Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ιλιάδα’

Τους Δαναούς και δώρα όταν φέρνουν τους φοβάμαι

Posted by sarant στο 24 Ιουνίου, 2018

Θα σας παραξενέψει ο τίτλος του σημερινού άρθρου -θυμίζει βέβαια την πασίγνωστη ρήση «Φοβού τους Δαναούς και δώρα φέροντας» αλλά δεν είναι πιστή απόδοσή της.

Θα πω μερικά πραγματα για την ιστορία της ρήσης αυτής, που μπορεί να είναι γνωστά σε αρκετούς. Ας κάνουν υπομονή, μετά θα πούμε και για την απόδοσή της.

Είναι αρκετά γνωστό πως η ρήση «Φοβού τους Δαναούς και δώρα φέροντας» δεν είναι αρχαία ελληνική αλλά κατασκευή της καθαρεύουσας, του 19ου αιωνα. Δεν έχω επιχειρήσει να ανιχνεύσω πότε εμφανίζεται, αλλά θα με εξέπληττε να ήταν πολύ παλαιότερη από το νεοελληνικό κράτος.

Ξέρουμε επίσης ότι η ρήση ειναι μετάφραση απο τα λατινικά. Η αντίστοιχη λατινική ρήση είναι Timeo Danaos et dona ferentes (ή ferentis σε άλλα χειρόγραφα) και είναι στίχος από την Αινειάδα του Βιργίλιου, από το 2ο βιβλίο (ΙΙ.49).

Στην Αινειαδα τα λογια αυτά τα λέει ο Λαοκόων, ο ιερέας που επιχείρησε να πείσει τους άλλους Τρώες να μην βάλουν μέσα στα τείχη τον Δούρειο Ίππο -μάταια όμως διότι, όπως θα θυμομαστε από τη μυθολογία ή από το διάσημο γλυπτό, αμεσως ξεπηδησαν από τη θάλασσα δυο τεράστια φίδια και τον κατασπάραξαν, με αποτέλεσμα βέβαια οι Τρωες να πιστέψουν πως ήταν θελημα θεού να δεχτούν το δώρο -ήταν θέλημα θεών, αλλά όχι για το καλό τους. Τη νύχτα οι κρυμμένοι Αχαιοί άνοιξαν την καταπακτή και βγηκαν έξω κι έτσι αλώθηκε το Ίλιο.

Παρόλο που τον Όμηρο τον διδασκόμαστε υποτίθεται στο σχολείο, δεν έχουν όλοι συνειδητοποιήσει πως για τον Δούρειο Ίππο και το πάρσιμο της Τροίας η πηγή μας δεν είναι η Ιλιάδα, που τελειώνει με την ταφή του Έκτορα, αλλά κάποιες αναφορές στην Οδύσσεια -και φυσικά αρκετές μεταγενέστερες πηγές. Όσο για τον Λαοκόωντα, δεν εμφανίζεται στα ομηρικά έπη καθόλου, όμως πρωταγωνιστουσε σε μια, χαμένη σήμερα, τραγωδία του Σοφοκλή, και αναφέρεται και σε άλλους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς. Ωστόσο, η πληρέστερη πηγή μας είναι η Αινειάδα.

Ας επιστρέψουμε στη λατινικη φράση Timeo Danaos et dona ferentes. Πολλά λατινικά δεν σκαμπάζουμε, αλλά είναι επίσης γενικά γνωστο ότι αυτό το Timeo δεν είναι προστακτική αλλά πρωτο πρόσωπο της οριστικής: Φοβούμαι. Γιατί όμως το «φοβούμαι» μετατράπηκε σε «φοβού»; Δεν εχω οριστική απαντηση, αλλά μπορώ να κάνω δύο υποθέσεις. Αφενός, ο συγκεκομμένος τύπος δίνει ρυθμικότερη φράση: Φοβού τους Δαναούς και δώρα φέροντας. Αφετερου, σε πρώτο πρόσωπο η φράση δεν ειναι διδακτική. Καθώς έγινε παροιμιώδης, και απομακρύνθηκε από την Τροία και τον Λαοκόωντα, αλλα αντίθετα προειδοποιει να είμαστε δύσπιστοι στις ξαφνικές χειρονομίες φιλίας κάποιων που τους ξέρουμε για εχθρούς μας, βολεύει να διατυπωνεται σε προστακτική, οπως τόσες και τόσες παροιμίες και γνωμικά. Άλλωστε, και στα αγγλικά η φράση έγινε γνωμικό σε προστακτική διατυπωμένο: Beware of Greeks bearing gifts, εξού και η έκφραση Greek gift για δώρο που κρύβει κακό σκοπό -και από εκεί θα πάμε στα οσα κατά καιρους αρνητικά έχουν ειπωθεί για τους Έλληνες, αλλά δεν θέλω να ξεστρατίσει εκεί η συζήτηση (δείτε πάντως για τον Θεόδωρο Άπουλο).

Η φραση που έβαλα στον τίτλο είναι πιστή μετάφραση του λατινικού στίχου, γι’ αυτο και διαφέρει από τη δική μας παροιμιώδη ρήση. Τη βρήκα στο βιβλίο που θα σας παρουσιάσω σήμερα, που το εξώφυλλό του το βλέπετε πιο πάνω, μια νέα μετάφραση της Αινειάδας από τον καθηγητή Θεόδωρο Παπαγγελή, που έχει παλιότερα μεταφράσει και το άλλο μεγάλο έπος της λατινικής λογοτεχνιας, τις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου.

Είναι μια εξαιρετική έκδοση από το ΜΙΕΤ, με σκληρό δέσιμο, χορταστικά προλεγόμενα και σημειώσεις από τον Παπαγγελή, και μπορείτε να τη βρείτε σε πολύ καλή τιμή, γύρω στα 20 ευρώ. Ο Παπαγγελής στα προλεγόμενα τοποθετει την Αινειάδα στο πλαίσιό της, αναφέρει σχέσεις με τον Όμηρο και τον Δάντη, φτάνει ως την εποχή μας -πάνω από 100 σελίδες πιάνουν τα προλεγόμενα.

Αλλά βέβαια προέχει η μετάφραση. Ο Παπαγγελής έκανε την πολύ εύστοχη κατά τη γνώμη μου επιλογή να προτιμήσει πολυσύλλαβο στίχο -21σύλλαβο, αλλά με αυστηρή τήρηση του μέτρου και με τομή πάντοτε στη μέση, ώστε ο κάθε στίχος να χωρίζεται σε εντεκασύλλαβο και δεκασύλλαβο ημιστίχιο κι έτσι το έργο να διαβάζεται ομαλά και να ρέει.

Βέβαια, εύκολο ανάγνωσμα δεν είναι η Αινειάδα Ιλιάδα, και δεν θα είναι πολλοί εκείνοι που θα τη διαβάσουν από αρχή ως τέλος μονορούφι. Εγώ κορφολόγησα εδώ κι εκεί και ελπιζω κάποτε να βρω την ησυχία και να χαρώ αυτό το κλασικό έργο κι αυτή την πανέμορφη έκδοση όπως τους αξίζει.

Θα παραθέσω εδώ τους στίχους που αφορούν, ακριβώς, την ιστορία του Λαοκόωντα και το φριχτό του τέλος.

Κι εκεί απάνω, πρώτος με μακριά ξοπίσω ακολουθία ο Λαοκόων
κατέβαινε απ’ της πόλης την ψηλήν ακρόπολη και έτσι ξαναμμένος
από μακριά τούς έκραξε «Προς τι η τόση αφροσύνη, συμπολίτες;
Πιστέψατε πως φύγαν οι εχθροί; Θαρρήσατε των Δαναών τα δώρα
λεύτερα από δόλο; Δηλαδή ξεχάσατε ποιος είναι ο Οδυσσέας;
Στο ξύλο τούτο μέσα Αχαιοί θα κλείστηκαν και θα φυλάν κρυμμένοι·
ή τούτη η μηχανή έχει φκιαχτεί ενάντια στης πόλης μας το κάστρο,
να κατοπτεύει σπίτια από ψηλά, ένας βραχνάς επάνω από την Τροία,
ή κάτι πονηρό παραφυλά. Τον ίππο, Τεύκροι, μην εμπιστευθείτε.
Ό,τι κι αν είναι, εγώ τους Δαναούς και δώρα όταν φέρνουν τους φοβάμαι.

