουπέρδιος: δύστροπος, παράξενος

σέρφη: οποιοδήποτε μικρό ζωάκι, ερπετό, έντομο (βλ. και την έκφραση «μπα που να σε φάει (δηλ. να σε δαγκάσει) η σέρφη»). Μτφ. χρησιμοποιείται για σκανταλιάρικα πιτσιρίκια, π.χ. σουπέρδια σέρφη το αεικίνητο, άτακτο παιδάκι που αρνείται να κάτσει φρόνιμο.

φαηδόνα (ή φαϊδόνα): η κοινή σφήκα. Η λέξη σφήκα χρησιμοποιείται επίσης, αλλά χαρακτηρίζει ένα άλλο είδος σαρκοφάγου υμενοπτέρου, καφέ χρώματος με μια κίτρινη ρίγα στην κοιλιά.

Αν και κάτι λίγο η Γενοβέζικη παρουσία, κάτι λίγο περισσότερο η Τουρκοκρατία, κάτι ακόμα περισσότερο η αμφίδρομη επικοινωνία με τα απέναντι παράλια πριν το 1922, είχαν αφήσει τα ίχνη τους στη γλώσσα του νησιού πριν αναλάβουν δράση τα αναλυτικά προγράμματα του σχολείου και τα ΜΜΕ, σε πολλούς από εμας τους καριώτες αρέσει να καμαρώνουμε για τη αρχαιότητα της ντοπιολαλιάς μας, στην οποία επιβιώνουν αρκετές αρχαίες (ιωνικές) λέξεις και εκφράσεις όπως επιβεβαιώνει και ο Γ.Ν. Χατζηδάκης (Μεσαιωνικά και Νέα Ελληνικά, 1907). Κάπου κάπου καταγράφονται (από τους γεροντότερους) εκφράσεις όπως «Έασον τις αίγες» ή «Πυροβόλησον την στιαν» που δεν περιμένεις να τις ακούσεις σε ζωντανή γλώσσα τον 20ο ή 21ο αιώνα. Ωστόσο δεν πρέπει να παραπλανηθεί κανένας επιρρεπής σε ιδεολογήματα και να νομίζει ότι συναντιούνται δυο καριώτες βοσκοί στο βουνό και ανταλλάσσουν απαρέμφατα, δυϊκούς αριθμούς και ευκτικές· κάθε άλλο.

Χαρακτηριστική είναι από αυτή την άποψη μια ιστορία που μου διηγήθηκε πρόσφατα η θεία μου η Ιωάννα, την οποία κατέγραψε ο προπάππους της που ήταν δικαστής της Δημογεροντίας στα τέλη του 19ου αιώνα (με βασική ευθύνη την αντιμετώπιση περιπτώσεων ζωωοκλοπής και καταπατήσεων). Σύμφωνα με αυτή τη διήγηση, κάποιος ονόματι Αναστάσης έκλεψε μια κατσίκα το Μεγάλο Σάββατο, και το βράδυ πήγε στην εκκλησία όπου ο παπάς απήγγειλε ένα τροπάριο που λέει «Ἀναστάσεως ἡμέρα και λαμπρυνθῶμεν Λαοί». Δεν ξέρω πώς ακριβώς το είπε ο παπάς, ο φουκαράς όμως άκουσε «Ο Αναστάσης ήκλεψε την αίγα και την ητάισε κλαδί» και έντρομος τρέχει στον παπά και του λέει «Σώπα παπά μου, θα την πάω πίσω την αίγα, αλλά μην το λες μπροστά σε όλους ότι εγώ την ήκλεψα».

Σήμερα βέβαια δεν θα κινδύνευε· οι αίγες έχουν εκλείψει, μόνο κατσίκες έχουμε άφθονες πλέον.

