Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ιλιάδα’

Κάνε μου λιγάκι μμμ

Posted by sarant στο 13 Νοεμβρίου, 2013

Οι παλιότεροι θαμώνες του ιστολογίου θα θυμούνται ότι κατά καιρούς έβαζα άρθρα για τα γράμματα του αλφαβήτου και ότι είχα τελειώσει με όλα τα φωνήεντα (εδώ το άρθρο για το Α). Καιρός είναι να συνεχίσω, να μη μείνουν παραπονεμένα τα σύμφωνα, και το σημερινό άρθρο θα το αφιερώσουμε στο γράμμα Μ.

phoenician-mem-clip-art_435348Το Μ είναι το 12ο γράμμα του ελληνικού αλφαβήτου, είναι και το 13ο γράμμα του λατινικού αλφαβήτου, σε κάθε περίπτωση μεσαίο γράμμα, ξεκινάμε λοιπόν από τη μέση χωρίς ακόμα να έχω αποφασίσει αν θα πάμε προς την αρχή ή προς το τέλος. Το ελληνικό γράμμα προέρχεται από το φοινικικό γράμμα mem, που το βλέπετε στην εικόνα αριστερά, το οποίο με τη σειρά του προέρχεται από το αιγυπτιακό ιερογλυφικό σύμβολο για το «νερό». Πράγματι, το σχήμα του αποδίδει καλά τον κυματισμό του νερού.

Στα αρχαϊκά ελληνικά αλφάβητα το Μ δεν ήταν συμμετρικό (μερικά βλέπουμε εδώ), ενώ αλλού το σύμβολο Μ χρησιμοποιήθηκε για την απόδοση του σίγμα (δείτε την επιτύμβια πλάκα στην ίδια σελίδα). Στη μικρογράμματη γραφή, που προέκυψε κατά τους βυζαντινούς χρόνους, το αριστερό ποδαράκι (κεραία για να το πούμε πιο επίσημα) έχει προεκταθεί προς τα κάτω κι έτσι το πεζό μ διαφέρει από το λατινικό πεζό m, ενώ τα κεφαλαία τους είναι πανομοιότυπα. Παρεμπιπτόντως, αν δείτε σε κείμενο γραμμένο στην κυριλλική καλλιγραφική γραφή ένα m, αυτό δεν είναι το πεζό του Μ, είναι το πεζό του Τ, το κάνουν για να μπερδέψουν τους φράγκους.

Στα αρχαία ελληνικά το γράμμα γραφόταν μυ (με περισπωμένη), ίσως με επιρροή από το αρχαίο ηχομιμητικό επιφώνημα μυ (πρβλ. μυκώμαι, μυία κτλ.) ενώ στα νέα ελληνικά γράφουμε μι. Το Μ στο αρχαιοελληνικό ακροφωνικό σύστημα αρίθμησης χρησιμοποιόταν για αναπαράσταση του αριθμού 10.000 (Μύριοι), αλλά στο νεότερο επίσης αρχαιοελληνικό αλφαβητικό σύστημα αρίθμησης, που διατηρείται ίσαμε σήμερα σε κάμποσες εφαρμογές, είχε την αριθμητική αξία 40 (μ’ = 40). Σε εισαγωγές βιβλίων, που κάποτε σελιδαριθμούνται με το ρωμαϊκό ή το ελληνικό σύστημα, μπορείτε να δείτε το μ σε σελιδαρίθμηση π.χ. μδ’ για τη σελίδα 44. Συνήθως μπαίνει τόνος όταν το μ/Μ χρησιμοποιείται ως αριθμητικό, αλλά όχι πάντα. Η ραψωδία Μ της Ιλιάδας είναι η δωδέκατη και λέγεται «Τειχομαχία» αφού περιγράφει τη μάχη γύρω από το τείχος που είχαν χτίσει οι Αχαιοί για να προφυλάσσουν τα πλοία τους. Εκεί περιέχεται και ο περίφημος στίχος «εις οιωνός άριστος αμύνεσθαι περί πάτρης», που τον είπε ο Έκτορας (οι Αχαιοί είχαν το «αμύνεσθαι περί νηών, διότι αν τους έκαιγαν τα πλοία θα έχαναν και την ελπίδα επιστροφής στην πατρίδα). Στην Οδύσσεια, η ραψωδία μ είναι από τις πιο περιπετειώδεις, όπως φαίνεται κι από τον τίτλο της «Σειρήνες. Σκύλλα. Χάρυβδις. Βόες ηλίου». (Τις ραψωδίες της Ιλιάδας πάντοτε τις γράφουμε με κεφαλαιο, της Οδύσσειας με πεζό γράμμα).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αλφάβητο, Λεξικογραφικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 111 Σχόλια »