Μίλησε και με χέρι στιβαρό σφεντόνιασε ένα τεράστιο δόρυ
απάνω στου θεριού τα πλαϊνά, εκεί που αρμοί κυρτώναν την κοιλιά του.
Με τρέμουλο καρφώθηκεν αυτό, τραντάχτηκε από κάτω η γαστέρα,
το κοίλο μέσα βόγκηξε, αχό ανάδωσε το κύτος απ’ τα βάθη.
Κι αν ήταν ριζικό από θεό, ο νους μας αν δεν ήταν στραβωμένος,
ξεχάρβαλο με τα σιδερικά θα κάναμε των Αργειτών την κρύπτη,
θα έστεκεν η Τροία και εσύ, κάστρο ψηλό του Πρίαμου ολόρθο
θα έστεκες (…)

Είναι οι στιχοι 40-56 από το 2ο βιβλίο της Αινειάδας.

Για σύγκριση, το πυκνότατο λατινικό πρωτότυπο:

Primus ibi ante omnis, magna comitante caterva,
Laocoon ardens summa decurrit ab arce,
et procul: ‘O miseri, quae tanta insania, cives?
Creditis avectos hostis? Aut ulla putatis
dona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes?
aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi,
aut haec in nostros fabricata est machina muros
inspectura domos venturaque desuper urbi,
aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri.
Quicquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.’
Sic fatus, validis ingentem viribus hastam
in latus inque feri curvam compagibus alvum
contorsit: stetit illa tremens, uteroque recusso
insonuere cavae gemitumque dedere cavernae.
Et, si fata deum, si mens non laeva fuisset,
impulerat ferro Argolicas foedare latebras,
Troiaque, nunc stares, Priamique arx alta, maneres.

Μολις όμως τελείωσε ο Λαοκόωντας, παρουσιάστηκε ο Σίνωνας, κατάσκοπος των Αχαιών, και υποστηρίζει πως οι Αχαιοί θέλανε να τον θυσιάσουν στους θεούς φεύγοντας, και τάχα τους ξέφυγε, και διαβεβαιωνει τους Τρωες πως ο στόλος των εχθρων έχει αποπλεύσει. Κι όπως το κοινό των Τρωων είναι δίβουλο…..

Και ιδού την ώρα κείνη απ’ τη μεριά τής Τένεδος, στην κάλμα του πελάγους,
συστρέφοντας με κύκλους τα κορμιά, δυο φίδια θηριώδη (ανατριχιάζω!)
ορμάνε στα νερά, τα δυο μαζί, και σταθερά στοχεύουν τ’ ακρογιάλι.
Τα στήθια τους στα κύματα στητά, τα άλικα λοφία, σκέτο αίμα,
ανάερα απάνω απ’ το νερό, το πίσω του κορμιού σε μέγα μάκρος
τη θάλασσα μετράει και σπειρωτό τα νώτα του ατέλειωτα κολπώνει.
Στον αφρισμένο πόντο συριγμός, κι όπως το περιγιάλι κιόλα επιάναν,
είχαν το μάτι φώσφορο και πυρ, σαν από αίμα που άπλωσε βαμμένο,
τα στόματα που δίναν συριγμό οι γλώσσες τους με τρέμουλο τα γλείφαν.
Κατάχλωμοι σκορπίσαμε· αυτά θέλουν το Λαοκόωντα, σ’ εκείνον
ολόισια τραβάν και στην αρχή τυλίγουν τα κορμιά των δυο παιδιών του —
κορμιά μικρά σε αγκάλη ερπετού, σφιχτά μες στις κουλούρες τους μπλεγμένα,
τα δύσμοιρα με τις δαγκωματιές τα κόβουνε καθένα για βορά του.
Το Λαοκόωντα μετά που βοηθός προστρέχοντας επήρε τις σαΐτες
γραπώνουν και του κάνουνε δεσιά με σπείρες θηριώδεις. Κι όπως τώρα
μεσόκορμα τον ζώσαν δυο φορές και δυο φορές τριγύρω στο λαιμό του
φολιδωτά τυλίχτηκαν, ψηλά κι απάνωθέ του σβέρκο και κεφάλι
εκράταγαν. Περίχυτος αυτός με λύθρο και ολέθριο φαρμάκι,
το δέσιμο με χέρια πολεμά να ρίξει από πάνω του· συνάμα
φριχτές ν’ ανατριχιάζεις οιμωγές ως τ’ ουρανού τα ύψη ανεβάζει·
κι ακούγονταν σαν το μουγκανητό του πληγωμένου ταύρου που ξεφεύγει
απ’ το βωμό και άστοχο μπαλτά από τον τράχηλό του αποτινάζει.
Αθόρυβα οι δράκοντες γλιστρούν ψηλά προς το ναό της Τριτωνίδας,
γυρεύουν στην ακρόπολη φωλιά, στης άσπλαχνης θεάς την κατοικία,
στα πόδια της μαζεύονται κι εκεί στη στρογγυλή ασπίδα βρίσκουν σκέπη.
Ανταριασμένος ήταν ολωνών ο νους και τότε ήρθε από πάνω
και φώλιασε καινούριος πανικός· το κρίμα του αντάξια πληρώνει
ο Λαοκόων, λέγανε, αυτός πού έβλαψε το ιερό το ξύλο
με σίδερου αιχμή κι αμαρτωλό στη ράχη του ίππου έμπηξε κοντάρι.

Κι εβαλαν το ξύλινο άλογο μέσα και μετά φαντάζεστε τι έγινε…

 

Advertisements

Posted in Κλασικά κείμενα, Μεταφραστικά, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 231 Σχόλια »

Ο ρέκτης δεν χαϊδεύει

Posted by sarant στο 9 Μαρτίου, 2018

Πριν από λίγο καιρό είχαμε συζητήσει στο ιστολογιο τη λέξη «ρέκτης», που την ειχε χρησιμοποιησει σε αγόρευσή του στη Βουλή ο Ευάγγ. Βενιζέλος κατα τρόπο που δεν αποτυπώνεται και τόσο στα λεξικά, αλλά κατοχυρώνεται στη χρήση. Σύμφωνα με τα λεξικά, ρέκτης είναι ο δραστήριος, ο ενεργητικός άνθρωπος -είναι λέξη λόγια, που η ετυμολογία της (που θα τη δούμε πιο κατω) κάθε αλλο παρά σαφής είναι, κι έτσι πολλοι την έχουν παρασυνδέσει με το ορέγομαι (με το οποίο δεν συνδέεται κανονικά) και τη χρησιμοποιούν με τη σημασία «οπαδος, γνώστης, φίλος» ακολουθούμενη με γενικη, π.χ. ρέκτης του κρασιού, ρέκτης του Σαίξπηρ, ρέκτες των θεωριών συνωμοσίας, ρέκτης της νομικής επιστήμης -αυτό ειχε πει και ο Βενιζελος. Τα νεότερα λεξικά περιλαμβάνουν και τέτοιες φράσεις, οπότε η επέκταση αυτή της σημασίας είναι απολύτως αποδεκτή.

Μερικές μέρες αργότερα, εμφανίστηκε στο ιστολόγιο ένα σχόλιο που φέρεται να υπογράφεται απο τον δημοσιογράφο κ. Κώστα Δούκα, του οποίου τα σεμινάρια στην ΕΣΗΕΑ είχα επικρίνει σε σχετικά πρόσφατο άρθρο. Χρησιμοποιώ αυτή την προσεκτική διατύπωση επειδή κάποια στοιχεία μας έκαναν να υποψιαστούμε, εννοώ εμένα και πολλούς άλλους σχολιαστές, ότι στην πραγματικότητα συντάκτης του σχολίου μπορει να είναι ο καλικάντζαρος του ιστολογίου, ένας παλαιός σχολιαστής που έχει αποκλειστεί από το ιστολόγιο και που αλλάζει προσωπεία συχνότερα από πουκάμισα προσπαθώντας να σχολιάσει ξανά.