Posted in Όχι στα λεξικά, Ντοπιολαλιές, Συνεργασίες, νησιά | Με ετικέτα: , , | 88 Σχόλια »

Λιτέρα, μια λέξη

Posted by sarant στο 22 Ιανουαρίου, 2015

Τρεις και σήμερα μας μένουν ίσαμε την Κυριακή, όλος ο κόσμος συζητάει τις εκλογές (έχουμε και στοίχημα για την πρόβλεψη των αποτελεσμάτων, δείτε δεξιά), αλλά το ιστολόγιο έρχεται να αποδείξει, με τον πιο παραστατικό τρόπο θα έλεγα, ότι «εμείς εδώ λεξιλογούμε». Θέλω να πω, αντί να δημοσιεύσουμε ένα ακόμα άρθρο για τις εκλογές που έρχονται, ας πούμε για το προβάδισμα και την πιθανή αυτοδυναμία του ΣΥΡΙΖΑ ή για το ντέρμπι της τρίτης θέσης, ή έστω ένα άρθρο για τα λεξιλογικά της προεκλογικής περιόδου (όπως προχτές για την ψαλίδα, που όχι μόνο δεν λέει να κλείσει αλλά όλα δείχνουν πως ανοίγει), το σημερινό άρθρο θα είναι αφιερωμένο σε μια σπάνια λέξη, που ίσως δεν την ξέρετε, τη λέξη λιτέρα.

Βλέπετε, ήθελα μέσα στην εβδομάδα να βάλω ένα «ανεπίκαιρο» άρθρο, κι όταν προχτές πήρα ένα μήνυμα μιας φίλης που με (ξανα)ρωτούσε γι’ αυτή τη λέξη, άδραξα την ευκαιρία -αλλά μην ανησυχείτε, από αύριο η επικαιρότητα θα ξαναπάρει το πάνω χέρι, τουλάχιστον ως την Τρίτη. Θέλω να πω, η επιλογή του άρθρου (και της συγκεκριμένης λέξης) είναι εντελώς τυχαία και, επειδή η λέξη έχει σημασία κάπως μακάβρια, μην σκεφτείτε ότι επίτηδες τη διάλεξα, σαν υπαινιγμό ας πούμε για την επικαιρότητα.

Αλλά, πριν προχωρήσουμε, ένα μικρό κουίζ: τι να σημαίνει τάχα η λέξη «λιτέρα»; (Το κακό είναι ότι γκουγκλίζεται, οπότε προσπαθήστε να τη μαντέψετε).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Λαογραφία, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , , | 78 Σχόλια »

Μερικές προτάσεις για το δίλημμα του δεύτερου γύρου των εκλογών

Posted by sarant στο 11 Νοεμβρίου, 2010

Οι εκλογές είναι μυστήριο πράγμα. Για παράδειγμα,  το μόνο κόμμα που αναγνωρίζεται, κατά κοινή ομολογία, ως κερδισμένο από τις αυτοδιοικητικές εκλογές της περασμένης Κυριακής (ή, έστω, ως μη ηττημένο) είναι το ΚΚΕ. Κι όμως, το ΚΚΕ έχασε όλους τους δήμους στους οποίους είχε δικούς του δημάρχους και στο δεύτερο γύρο πέρασαν μόνο δύο (!) συνδυασμοί της Λαϊκής Συσπείρωσης, στην Πετρούπολη και στην Ικαριά, όπου δίνουν τη μάχη και στις δυο περιπτώσεις από μάλλον μειονεκτική θέση(με περισσότερες πιθανότητες στην Ικαρία). Το ειρωνικό είναι ότι, τόσο στην Πετρούπολη όσο και στην Ικαρία, ο αντίπαλος του υποψηφίου δημάρχου του ΚΚΕ είναι αριστερός, που έχει την υποστήριξη και του ΠΑΣΟΚ (στην Πετρούπολη) ή και όλων των άλλων πολιτικών κομμάτων (στην Ικαρία, αν και υπήρξε και τρίτο ψηφοδέλτιο εκεί από τον Σύριζα, που πήρε ένα 12%).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ευτράπελα, Εκλογές | Με ετικέτα: , , , , , | 109 Σχόλια »