Από το πλεόνασμα στην κόλαση

Posted by sarant στο 4 Νοεμβρίου, 2013

Το σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στην εφημερίδα Αυγή, στην τακτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Φυσικά είχε γραφτεί πριν από τη διπλή δολοφονία στο Ν. Ηράκλειο. Σήμερα και τις επόμενες μέρες τούτης της εβδομάδας, η παρουσία του Νικοκύρη στο ιστολόγιο προβλέπεται να είναι συμβολική, τουλάχιστον κατά τις συνήθεις ώρες γραφείου, καθώς θα είμαι μακριά από μηχανήματα για πολλές ώρες κάθε μέρα., Τούτο σημαίνει επίσης ότι α) τα περισσότερα άρθρα έχουν ήδη γραφτεί και ανεβεί, άρα θα είναι ανεπίκαιρα, και β) δεν θα μπορώ να αποδεσμεύω όσα σχόλια έχουν πιαστεί στη σπαμοπαγίδα. O πίνακας που συνοδεύει το άρθρο είναι «Ο Δάντης και ο Βιργίλιος στην Κόλαση» του William Bouguereau, δανεικός από το ιστολόγιο των Ενθεμάτων.

dante-and-virgil-in-hellΌλους τους προηγούμενους μήνες, τότε που ζούσαμε στον αστερισμό του σαξές στόρι, τα ΜΜΕ και η κυβέρνηση μιλούσαν συνεχώς για το πρωτογενές πλεόνασμα που θα απολαύσουμε μετά τις γερμανικές εκλογές και περιέγραφαν πόσο θα είναι και πού και πώς θα διοχετευτεί, με αποτέλεσμα να αισθανόμαστε κάπως σαν τον ασθενή που βρίσκεται σε αυστηρή δίαιτα και φαντάζεται με κάθε λεπτομέρεια το πρώτο πλούσιο γεύμα μετά τη λήξη της. Βέβαια, ακόμα και όσοι πλάσαραν το πλεόνασμα, σε σπάνιες στιγμές ειλικρίνειας παραδέχονταν ότι σε μεγάλο βαθμό είναι πλασματικό, αφού το δημόσιο είχε ένα σωρό απλήρωτες υποχρεώσεις, αλλά στην ευφορία της στιγμής αυτή τη λεπτομέρεια την προσπερνούσαν συνήθως αγέρωχα. Ύστερα, καθώς έφτανε ο Σεπτέμβριος, άρχισε ολοένα και περισσότερο να γίνεται λόγος για το δημοσιονομικό κενό του 2014, το οποίο ανεπαισθήτως πήρε να διογκώνεται και να μαυρίζει, μέχρι που εκτόπισε από το προσκήνιο το πλεόνασμα, το οποίο στην πορεία ολοένα και συρρικνωνόταν  – από το λουκούλλειο γεύμα είχαν απομείνει μόνο δυο φρυγανιές διαίτης. Και ξαφνικά, σε συνέντευξή του ο υπουργός Οικονομικών αποκάλυψε την αλήθεια: οι επόμενοι μήνες, όχι μόνο δεν θα είναι μήνες ευωχίας και απόλαυσης του «πλεονάσματος», αλλά «ως τον Ιούνιο θα είναι κόλαση». Αν μετά θα πάμε στον Παράδεισο (και με ποια έννοια), δεν το διευκρίνισε.