Ωστόσο, αυτό δεν ενδιαφέρει. Είτε αυθεντικό το σχόλιο είτε όχι, περιέχει μια ετυμολογική πρόταση την οποία πράγματι έχει διατυπώσει ενυπόγραφα σε άλλο αρθρο του ο κ. Δουκας και που έχουν υποστηρίξει κι άλλοι ελληνοκεντρικοί ερευνητές (ανοίξτε το τσουβάλι με τα εισαγωγικά και βάζετε αβέρτα) οπότε δεν είναι άσκοπο να απαντήσω στην άποψη χωρίς να με ενδιαφέρει από πού εκπορεύεται. Στο εξης, θεωρώ ότι το σχόλιο πραγματι γράφτηκε από τον κ. Κώστα Δούκα.

Όπως λέει ο κ. Δούκας:

Έμαθα ότι οι σχολιαστές του πράγματι ενδιαφέροντος ιστολογίου σας σάς αποκαλούν «ρέκτη» και συχνά διερωτώνται τί σημαίνει η αρχαιότατη αυτή ελληνική λέξη. Επιτρέψτε μου να σάς αποστείλω την ετυμολόγησή της (προϊόν πολυετούς προσωπικής ερεύνης), την οποία εδίδαξα σήμερα το πρωΐ στο σεμινάριο της ΕΣΗΕΑ. Θα ήθελα να σάς ερωτήσω σε ποιό ακριβώς σημείο διαφωνείτε ή εντοπίζετε παρετυμολόγηση, ώστε να σάς απαντήσω καταλλήλως, μέσω των πηγών

Η πρόταση του κ. Δούκα είναι η εξής:

Tην έχω βάλει σε εικόνα, όπως μας την έστειλε ο κ. Δούκας, αλλά εχει κάμποσα λαθάκια στο τέλος, στις ξένες λέξεις. Πάντως, την ίδια ετυμολογική πρόταση εχει διατυπωσει ο κ. Δούκας και σε δημοσιευμένο άρθρο του, και το σχετικό απόσπασμα το μεταφέρω εδώ για λόγους πληρότητας:

Ὁ Ὃμηρος λέει «καταρρέζω». Εἶναι σύνθετη λέξη, ἀπό τήν πρόθεση «κατά» καί τό ρῆμα «ρέζω»=πράττω. Σήμερα λέμε ὃτι ὁ δεῖνα εἶναι ρέκτης, δηλαδή πράκτης.
Τό «καταρρέζω» σημαίνει στήν κυριολεξία «πράττω κάτι πρός τά κάτω», ἢτοι θωπεύω, χαϊδεύω, διότι θωπεύουμε ἐκ τῶν ἂνω πρός τά κάτω καί ὂχι ἀντιστρόφως. Χάριν τοῦ μέτρου ὁ Ὃμηρος ἀφαιρεῖ καί ἐδῶ μία συλλαβή, καί τό «καταρρέζω» γίνεται «καρρέζω».

Καί πῶς λένε οἱ Γάλλοι τό «θωπεύω»;
Caresser.
Πῶς λένε οἱ Ἂγγλοι τό «σέ φροντίζω», «σ᾽ ἀγαπῶ»;
I care you.
Πῶς λένε οἱ Ἰταλοί τό «ἀγάπη μου»;
Cara mia. Καί τό πολυαγαπημένε carissimo.
Κατά τά ἂλλα ὁμιλοῦν τήν μητρική τους γλῶσσα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γκας Πορτοκάλος, Γλωσσικά δάνεια, Γλωσσικοί μύθοι, Ετυμολογικά, Ελληνοβαρεμένοι | Με ετικέτα: , , , | 171 Σχόλια »

Αλύτρωτοι…

Posted by sarant στο 5 Φεβρουαρίου, 2018

Το άρθρο που θα διαβάσετε σήμερα δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στα Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής και στη στήλη Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία. (Το χτεσινό φύλλο των Ενθεμάτων ήταν μονοθεματικό για το Μακεδονικό και αξίζει να το αναζητήσετε).

Εδώ το δημοσιεύω με κάποιες μικρές προσθήκες (τους στίχους κτλ) που δεν χώρεσαν στο άρθρο της εφημερίδας, όπου ως γνωστόν υπάρχει περιορισμός στην έκταση. Έβαλα και μια φωτογραφία χτεσινή.

Καθώς το άρθρο γράφεται ακριβώς την ημέρα του αθηναϊκού συλλαλητηρίου, θα ήταν παράδοξο να μην είναι αφιερωμένο στο θέμα που κυριαρχεί στην επικαιρότητα, δηλαδή τη συμφωνία για το όνομα της γειτονικής χώρας. Μια συμφωνία στην οποία η κυβέρνηση ακολουθεί τη λεγόμενη εθνική γραμμή των προηγούμενων κυβερνήσεων για επιδίωξη σύνθετης ονομασίας, το παράδοξο όμως είναι ότι η αξιωματική αντιπολίτευση, ενώ συμφωνεί επί της ουσίας, διαφωνεί με τη… συγκυρία, που θα μπορούσε να σημαίνει ότι απλώς δεν θέλει να πιστωθεί στη σημερινή κυβέρνηση η επίλυση ενός προβλήματος που χρονίζει.

Πολλοί που καλοπροαίρετα ή όχι εκφράζουν δισταγμούς για τη δυνατότητα ή τη σκοπιμότητα του να επιτευχθεί συμφωνία, κάνουν λόγο για «αλυτρωτισμό» των γειτόνων μας. Αυτήν ακριβώς τη λέξη διάλεξα για αντικείμενο του σημερινού σημειώματος, διότι, ως γνωστόν, εμείς εδώ λεξιλογούμε.

Ο αλυτρωτισμός λοιπόν, σύμφωνα με τα λεξικά, είναι «εθνικιστική πολιτικοκοινωνική κίνηση που επιδιώκει την απελευθέρωση υπόδουλων ομοεθνών». Αλύτρωτοι είναι οι ομοεθνείς που δεν έχουν απελευθερωθεί και ιδίως δεν έχουν ενταχθεί στο ανεξάρτητο κράτος που ήδη υπάρχει, που ζουν σε άλλο κράτος. Χιουμοριστικά, επίσης, λέμε αλύτρωτους τους έγγαμους και τις έγγαμες που δεν μπορούν να πάρουν διαζύγιο.

Η λέξη αλυτρωτισμός δεν υπήρχε στην αρχαιότητα, αλλά ο αλύτρωτος είναι λέξη ελληνιστική, σπάνια πάντως, που εμφανίζεται σε κείμενα χριστιανικά με την έννοια του ανθρώπου που είναι ακόμα δούλος της αμαρτίας. Ετυμολογείται από το λύτρον, λέξη που παράγεται βεβαίως από το ρήμα «λύω», που με αυτό είχαν γαλουχηθεί οι γυμνασιόπαιδες της γενιάς μου, αφού το χρησιμοποιούσαμε σαν υπόδειγμα για να μάθουμε την κλίση των ομαλών αρχαίων ρημάτων κι έτσι το είχαμε αποστηθίσει σε όλους τους χρόνους και τις εγκλίσεις, από το λύω-λύεις-λύει μέχρι το ελελύκεσαν. Στο θέμα του ρήματος προστίθεται η παραγωγική κατάληξη –τρον.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα | Με ετικέτα: , , , , , | 221 Σχόλια »

Η κλήρωση και η δημοκρατία

Posted by sarant στο 6 Νοέμβριος, 2017

Tο άρθρο που θα διαβάσετε σήμερα δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στα Ενθέματα, το ένθετο της κυριακάτικης Αυγής, που ξανάρχισε να δημοσιεύεται και στο οποίο δέχτηκα με χαρά την πρόσκληση να συνεργάζομαι με την ίδια μηνιαία στήλη που είχα από τον Σεπτέμβριο του 2008. (Για την ιστορία, τα Ενθέματα είχαν σταματήσει τον Μάιο του 2016 και αντικαταστάθηκαν από το ένθετο Υποτυπώσεις, το οποίο σταμάτησε να δημοσιεύεται φέτος το καλοκαίρι).

