Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ινδία’

Πενταυγουστιανά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 5 Αύγουστος, 2017

Τεταρταυγουστιανά θα τα λέγαμε αν δημοσιεύονταν χτες, επέτειο της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά στις 4 Αυγούστου 1936, μιας από τις ελάχιστες ημερομηνίες που έχουν δώσει λέξη στη γλώσσα μας. Όμως, δημοσιεύονται σήμερα -άρα, πενταυγουστιανά.

Και ξεκινάμε με μιαν ακλισιά από την προηγούμενη βδομάδα, όπου σε κάποιο δελτίο ειδήσεων γράφτηκε για «22 απόπλους» από τον Πειραιά και «12 απόπλους» από τη Ραφήνα.

Ο απόπλους, λέμε, αλλά πώς κάνει στον πληθυντικό; Κατά τον Μπαμπινιώτη δεν έχει πληθυντικό, ενώ το Βικιλεξικό και η Lexigram δίνουν: οι απόπλοι, των απόπλων, τους απόπλους.

Άρα σωστή η κάρτα του καναλιού; Όχι, διότι εδώ έχουμε ονομαστική.

Πολύ πιο απλό είναι να παραδεχτούμε πως η λέξη είναι ελλειπτική, δεν έχει πληθυντικό και να μιλάμε για «22 αναχωρήσεις» ή, αφού ήδη έχουμε την αναχώρηση στον τίτλο της κάρτας, για «22 πλοία».

* Γράφει ο Δ. Νανούρης στην ΕφΣυν:

Ορρωδούν προ του θεϊκού ΘΑλέξη ο καραμπουζουκλής Καλαματιανός ΘΑμαράθ και το συνεταιράκι του ο Μπένι (απ’ το ’να αυτί κι απ’ τ’ άλλο βγαίνει).

Εντάξει, τους έκανε με τα κρεμμυδάκια και τους τρεις, αλλά… αλλά τι θα πει «ορρωδούν»; Ορρωδώ θα πει «λιποψυχώ, διστάζω» και χρησιμοποιείται κυρίως στη στερεότυπη φράση «δεν ορρωδεί προ ουδενός» που τη λέμε για κάποιον αδίστακτο.

Φοβάμαι ότι ο αρθρογράφος ήθελε εδώ να γράψει «Ωχριούν προ του ΘΑλέξη ο ΘΑμαράθ και ο Μπένι», εννοώντας ότι είναι πολύ υποδεέστεροι από αυτόν (εν προκειμένω, στην τέχνη της παραπλάνησης).

Μπαμπά σας γλώσσα γιατί δεν μιλάτε;

* Μια βουλευτίνα του κόμματος του Μακρόν μοίραζε φυλλάδια σε μια λαϊκή αγορά, όταν δέχτηκε επίθεση από κάποιον περαστικό.

Στο σχετικό άρθρο, η Καθημερινή γράφει:

Η Ροσί διένειμε φυλλάδια στην αγορά όταν την χτύπησε ένας άνδρας γύρω στις 11.00 το πρωί.

Στέκει αυτό; Όχι. Θέλουμε παρατατικό στο πρώτο ρήμα, όπως θα φανεί αμέσως αν αντί για το «διανέμω» βάλουμε το συνώνυμο «μοιράζω». Η βουλεύτρια μοίραζε φυλλάδια όταν την πλησίασε ο άγνωστος. Κανείς φυσικός ομιλητής δεν θα πει «Η βουλεύτρια μοίρασε φυλλάδια όταν τη χτύπησε ένας άνδρας».

Άρα, διένεμε -όχι «διένειμε». Ή πιο απλά, μοίραζε. Μπαμπά σας γλώσσα, και πάλι, γιατί δεν μιλάτε;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Ευπρεπισμός, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Μουστάκια της Τζοκόντας | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 208 Σχόλια »

Ο Σεφέρης και οι αμαλάκες

Posted by sarant στο 13 Δεκέμβριος, 2015

Κατά πάσα πιθανότητα, η τελευταία λέξη του τίτλου θα σας είναι άγνωστη. Ίσως να σκεφτήκατε πως έχει κάποια σχέση με τη συχνότερη ελληνική βρισιά, και σχέση υπάρχει αλλά όχι ετυμολογική ή εγγενής, δηλαδή οι αμαλάκες δεν είναι οι μαλάκες με άλφα στερητικό, δηλαδή οι μη μαλάκες. Τη λέξη την έχουμε ξανασυζητήσει στο ιστολόγιο, αλλά θαμμένη σε κάποια σχόλια του άρθρου για τον Σι Μαλάκας, τον προκατακλυσμιαίο (ελληνικής καταγωγής όπως δείχνει τ’ όνομά του) γενάρχη των Φιλιππινέζων, οπότε λίγοι θα τη θυμούνται.