Η κόλαση είναι λέξη αρχαιοελληνική· βέβαια, στην αρχαία θρησκεία Κόλαση δεν υπήρχε, μόνο ο Άδης, χωρίς μάλιστα να έχει τη σημασία του τόπου τιμωρίας των αμαρτωλών. Η λέξη κόλασις είχε άλλη σημασία και μάλιστα έχει την απώτερη προέλευσή της στην… κηπουρική, αφού το ρήμα κολάζω, από το οποίο προέρχεται, είχε την αρχική σημασία «κλαδεύω»· το κολάζω με τη σειρά του ανάγεται στο αρχαίο επίθετο «κόλος», που το χρησιμοποιούσαν για ζώα με κομμένα κέρατα ή για κάτι ακρωτηριασμένο, κολοβό ή κοντό. Η ραψωδία Θ της Ιλιάδας, όπου ο Όμηρος συντομεύει τη διήγηση για να μην περιγράψει αναλυτικά τα παθήματα των Αχαιών, ονομαζόταν «κόλος μάχη».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Θρησκεία, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , | 91 Σχόλια »

Και να καθαρίσουμε τους επίορκους!

Posted by sarant στο 12 Μαρτίου, 2013

eth-ski-9-3-131

Του Γιάννη Ιωάννου, φυσικά

Ο τίτλος, βέβαια, είναι δανεισμένος από το μυθιστόρημα του Μπορίς Βιαν (ή Βέρνον Σάλιβαν αν προτιμάτε) Et on tuera tous les affreux, στα ελληνικά Και να καθαρίσουμε τους κακομούτσουνους, με μια επιβεβλημένη αλλαγή για να επικαιροποιηθεί το πρόταγμα, ας πούμε. Η λέξη «επίορκος» κανονικά δεν είναι από τις λέξεις που χρησιμοποιείται συχνά στη γλώσσα, έναν καιρό είχε ακουστεί αρκετά με τις δίκες της χούντας, για τους επίορκους αξιωματικούς, ύστερα έπαψε να πολυακούγεται, όμως τον τελευταίο καιρό έχει γίνει ψωμοτύρι, αφού από παντού ακούς εκκλήσεις ότι πρέπει, λέει, να καθαρίσ…, συγνώμη, να απολύσουμε τους επίορκους δημόσιους υπαλλήλους, αλλιώς δεν θα δει Θεού πρόσωπο ο δημόσιος τομέας, δεν θα μας δώσει την επόμενη δόση η τρόικα, και γενικά θα πάθουμε πολλά και ανομολόγητα δεινά. Έτσι που τα παρουσιάζουν μερικοί, θα σκεφτόταν κανείς ότι ο δημόσιος τομέας είναι φωλιά επιόρκων, και ίσως κάποιοι έτσι να θέλουν να τον παραστήσουν. Αλλά επειδή εμείς εδώ λεξιλογούμε, θέλω πρώτα να αναφερθώ στα λεξιλογικά των επίορκων, και μετά συζητάμε πώς θα τους καθαρίσουμε.

Η λέξη επίορκος είναι αρχαία -και μάλιστα ομηρική. Στο Τ της Ιλιάδας, εκεί που συμφιλιώνονται οι Αχαιοί και επιστρέφουν στον Αχιλλέα τα αρπαγμένα δώρα, ο Αγαμέμνονας ορκίζεται πως δεν έχει πειράξει τη Βρισηίδα, και λέει: «εἰ δέ τι τῶνδ᾽ ἐπίορκον ἐμοὶ θεοὶ ἄλγεα δοῖεν πολλὰ μάλ᾽, ὅσσα διδοῦσιν ὅτίς σφ᾽ ἀλίτηται ὀμόσσας», δηλαδή «αν λέω ψεύτικον όρκο, ας με τιμωρήσουν οι θεοί» ή, κατά τη μετάφραση Καζαντζάκη-Κακριδή: «Κι αν τίποτα απ᾿ αυτά τα ορκίστηκα ψεματινά, ας μου δώσουν μύρια κακά οι θεοί, όσα δίνουνε μαθές στους ορκοπάτες.» Διάλεξα τη μετάφραση αυτή γιατί έχει τη λέξη «ορκοπάτης», που θα τη χρειαστούμε. Να προσέξουμε πάντως ότι υπάρχει μια μικρή διαφορά: στα αρχαία, επίορκος είναι αυτός που δίνει ψεύτικον όρκο. Στα σημερινά ελληνικά, επίορκος είναι αυτός που παραβαίνει τον όρκο του (στα μνημονιακά ελληνικά, επίορκος είναι απλώς ο δημόσιος υπάλληλος).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Δημόσιο, Δημόσιος τομέας, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , | 178 Σχόλια »