Το θέμα το σκεφτόμουν καιρό, αλλά όταν έγραψα το άρθρο δεν είχε συμβεί η ρατσιστική επίθεση στο σπίτι του μικρού Αμίρ. Η φωτογραφία που συνόδευε το άρθρο διαλέχτηκε από τη συντακτική ομάδα.

Στην εδώ αναδημοσίευση έχω προσθέσει μερικά πράγματα, διότι, ως γνωστόν, η εφημερίδα έχει πεπερασμένο χώρο ενώ τα ηλεδάση του Καναδά είναι (σχεδόν) ανεξάντλητα.

Μια από τις πιο ευχάριστες ειδήσεις των τελευταίων εβδομάδων ήταν και η αναγγελία της επανακυκλοφορίας του ένθετου «Ενθέματα» της κυριακάτικης Αυγής. Η στήλη, που ξεκίνησε το ταξίδι της στα «Ενθέματα» τον Σεπτέμβριο του μακρινού 2008, τότε με προτροπή του Στρατή Μπουρνάζου, με χαρά αποδέχεται την πρόσκληση να πάρει μέρος και στη νέα περίοδο του εγχειρήματος. Όπως και πριν, θα έχουμε το ραντεβού μας την πρώτη Κυριακή του μήνα και θα σχολιάζουμε μία ή περισσότερες λέξεις που ακούστηκαν και απασχόλησαν την επικαιρότητα τον μήνα που πέρασε.

Για τούτο το πρώτο άρθρο της νέας περιόδου διάλεξα μια λέξη που είχε ακουστεί πολύ πριν από μερικούς μήνες, τον καιρό που η στήλη δεν δημοσιευόταν, και που ακούστηκε και πάλι πριν από μερικές μέρες: τη λέξη «κλήρωση», αφού με απόφαση του Υπουργείου Παιδείας η επιλογή των σημαιοφόρων στις μαθητικές παρελάσεις κατά τις εθνικές εορτές θα γίνεται πλέον με κλήρωση ανάμεσα στους μαθητές της 5ης και της 6ης Δημοτικού, μια απόφαση που προκάλεσε συντεταγμένες και ενορχηστρωμένες αντιδράσεις από τους λαθρέμπορους της αριστείας. Και τώρα, στην παρέλαση της 28ης Οκτωβρίου τις προάλλες, υλοποιήθηκε (ή δεν υλοποιήθηκε) για πρώτη φορά η απόφαση αυτή.

Θα μιλήσουμε λοιπόν για την κλήρωση, που είναι λέξη αρχαία (κλήρωσις), της κλασικής αρχαιότητας και βέβαια ανάγεται στο ρήμα κληρώ (σήμερα κληρώνω) κι αυτό στο ουσιαστικό κλήρος. Ο κλήρος είναι λέξη ομηρική και αρχικά πρέπει να σήμαινε το αντικείμενο (κομμάτι ξύλο, πετραδάκι) που χρησιμοποιούσαν στην κλήρωση -στο Η της Ιλιάδας, όπου γίνεται κλήρωση για να επιλεγεί εκείνος που θα πολεμήσει με τον Έκτορα, βάζουν λαχνούς μέσα στο κράνος του Αγαμέμνονα και τελικά έθορε κλήρος κυνέης … Αίαντος, από το κράνος ξεπήδησε ο λαχνός του Αίαντα. Ο κλήρος ανήκει στην οικογένεια του ρήματος κλάω-κλω, απ’ όπου και το κλάσμα ή ο κλάδος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 217 Σχόλια »

Κατσαριδοχτονία, μια μίμηση

Posted by sarant στο 22 Ιανουαρίου, 2017

Το ιστολόγιο αγαπά πολύ τις παρωδίες, τις παραφράσεις και τις μιμήσεις λογοτεχνικών έργων και έχουμε δημοσιεύσει αρκετές κατά καιρούς. Μια τέτοια θα δημοσιεύσω και σήμερα, μια εξαιρετικά πετυχημένη μίμηση της Ιλιάδας του Ομήρου και ειδικά της μετάφρασης του Αλέξανδρου Πάλλη (στην οποία θα άξιζε να αφιερώσουμε άρθρο κάποτε -μπορείτε πάντως να τη βρείτε στον Μικρό Απόπλου).

Τη μίμηση αυτή τη βρήκα σε απρόσμενο μέρος -στο πρόσφατο τεύχος του περιοδικού «Ο Μέντωρ» (τχ. 118, Οκτώβριος 2016) που είναι το «χρονογραφικό και ιστοριογραφικό δελτίο της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας». Το συγκεκριμένο τεύχος είναι αφιερωμένο στην αρχαία ελληνική γλώσσα και τη σημασία της για τους σημερινούς Νεοέλληνες, ένα θέμα που προσεγγίζεται με διάφορους τρόπους. Τα κείμενα του τεύχους (πρέπει να) είναι όλα γραμμένα από τον Βασίλειο Πετράκο, Γ.Γ. της Εταιρείας και της Ακαδημίας Αθηνών,  και αιφνιδιάζουν ευχάριστα με τη φρεσκάδα της ματιάς τους καθώς κάθε άλλο παρά διαπνέονται από στείρα παρελθοντολατρία. Έχω σκοπό να αναδημοσιεύσω και άλλο ένα («σοβαρό») κείμενο αλλά διάλεξα να ξεκινήσω με το ευτράπελο -την κατσαριδοχτονία, δοσμένη σε ύφος ομηρικό.

Ευτράπελο αλλά με πολλή σοβαρότητα δουλεμένο, τόσο από τον παρωδό όσο και από τον Β. Πετράκο που σχολιάζει. Την ομηρική μίμηση τη σύνθεσε ο Σπύρος Ιακωβίδης, ο μεγάλος αρχαιολόγος και ακαδημαϊκός (1923-2013) γύρω στα 1955, όπως μας πληροφορεί ο Πετράκος. Διηγείται πώς μαζί με τον Δημήτρη Γκόφα (καθηγητή του ελληνικού και ρωμαϊκού δικαίου, 1924-2003) σκότωσαν μια κατσαρίδα στο σπίτι του φίλου τους Ρόδη Ρούφου (του διπλωμάτη και λογοτέχνη, 1924-1972), κατσαρίδα που είχε τρομοκρατήσει την Αριέττα, τη γυναίκα τού Ρούφου.

Το πανέξυπνο εύρημα είναι ότι παρομοιάζουν την κατσαρίδα με φοβερό θεριό που λυμαίνεται τον τόπο και τους δυο φίλους με ατρόμητους ήρωες που αναλαμβάνουν την αποστολή να το σκοτώσουν. Οπότε, έπος: η Ιλιάδα, στο ύφος της μετάφρασης του Πάλλη, σε ρωμαλέα δημοτική, με δεκαπεντασύλλαβο, με τα σύνθετα ομηρικά επίθετα και τις μακροσκελείς ομηρικές παρομοιώσεις. Για να συμπληρωθεί το έπος, ο ραψωδός φιλοτέχνησε και μίμηση αγγειογραφίας, που την παραθέτω στο τέλος, μαζί με τα σχόλια του Βασ. Πετράκου.

ΚΑΤΣΑΡΙΔΟΧΤΟΝΙΑ

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όμηρος, Παρωδίες | Με ετικέτα: , , , , , , , | 131 Σχόλια »

Στον καιρό των αγορών

Posted by sarant στο 31 Οκτώβριος, 2016

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε προχτές στην σαββατιάτικη αλλά λόγω αργίας κυριακάτικη Αυγή, στο ένθετο Υποτυπώσεις. Κανονικά η μηνιαία στήλη μου δημοσιεύεται την πρώτη Κυριακή του μήνα, όμως τούτη τη φορά επισπεύστηκε η δημοσίευση κατά μία εβδομάδα.

Με το συνέδριο του ΣΥΡΙΖΑ εύλογα αναστατώθηκε κάπως η ύλη της εφημερίδας και μαζί η μηνιαία μας ρουτίνα κι έτσι δεν είχαμε άρθρο της στήλης στις αρχές του Οκτώβρη ενώ τούτο δημοσιεύεται μια βδομάδα νωρίτερα από το κανονικό, για να γεφυρώσει κάπως τη χρονικήν απόσταση. Κι επειδή δεν υπάρχει κάποια λέξη που να ξεχώρισε από την πρόσφατην επικαιρότητα, το σημερινό άρθρο είναι αφιερωμένο σε μια λέξη που βρίσκεται στην επικαιρότητα διαρκώς: την αγορά· και, βέβαια, τις αγορές, αφού από την αρχή της κρίσης το μέλημα και το αγωνιώδες ερώτημα είναι πότε και πώς «θα βγούμε στις αγορές».

Η αγορά είναι λέξη πανάρχαια, αφού εμφανίζεται στα μυκηναϊκά ακόμα χρόνια, με τη σημασία της συλλογής πραγμάτων. Προέρχεται από το ρήμα «αγείρω», που σημαίνει «συναθροίζω, συγκεντρώνω» (από εκεί και ο συναγερμός), και πράγματι στην αρχαιότητα είχε την αρχική σημασία της συγκέντρωσης, της συνάθροισης ανθρώπων, του λαού μιας πόλης, και στη συνέχεια του τόπου συγκέντρωσης. Στην Ιλιάδα κιόλας, στην αρχή του έπους, όταν οργισμένος ο Φοίβος σπέρνει θανατικό με τα τόξα του στους Αχαιούς, «αγορήν καλέσσατο λαόν Αχιλλεύς», ο Αχιλλέας κάλεσε σε συγκέντρωση τον στρατό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ευρωπαϊκή Ένωση, Ιστορίες λέξεων, Οικονομία | Με ετικέτα: , , , , | 184 Σχόλια »

Σοροί στο σωρό

Posted by sarant στο 28 Ιουλίου, 2014

Όσοι ταξιδεύουμε συχνά με αεροπλάνο, δεν θα αισθανθήκαμε πολύ άνετα τις τελευταίες μέρες καθώς ακούγαμε τις αλλεπάλληλες ειδήσεις για αεροπορικά δυστυχήματα, μικρά και μεγάλα. Όσοι επιπλέον ψειρίζουμε τα της γλώσσας, θα ένιωθαν και μια δεύτερη ενόχληση, φυσικά εντελώς άλλης τάξης και βαρύτητας, καθώς διάβαζαν τα ρεπορτάζ για τις εκάστοτε προσπάθειες εντοπισμού των συντριμμιών του αεροσκάφους και για την περισυλλογή και διακομιδή των πτωμάτων των επιβατών, στα χωράφια του Ντονιέτσκ ή στην άμμο του βόρειου Μαλί. Σ’ αυτή τη δεύτερη ενόχληση είναι αφιερωμένο το σημερινό άρθρο, παρόλο που η πρώτη είναι θέμα απείρως σοβαρότερο: για τα αεροπορικά δυστυχήματα δεν έχω τίποτα να πω, το αεροπλάνο εξακολουθεί να είναι το ασφαλέστερο μέσο -εκτός πια, αν η ιδεολογία των συνεχών εξοικονομήσεων έχει αλλάξει ριζικά τα πράγματα’ όμως δεν έχω στοιχεία για κάτι τέτοιο. Πριν προχωρήσω, να διευκρινίσω ότι πολύ υλικό για το άρθρο αυτό το έχω δανειστεί από σχετικό νήμα της Λεξιλογίας, όπου μάλιστα ο φίλος Δαεμάνος είχε την καλή ιδέα να συγκεντρώσει και παλιότερες συζητήσεις για το θέμα.

Βέβαια, το πιθανότερο είναι ότι δεν διαβάσατε για περισυλλογή και διακομιδή των πτωμάτων των επιβατών. Η λέξη «πτώματα» κοντεύει να εξαφανιστεί από τα έντυπα και ηλεκτρονικά μέσα. Μάλλον θα διαβάσατε, όπως κι εγώ, για «σορούς των θυμάτων» ή, εξίσου πιθανό, για «σωρούς των θυμάτων«, όπως μετατρέπει τις σορούς το συχνότατο ορθογραφικό λάθος, που λίγα μέσα το αποφεύγουν.

Το επόμενο σκαλοπάτι στη σκάλα του κακού είναι ότι, υπό την επίδραση του σωρού, η σορός αλλάζει γένος, κι έτσι «Στην Ολλανδία μεταφέρονται οι πρώτοι σοροί» (σωστή ορθογραφία, λάθος γένος) αλλά και «Έφτασαν οι πρώτοι σωροί θυμάτων στην Ολλανδία» (λάθος και στο γένος και στην ορθογραφία’ βέβαια, η φράση «οι πρώτοι σωροί θυμάτων» θα μπορούσε να είναι ολόσωστη αν αφορούσε θύματα σωριασμένα το ένα πάνω στο άλλο).

Το ορθογραφικό λάθος είναι ευεξήγητο, όπως και το μπέρδεμα του γένους. Έχουμε δυο ομόηχα: μια λόγια λέξη, μέχρι πρόσφατα σπάνια, τη σορό, και μια κοινότατη και λαϊκή, τον σωρό. Λογικό είναι η άγνωστη σε πολύν κόσμο λέξη να έλκεται από τη γνωστή, και ίσως στο μυαλό κάποιων ομιλητών αυτά να συνδέονται: κάποιος που σωριάζεται νεκρός στο χώμα, γίνεται σορός/σωρός. Αυτό δεν είναι παράλογο: και η λέξη «πτώμα» στα αρχαία σήμαινε και την πτώση, και από εκεί προέρχεται.

Είπαμε για «πτώμα», τη λέξη που φαίνεται συνειδητά να αποφεύγουν πολλά μέσα και να χρησιμοποιούν, αντί γι΄ αυτήν, τη λέξη «σορός». Ωστόσο, η λέξη «σορός» μέχρι πρόσφατα δεν σήμαινε ακριβώς «πτώμα». Όπως έγραφα πριν από καμιά δεκαριά μέρες, » για να γίνει ένα πτώμα σορός πρέπει να το προετοιμάσει κάποιος για ταφή, κι όχι να  κείτεται καρβουνιασμένο σ’ ένα σταροχώραφο». Το ΛΚΝ, που κυκλοφόρησε το 1998, δίνει τον εξής ορισμό:
σορός: επίσημος χαρακτηρισμός ανθρώπινου πτώματος που προορίζεται για ενταφιασμό· λείψανο: H ~ του ποιητή θα εκτεθεί σε λαϊκό προσκύνημα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ευπρεπισμός, Ιστορίες λέξεων, Ορθογραφικά, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , | 234 Σχόλια »

Οι μνηστήρες της Κλεοπάτρας και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 10 Μαΐου, 2014

Η σημερινή σαββατιάτικη πιατέλα σερβίρεται με αυτόματο πιλότο, και το ίδιο θα ισχύσει και για το αυριανό άρθρο, αφού τούτο το σαββατοκύριακο θα λείπω σε ταξίδι και δεν αποκλείεται να μη μπορέσω καθόλου να συνδεθώ, εκτός αν βρω κανένα ξέμπαρκο γουήφι ή αν μάθω πώς να χειρίζομαι τα του ιστολογίου από το κινητό μου. Οπότε, αν το σχόλιό σας το πιάσει η σπαμοπαγίδα ίσως μείνει πολλέεεες ώρες στην καραντίνα.