Χωρίς γυναίκες στους θώκους

Posted by sarant στο 22 Ιουνίου, 2012

 

Χαμπέμους κυβέρνηση ανακοίνωσε, ελληνολατινιστί, μια μεγαλοπαρουσιάστρια σε ένα χτεσινό δελτίο ειδήσεων· θα μπορούσε να το πει και λατινικά, χαμπέμους γκουμπέρνουμ (αν είναι έτσι· ας με διορθώσουν οι λατινομαθείς), πολλοί θα το καταλάβαιναν, αφού γκουβέρνο λέμε ή μάλλον λέγαμε κι εμείς την κυβέρνηση, αλλά μάλλον δεν ήθελε να κάνει επίδειξη γνώσεων. Το θέμα είναι πως ύστερα από αρκετές διαβουλεύσεις ανακοινώθηκε χτες η σύνθεση της νέας ημιδιακομματικής κυβέρνησης με πρωθυπουργό τον Αντώνη Σαμαρά. Διακομματική, επειδή στηρίζεται από τρία κόμματα, τα οποία συμμετέχουν σε αυτήν· επειδή όμως κυριαρχούν τα στελέχη του πρώτου κόμματος, της ΝΔ, και επειδή τα άλλα δύο κόμματα συμμετέχουν με εξωκοινοβουλευτικές (συχνά πολύ αξιόλογες, πάντως) προσωπικότητες, δικαιούμαι πιστεύω να προσθέσω το μετριαστικό πρόθεμα ημι-. Και ψιλοδιακομματική να την πείτε, μέσα θα είστε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Κλισέ | Με ετικέτα: , , , , , | 106 Σχόλια »

Τα… αληθινά ομηρικά έπη

Posted by sarant στο 24 Φεβρουαρίου, 2011

 

Μια και σήμερa είναι Τσικνοπέμπτη, ταιριάζει, παρά το γενικότερο κλίμα, να βάλουμε κάτι πιπεράτο, αθυρόστομο. Κατά σύμπτωση, πριν από λίγες μέρες, ένας φίλος του ιστολογίου, ο Αλέξης Τ., μου έστειλε μια δουλειά του που ταιριάζει απόλυτα με την περίσταση. Οι περισσότεροι θα ξέρετε την αθυρόστομη παρωδία της Ιλιάδας και της Οδύσσειας που κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο (αλλά που είναι πολύ παλιότερη). Εγώ τη γνώρισα -φυσικά- όταν πήγαινα στο Γυμνάσιο, και ήταν μόνο η Ιλιάδα. Θεωρώ ότι αποτελεί έξοχο δείγμα ανώνυμης αθυρόστομης δημιουργίας, αλλά δεν λέω περισσότερα γιατί δίνω τον λόγο στον Αλέξη, ο οποίος μάζεψε τις διάφορες παραλλαγές που κυκλοφορούν, τις ενοποίησε, πρόσθεσε (λίγους) δικούς του στίχους, διόρθωσε μετρικές αδυναμίες και παρουσιάζει το τελικό κείμενο, περίπου όπως έκανε ο… Πεισίστρατος με τα κανονικά ομηρικά έπη. Επειδή το κείμενο είναι πολύ μεγάλο (1088 στίχοι) πιο κάτω παρουσιάζεται μια επιλογή. Το σύνολο του κειμένου μπορείτε να το βρείτε εδώ. Αλλά εγώ πολλά είπα, δίνω τον λόγο στον Αλέξη.

Το 2007, σερφάροντας άσκοπα στο διαδίκτυο, βρέθηκα σε μια ιστοσελίδα ανεκδότων, και κει εντελώς τυχαία έπεσα πάνω στον περίφημο «Τρωικό Πόλεμο» του οποίου την ύπαρξη αγνοούσα εντελώς ως τότε…

Αμέσως κατάλαβα ότι πρόκειται για κάτι πολύ περισσότερο από ένα απλό αθυρόστομο ποιηματάκι από αυτά που κυκλοφορούν κατά χιλιάδες στο διαδίκτυο, και στις διάφορες ανθολογίες «πιπεράτων» δημοτικών τραγουδιών (Αποκριάτικα, Γαμοτράγουδα κλπ.). Εντυπωσιάστηκα από τη δύναμη και την ευρηματικότητα του στίχου και όπως ήταν φυσικό άρχισα να ψάχνω περισσότερες πληροφορίες και στοιχεία γι’ αυτό, αξιοποιώντας (τι άλλο;) τις τεράστιες δυνατότητες που δίνει στις μέρες μας το διαδίκτυο.