* Όσο για τον τίτλο, προέρχεται από ένα ολόφρεσκο μεζεδάκι, ένα μαργαριτάρι από τη Βουλή. Στη χτεσινή συνεδρίαση, ο γνωστός (και δημοφιλής στους ευθυμογράφους) βουλευτής Τρικάλων της ΝΔ κ. Ταμήλος, θέλοντας να κλείσει την αγόρευσή του με μια ποιητική ή αρχαιοελληνική αναφορά -αλλιώς δεν δένει το γλυκό φαίνεται- είπε: «Εμείς της ΝΔ έχουμε βρει την Ιθάκη … και θα διώξουμε την τρόικα,όπως έδιωξε ο Οδυσσέας τους μνηστήρες του θρόνου που πολιορκούσαν την Κλεοπάτρα». Και για του λόγου το αληθές:

Στο τέλος του στιγμιότυπου, παρατηρούμε την κ. Άννα Μισέλ να χειροκροτάει, επιδοκιμάζοντας προφανώς. Σαν γυναίκα, ίσως συμπάσχει με το δράμα της Κλεοπάτρας, που την πολιορκούσαν οι μνηστήρες, και αναγκάστηκε να κουρέψει εκείνον τον θηριώδη μακρυμάλλη και να ζητήσει την κεφαλήν του επί πίνακι.

Πάντως, ένας φίλος στο Φέισμπουκ επιμένει ότι σωστή ήταν η αναφορά στην Κλεοπάτρα. Και εξηγεί: Η Πηνελόπη ήταν Πατρινιά. Είχε μετανιώσει που πήγε να μείνει Ιθάκη όταν έμεινε χρόνια χωρίς τον Οδυσσέα και την άκουγαν να θρηνεί σπαρακτικά: «Κλαίω, Πάτρα».
Τα παρατσούκλια ξέρετε πόσο εύκολα βγαίνουν στην επαρχία
.

* Ίσως διαβάσατε τις τελευταίες μέρες για μια υπεραιωνόβια που ζει στο Περού και η οποία επιτέλους συνταξιοδοτήθηκε από το κράτος στην τρυφερή ηλικία των 116 ετών (έτσι που πάμε, υπάρχει φόβος σε μερικά χρόνια να λέμε ‘βρε την τυχερή!’). Στο ρεπορτάζ που δημοσιεύτηκε πανομοιότυπο σε εκατοντάδες ιστοτόπους (εδώ από το skai.gr) διαβάζουμε ότι: Η Τάπιε θα έχει στο εξής δωρεάν περίθαλψη και θα λαμβάνει μηνιαίως 250 σόλες (περίπου 90 δολάρια).

Με τη διαφορά ότι η αιεθαλής κυρία ονομάζεται Φιλομένα Τάιπε, για την ακρίβεια Φιλομένα Τάιπε Μεντόσα (εδώ και η ταυτότητά της), ενώ δεν θα παίρνει ούτε σόλες ούτε δέρματα, αλλά 250 σολ, όπως είναι το νόμισμα του Περού, sol, που μπορεί να γράφεται soles στον πληθυντικό, στα ισπανικά, αλλά στα ελληνικά παραμένει ‘σολ’.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Ευπρεπισμός, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη, Τίτλοι | Με ετικέτα: , , , , | 94 Σχόλια »

Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης: Ο κ. Θεόδωρος και οι απόφοιτοι του Διεθνούς Πανεπιστημίου

Posted by sarant στο 18 Φεβρουαρίου, 2014

mimis_jpeg_χχsmallΕδώ και λίγο καιρό έχω αρχίσει να δημοσιεύω, κάθε δεύτερη Τρίτη, αποσπάσματα από το βιβλίο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, “Ο άγνωστος ποιητής Άχθος Αρούρης” (εκδ. Ερατώ, 1995, εξαντλημένο), που είναι μια βιογραφία του παππού μου, του Νίκου Σαραντάκου (1903-1977), ο οποίος είχε το ψευδώνυμο Άχθος Αρούρης (που είναι ομηρική έκφραση και σημαίνει ‘βάρος της γης’). Η σημερινή είναι η δέκατη συνέχεια.  Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ.

Να θυμίσω ότι στην προηγούμενη συνέχεια είχαμε κάνει τη γνωριμία του κ. Θεόδωρου, ενός ιδιόρρυθμου, για να το πω επιεικώς, θεολόγου που σύχναζε στην παρέα του παππού μου περί το 1926. Και στη σημερινή συνέχεια, πρωταγωνιστεί ο κ. Θεόδωρος.

Τις επόμενες μέρες ο Νίκος Σαραντάκος αφού παρουσιάστηκε κι  ανέλαβε υπηρεσία στην Τράπεζα, στο Κεντρικό, προσωρινά κι ώσπου να  αποφασιστεί πού τελικά θα τον στέλναν, άρχισε να βγαίνει συστηματικά με  τους φίλους του που τόσο τούχαν λείψει.

Η παρέα του Νίκου, του Μιχάλη, του Βασίλη και του Χριστόδουλου, συμπληρωμένη τώρα και με  το Θεόδωρο, το ’χανε συνήθειο τα ηλιόλουστα φθινοπωρινά απομεσήμερα να  πίνουν τον καφέ τους σ’ ένα καφενείο της πλατείας Εξαρχείων, που έβγαζε  τραπεζάκια όχι μόνο στο τμήμα του πεζοδρομίου που του αναλογούσε αλλά  και στην κυρίως πλατεία, η οποία τότε ήταν τελείως αδιαμόρφωτη. Δίπλα  μάλιστα στα τραπεζάκια κάποιος γείτονας είχε κουβαλήσει και μαστόρευε… μια βάρκα. Ένα απόγεμα κει που πίναν τον καφέ τους και συζητούσαν επί παντός επιστητού, με κύριο ομιλητή φυσικά τον Θεόδωρο, τους πλησίασε ένας  γερο-ζητιάνος. Ο Νίκος παίρνοντας αφορμή τη βάρκα του ’πε το στίχο της  Ιλιάδας:

Μη σε γέρον κοίλησιν εγώ παρά νηυσί κιχείω [Ιλιάδα, Α26: Μη σε πετύχω γέροντα σιμά στα κοίλα πλοία]

Ο γέρος φυσικά δεν κατάλαβε τίποτα και πήγε σε άλλην παρέα, ο Θεόδωρος  όμως συνέχισε από κει που σταμάτησε ο Νίκος:

— ή νυν διθύοντα ή ύστερον ή αύθις ιόντα
μη νυ τοι ου χραίσμη σκήπτρον και στέμμα θεοίο

και εξακολούθησε να απαγγέλλει, χωρίς να τηρεί το δακτυλικό εξάμετρο,  περίπου σα να κουβέντιαζε, επί ώρα πολλή, ώσπου τέλειωσε και τους υπόλοιπους 503 στίχους του Α της Ιλιάδας, ενώ οι φίλοι τον άκουγαν υπομονετικά  επιφυλασσόμενοι να καρπαζώσουν εν καιρώ το Νίκο, που άθελά του  προκάλεσε τέτοια συμφορά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Αθηναιογραφία, Αναμνήσεις, Βιογραφίες, Δημήτρης Σαραντάκος | Με ετικέτα: , , | 33 Σχόλια »

Κουκί χωρίς ρεβίθι

Posted by sarant στο 18 Νοέμβριος, 2013

broadbeansDM1606_468x441Πριν από καμιά σαρανταριά μέρες είχα δημοσιεύσει ένα άρθρο για τα ρεβίθια, που είχε τον τίτλο «Ρεβίθι χωρίς κουκί«, και είχα υποσχεθεί ότι σε επόμενο άρθρο θα ασχολιόμουν και με το κουκί, που μάλιστα έχει περισσότερο γλωσσικό-λαογραφικό ενδιαφέρον. Ήρθε το πλήρωμα του χρόνου και θα πούμε τώρα μερικά πράγματα για το κουκί, αν και μερικά τα έχουμε ήδη αναφέρει σε παλιότερα άρθρα.

Το κουκί είναι ο καρπός της κουκιάς, που είναι ποώδες ετήσιο φυτό. Η αρχαία του ονομασία είναι «κύαμος», τόσο για το φυτό, όσο και τον καρπό, και είναι λέξη με αβέβαιη ετυμολογία -θα μπορούσε να συνδέεται με το ρήμα κύω/κυώ, απ’ όπου και η κύηση. Η λέξη εμφανίζεται και στον Όμηρο: στην Ιλιάδα εμφανίζονται, σε μια παρομοίωση, «κύαμοι μελανόχροες ή ερέβινθοι», μαύρα κουκια ή ρεβίθια (Ν589).

Οι αρχαίοι τα κουκιά τα έτρωγαν, τα χρησιμοποιούσαν και για ζωοτροφές, όμως τα είχαν και για μιαν άλλη χρήση. Όπως ξέρετε, και θα το πούμε και παρακάτω, τις ψήφους τις λέμε και κουκιά, αλλά τα κουκιά τα χρησιμοποιούσαν ήδη οι αρχαίοι Αθηναίοι για την εκλογή των δημοσίων αρχόντων –όχι όμως με ψηφοφορία, αλλά με κλήρο. Όσοι τραβούσαν άσπρο κουκί εκλέγονταν στο αξίωμα, με μαύρο αποτύγχαναν. Είναι χαρακτηριστικό ότι σε πολλά κείμενα της κλασικής περιόδου (Αριστοφάνη, Ηρόδοτο, Ανδοκίδη ή και σε μεταγενέστερους όπως ο Πλούταρχος) διαβάζουμε «τω κυάμω λαχών»· το ρήμα ‘λαγχάνω’ που χρησιμοποιείται μας δείχνει καθαρά, αν δεν κάνω λάθος, ότι επρόκειτο για κλήρωση και όχι για ψηφοφορία. Ο Αριστοφάνης έχει και το σκωπτικό «κυαμοτρώξ», κατά λέξη αυτός που τρέφεται με κουκιά, όπου εννοεί τους δικομανείς Αθηναίους, είτε επειδή, όπως παραδίδεται, οι δικαστές έτρωγαν κουκιά είτε επειδή βιοπορίζονταν από τον μισθό των δικαστών, που κληρώνονταν με κουκιά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Εκλογές, Ιστορίες λέξεων, Μποστάνι των λέξεων, Παπαδιαμάντης, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 138 Σχόλια »

Κάνε μου λιγάκι μμμ

Posted by sarant στο 13 Νοέμβριος, 2013

Οι παλιότεροι θαμώνες του ιστολογίου θα θυμούνται ότι κατά καιρούς έβαζα άρθρα για τα γράμματα του αλφαβήτου και ότι είχα τελειώσει με όλα τα φωνήεντα (εδώ το άρθρο για το Α). Καιρός είναι να συνεχίσω, να μη μείνουν παραπονεμένα τα σύμφωνα, και το σημερινό άρθρο θα το αφιερώσουμε στο γράμμα Μ.

phoenician-mem-clip-art_435348Το Μ είναι το 12ο γράμμα του ελληνικού αλφαβήτου, είναι και το 13ο γράμμα του λατινικού αλφαβήτου, σε κάθε περίπτωση μεσαίο γράμμα, ξεκινάμε λοιπόν από τη μέση χωρίς ακόμα να έχω αποφασίσει αν θα πάμε προς την αρχή ή προς το τέλος. Το ελληνικό γράμμα προέρχεται από το φοινικικό γράμμα mem, που το βλέπετε στην εικόνα αριστερά, το οποίο με τη σειρά του προέρχεται από το αιγυπτιακό ιερογλυφικό σύμβολο για το «νερό». Πράγματι, το σχήμα του αποδίδει καλά τον κυματισμό του νερού.

Στα αρχαϊκά ελληνικά αλφάβητα το Μ δεν ήταν συμμετρικό (μερικά βλέπουμε εδώ), ενώ αλλού το σύμβολο Μ χρησιμοποιήθηκε για την απόδοση του σίγμα (δείτε την επιτύμβια πλάκα στην ίδια σελίδα). Στη μικρογράμματη γραφή, που προέκυψε κατά τους βυζαντινούς χρόνους, το αριστερό ποδαράκι (κεραία για να το πούμε πιο επίσημα) έχει προεκταθεί προς τα κάτω κι έτσι το πεζό μ διαφέρει από το λατινικό πεζό m, ενώ τα κεφαλαία τους είναι πανομοιότυπα. Παρεμπιπτόντως, αν δείτε σε κείμενο γραμμένο στην κυριλλική καλλιγραφική γραφή ένα m, αυτό δεν είναι το πεζό του Μ, είναι το πεζό του Τ, το κάνουν για να μπερδέψουν τους φράγκους.

Στα αρχαία ελληνικά το γράμμα γραφόταν μυ (με περισπωμένη), ίσως με επιρροή από το αρχαίο ηχομιμητικό επιφώνημα μυ (πρβλ. μυκώμαι, μυία κτλ.) ενώ στα νέα ελληνικά γράφουμε μι. Το Μ στο αρχαιοελληνικό ακροφωνικό σύστημα αρίθμησης χρησιμοποιόταν για αναπαράσταση του αριθμού 10.000 (Μύριοι), αλλά στο νεότερο επίσης αρχαιοελληνικό αλφαβητικό σύστημα αρίθμησης, που διατηρείται ίσαμε σήμερα σε κάμποσες εφαρμογές, είχε την αριθμητική αξία 40 (μ’ = 40). Σε εισαγωγές βιβλίων, που κάποτε σελιδαριθμούνται με το ρωμαϊκό ή το ελληνικό σύστημα, μπορείτε να δείτε το μ σε σελιδαρίθμηση π.χ. μδ’ για τη σελίδα 44. Συνήθως μπαίνει τόνος όταν το μ/Μ χρησιμοποιείται ως αριθμητικό, αλλά όχι πάντα. Η ραψωδία Μ της Ιλιάδας είναι η δωδέκατη και λέγεται «Τειχομαχία» αφού περιγράφει τη μάχη γύρω από το τείχος που είχαν χτίσει οι Αχαιοί για να προφυλάσσουν τα πλοία τους. Εκεί περιέχεται και ο περίφημος στίχος «εις οιωνός άριστος αμύνεσθαι περί πάτρης», που τον είπε ο Έκτορας (οι Αχαιοί είχαν το «αμύνεσθαι περί νηών, διότι αν τους έκαιγαν τα πλοία θα έχαναν και την ελπίδα επιστροφής στην πατρίδα). Στην Οδύσσεια, η ραψωδία μ είναι από τις πιο περιπετειώδεις, όπως φαίνεται κι από τον τίτλο της «Σειρήνες. Σκύλλα. Χάρυβδις. Βόες ηλίου». (Τις ραψωδίες της Ιλιάδας πάντοτε τις γράφουμε με κεφαλαιο, της Οδύσσειας με πεζό γράμμα).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αλφάβητο, Λεξικογραφικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 111 Σχόλια »

Από το πλεόνασμα στην κόλαση

Posted by sarant στο 4 Νοέμβριος, 2013

Το σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στην εφημερίδα Αυγή, στην τακτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Φυσικά είχε γραφτεί πριν από τη διπλή δολοφονία στο Ν. Ηράκλειο. Σήμερα και τις επόμενες μέρες τούτης της εβδομάδας, η παρουσία του Νικοκύρη στο ιστολόγιο προβλέπεται να είναι συμβολική, τουλάχιστον κατά τις συνήθεις ώρες γραφείου, καθώς θα είμαι μακριά από μηχανήματα για πολλές ώρες κάθε μέρα., Τούτο σημαίνει επίσης ότι α) τα περισσότερα άρθρα έχουν ήδη γραφτεί και ανεβεί, άρα θα είναι ανεπίκαιρα, και β) δεν θα μπορώ να αποδεσμεύω όσα σχόλια έχουν πιαστεί στη σπαμοπαγίδα. O πίνακας που συνοδεύει το άρθρο είναι «Ο Δάντης και ο Βιργίλιος στην Κόλαση» του William Bouguereau, δανεικός από το ιστολόγιο των Ενθεμάτων.