Γρήγορα ανακάλυψα ότι το έργο κυκλοφορεί στο διαδίκτυο σε πάμπολλες ‘παραλλαγές’, με μικρές ή μεγαλύτερες διαφορές μεταξύ τους, και σε δύο βασικές ‘εκδοχές’. Η μία, είναι η πιο σύντομη και περιλαμβάνει την εξιστόρηση μόνο του πολέμου της Τροίας (‘Ιλιάδα’ θα μπορούσαμε να την πούμε), ενώ η δεύτερη είναι πολύ πιο εκτεταμένη (σε κάποιες παραλλαγές που βρήκα φτάνει μέχρι τους 950-1000 στίχους) και περιλαμβάνει εκτός από την ‘Ιλιάδα’ και ολόκληρη την ‘Οδύσσεια’, μέχρι την επιστροφή του Οδυσσέα, την τιμωρία των μνηστήρων και τέλος τη …διαθήκη του Οδυσσέα που αποτελεί και το φινάλε του έργου. Κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των παραλλαγών είναι ότι υπάρχουν άφθονα λάθη στο μέτρο και στην ομοιοκαταληξία, και σε κάποιες περιπτώσεις ολόκληρα κομμάτια που είναι εκτός μέτρου και ‘φωνάζουν’ από μακριά ότι έχουν προστεθεί εκ των υστέρων.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Ευτράπελα, Παρωδίες | Με ετικέτα: , , , , | 141 Σχόλια »

Παρελθοντικές ντομάτες και άλλες πατάτες

Posted by sarant στο 21 Ιανουαρίου, 2010

Μόλις μού το έστειλαν και παρόλο που νομίζω πως το έχω ξαναδεί στο αχανές διαδίκτυο (και μάλιστα σε ιστολόγιο φίλου) σας το παρουσιάζω διότι έχει πλάκα και είναι και αυθεντικό, δηλαδή η ετικέτα αυτή πράγματι υπάρχει:

 Ντομάτες λοιπόν περασμένες από τον τρίφτη, πασάτα  που λένε οι Ιταλοί, που δεν ξέρω πώς ακριβώς τις λένε, μάλλον «τριμμένες».

Πάντως, αυτό είναι βέβαιο, δεν τις λένε παρελθοντικές. Δεν ξέρω αν η μετάφραση έγινε από άνθρωπο ή από μηχανάκι (πιθανότερο το δεύτερο) αλλά βρίσκω εξόχως σουρεαλιστική την απόδοση, δεν συμφωνείτε;

Μια και πιάσαμε τα μεταφραστικά, να δούμε ένα άλλο ωραίο μαργαριτάρι, όχι ντομάτα, αλλά ίσως πατάτα, και ελαφρώς παρελθοντική, χτεσινή, από τη στήλη του Χρ. Μιχαηλίδη στην Ελευθεροτυπία, όπου διηγείται μια πολύ ωραία ιστορία, για μια κυρία από τα Χάιλαντ της Σκωτίας που έφυγε από το σπίτι της στις 23 Δεκεμβρίου 2009 στη βορειοδυτική άκρη της Σκωτίας, να πάει στην πόλη για τα χριστουγεννιάτικα ψώνια της, αλλά την έπιασε η κακοκαιρία, με αποτέλεσμα να γυρίσει σπίτι της παραπροχτές! Πέρασε Χριστούγεννα, διαβάζουμε, «με φίλους σε ένα καραβάνι». Μη φανταστείτε ότι με τα ακραία καιρικά φαινόμενα έχουν εμφανιστεί καμήλες στη Σκωτία, το καραβάνι είναι μεταφραστικό εύρημα. Το αγγλικό κείμενο λέει in a friend’s caravan, το οποίο εγώ μάλλον για τροχόσπιτο το κόβω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εφημεριδογραφικά, Κοτσανολόγιο, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , , , | 27 Σχόλια »