dante-and-virgil-in-hellΌλους τους προηγούμενους μήνες, τότε που ζούσαμε στον αστερισμό του σαξές στόρι, τα ΜΜΕ και η κυβέρνηση μιλούσαν συνεχώς για το πρωτογενές πλεόνασμα που θα απολαύσουμε μετά τις γερμανικές εκλογές και περιέγραφαν πόσο θα είναι και πού και πώς θα διοχετευτεί, με αποτέλεσμα να αισθανόμαστε κάπως σαν τον ασθενή που βρίσκεται σε αυστηρή δίαιτα και φαντάζεται με κάθε λεπτομέρεια το πρώτο πλούσιο γεύμα μετά τη λήξη της. Βέβαια, ακόμα και όσοι πλάσαραν το πλεόνασμα, σε σπάνιες στιγμές ειλικρίνειας παραδέχονταν ότι σε μεγάλο βαθμό είναι πλασματικό, αφού το δημόσιο είχε ένα σωρό απλήρωτες υποχρεώσεις, αλλά στην ευφορία της στιγμής αυτή τη λεπτομέρεια την προσπερνούσαν συνήθως αγέρωχα. Ύστερα, καθώς έφτανε ο Σεπτέμβριος, άρχισε ολοένα και περισσότερο να γίνεται λόγος για το δημοσιονομικό κενό του 2014, το οποίο ανεπαισθήτως πήρε να διογκώνεται και να μαυρίζει, μέχρι που εκτόπισε από το προσκήνιο το πλεόνασμα, το οποίο στην πορεία ολοένα και συρρικνωνόταν  – από το λουκούλλειο γεύμα είχαν απομείνει μόνο δυο φρυγανιές διαίτης. Και ξαφνικά, σε συνέντευξή του ο υπουργός Οικονομικών αποκάλυψε την αλήθεια: οι επόμενοι μήνες, όχι μόνο δεν θα είναι μήνες ευωχίας και απόλαυσης του «πλεονάσματος», αλλά «ως τον Ιούνιο θα είναι κόλαση». Αν μετά θα πάμε στον Παράδεισο (και με ποια έννοια), δεν το διευκρίνισε.

Η κόλαση είναι λέξη αρχαιοελληνική· βέβαια, στην αρχαία θρησκεία Κόλαση δεν υπήρχε, μόνο ο Άδης, χωρίς μάλιστα να έχει τη σημασία του τόπου τιμωρίας των αμαρτωλών. Η λέξη κόλασις είχε άλλη σημασία και μάλιστα έχει την απώτερη προέλευσή της στην… κηπουρική, αφού το ρήμα κολάζω, από το οποίο προέρχεται, είχε την αρχική σημασία «κλαδεύω»· το κολάζω με τη σειρά του ανάγεται στο αρχαίο επίθετο «κόλος», που το χρησιμοποιούσαν για ζώα με κομμένα κέρατα ή για κάτι ακρωτηριασμένο, κολοβό ή κοντό. Η ραψωδία Θ της Ιλιάδας, όπου ο Όμηρος συντομεύει τη διήγηση για να μην περιγράψει αναλυτικά τα παθήματα των Αχαιών, ονομαζόταν «κόλος μάχη».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Θρησκεία, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , | 91 Σχόλια »

Και να καθαρίσουμε τους επίορκους!

Posted by sarant στο 12 Μαρτίου, 2013

eth-ski-9-3-131

Του Γιάννη Ιωάννου, φυσικά

Ο τίτλος, βέβαια, είναι δανεισμένος από το μυθιστόρημα του Μπορίς Βιαν (ή Βέρνον Σάλιβαν αν προτιμάτε) Et on tuera tous les affreux, στα ελληνικά Και να καθαρίσουμε τους κακομούτσουνους, με μια επιβεβλημένη αλλαγή για να επικαιροποιηθεί το πρόταγμα, ας πούμε. Η λέξη «επίορκος» κανονικά δεν είναι από τις λέξεις που χρησιμοποιείται συχνά στη γλώσσα, έναν καιρό είχε ακουστεί αρκετά με τις δίκες της χούντας, για τους επίορκους αξιωματικούς, ύστερα έπαψε να πολυακούγεται, όμως τον τελευταίο καιρό έχει γίνει ψωμοτύρι, αφού από παντού ακούς εκκλήσεις ότι πρέπει, λέει, να καθαρίσ…, συγνώμη, να απολύσουμε τους επίορκους δημόσιους υπαλλήλους, αλλιώς δεν θα δει Θεού πρόσωπο ο δημόσιος τομέας, δεν θα μας δώσει την επόμενη δόση η τρόικα, και γενικά θα πάθουμε πολλά και ανομολόγητα δεινά. Έτσι που τα παρουσιάζουν μερικοί, θα σκεφτόταν κανείς ότι ο δημόσιος τομέας είναι φωλιά επιόρκων, και ίσως κάποιοι έτσι να θέλουν να τον παραστήσουν. Αλλά επειδή εμείς εδώ λεξιλογούμε, θέλω πρώτα να αναφερθώ στα λεξιλογικά των επίορκων, και μετά συζητάμε πώς θα τους καθαρίσουμε.

Η λέξη επίορκος είναι αρχαία -και μάλιστα ομηρική. Στο Τ της Ιλιάδας, εκεί που συμφιλιώνονται οι Αχαιοί και επιστρέφουν στον Αχιλλέα τα αρπαγμένα δώρα, ο Αγαμέμνονας ορκίζεται πως δεν έχει πειράξει τη Βρισηίδα, και λέει: «εἰ δέ τι τῶνδ᾽ ἐπίορκον ἐμοὶ θεοὶ ἄλγεα δοῖεν πολλὰ μάλ᾽, ὅσσα διδοῦσιν ὅτίς σφ᾽ ἀλίτηται ὀμόσσας», δηλαδή «αν λέω ψεύτικον όρκο, ας με τιμωρήσουν οι θεοί» ή, κατά τη μετάφραση Καζαντζάκη-Κακριδή: «Κι αν τίποτα απ᾿ αυτά τα ορκίστηκα ψεματινά, ας μου δώσουν μύρια κακά οι θεοί, όσα δίνουνε μαθές στους ορκοπάτες.» Διάλεξα τη μετάφραση αυτή γιατί έχει τη λέξη «ορκοπάτης», που θα τη χρειαστούμε. Να προσέξουμε πάντως ότι υπάρχει μια μικρή διαφορά: στα αρχαία, επίορκος είναι αυτός που δίνει ψεύτικον όρκο. Στα σημερινά ελληνικά, επίορκος είναι αυτός που παραβαίνει τον όρκο του (στα μνημονιακά ελληνικά, επίορκος είναι απλώς ο δημόσιος υπάλληλος).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Δημόσιο, Δημόσιος τομέας, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , | 178 Σχόλια »

Χωρίς γυναίκες στους θώκους

Posted by sarant στο 22 Ιουνίου, 2012

 

Χαμπέμους κυβέρνηση ανακοίνωσε, ελληνολατινιστί, μια μεγαλοπαρουσιάστρια σε ένα χτεσινό δελτίο ειδήσεων· θα μπορούσε να το πει και λατινικά, χαμπέμους γκουμπέρνουμ (αν είναι έτσι· ας με διορθώσουν οι λατινομαθείς), πολλοί θα το καταλάβαιναν, αφού γκουβέρνο λέμε ή μάλλον λέγαμε κι εμείς την κυβέρνηση, αλλά μάλλον δεν ήθελε να κάνει επίδειξη γνώσεων. Το θέμα είναι πως ύστερα από αρκετές διαβουλεύσεις ανακοινώθηκε χτες η σύνθεση της νέας ημιδιακομματικής κυβέρνησης με πρωθυπουργό τον Αντώνη Σαμαρά. Διακομματική, επειδή στηρίζεται από τρία κόμματα, τα οποία συμμετέχουν σε αυτήν· επειδή όμως κυριαρχούν τα στελέχη του πρώτου κόμματος, της ΝΔ, και επειδή τα άλλα δύο κόμματα συμμετέχουν με εξωκοινοβουλευτικές (συχνά πολύ αξιόλογες, πάντως) προσωπικότητες, δικαιούμαι πιστεύω να προσθέσω το μετριαστικό πρόθεμα ημι-. Και ψιλοδιακομματική να την πείτε, μέσα θα είστε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Κλισέ | Με ετικέτα: , , , , , | 106 Σχόλια »