Οι αμαλάκες, καταρχάς, είναι γένους θηλυκού. Η αμαλάκα λοιπόν είναι οπωροφόρο δέντρο της Ινδίας, Phyllanthus emblica το επιστημονικό της όνομα. Η λέξη έχει σανσκριτική ετυμολογία, και το δέντρο με τον καρπό του έχουν κάποια πολιτισμική και θρησκευτική σημασία στα μέρη εκείνα.

Τι σχέση έχει ο Σεφέρης με τις αμαλάκες, θα αναρωτηθείτε. Η λέξη υπάρχει σε ένα σατιρικό στιχούργημα του Σεφέρη, γραμμένο το 1931, που βρέθηκε στα χαρτιά του και σήμερα περιλαμβάνεται στο Τετράδιο Γυμνασμάτων Β’, ένα στιχούργημα που έχει τον τίτλο Ινδικό παραμύθι, και που, όπως θα δείτε, βρίθει από ινδοπρεπείς λέξεις.

Ινδικό παραμύθι

Κάτω απ’ τις κουβαροσουκιές
κάθεται η λωτομάτα
κόβει ντομάτα για σαλάτα
καδάμπες και γαντζιές.

Πώς τραγουδεί τζιντζιριστά
κι οι μπαμπουκαλαμιώνες
με τους αμπανοζιοδεντρώνες
γνέφουνται στα λιμνιά …

Ω, φρίκη! ξάφνου απ’ τους δρυμούς
πηδήσανε οι αρτζούνες!
Με κάτι φλογερές μουτσούνες
και με κακούς σκοπούς

κινήσανε κοπαδιαστά
να βρουν τον άσο κούπα
της κόρης πού ηταν σαν τουλούπα
στου Γάγγη τα νερά …

Μα η διαλεχτή των Νισχιαντχών
αρτζούνες δεν εσκιάχτη
και στο κοπάδι έβγαλε τ’ άχτι
τ’ αψύ των Βινταρμπχών.

Κι όταν εφύγαν μουλωχτά
πέρα στις αμαλάκες
είπε: «Α’ στο διάολο μαλάκες!..»
κι έφαγε ανόρεχτα.

Λονδίνο, 7. 11. 1931

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ποίηση, Σατιρικά, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 58 Σχόλια »

Το σαμπουάν και το σιαμπού

Posted by sarant στο 11 Σεπτεμβρίου, 2014

Έγραφα κάτι χτες (ετοιμάζω μια ομιλία που ίσως να τη δημοσιεύσω κι εδώ αργότερα) για κάποιες αγγλικές λέξεις που είναι δάνεια από ινδικές γλώσσες και που έγιναν διεθνείς και έφτασαν και στα ελληνικά -αλλά δεν εννοώ λέξεις σαν το κάρι, που το τρώνε σκυφτοί με ρύζι οι κούληδες ή έστω σαν τον μαχαραγιά. Όταν δανείζεσαι το πράγμα δανείζεσαι και τη  λέξη που το περιγράφει κι έτσι δεν είναι έκπληξη που η αγγλική λέξη curry (όχι το ομόηχό της ρήμα) έγινε διεθνής δηλώνοντας το συγκεκριμένο μπαχαρικό.

Μιλάω για λέξεις που δηλώνουν πράγματα που δεν έχουν σχέση με την ειδική ινδική πραγματικότητα, και μάλιστα λέξεις που άλλαξαν σημασία κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους. Πρόχειρα ψάχνοντας βρήκα δυο τέτοιες λέξεις, που και οι δυο έχουν ενδιαφέρουσα ιστορία. Για τη μία από αυτές, τη λέξη τανκς, έχουμε συζητήσει σε παλιότερο άρθρο. Για την άλλη από τις λέξεις αυτές δεν θα σας βάλω βέβαια κουίζ, αφού είχα την απρονοησία να την αναφέρω στον τίτλο, έχω όμως γράψει ένα άρθρο στον παλιό μου ιστότοπο, κανα οχτάμηνο πριν ανοίξω το εδώ ιστολόγιο, και τώρα που το κοίταζα διαπίστωσα ότι αντέχει την αναδημοσίευση, παρόλο που η αφορμή για την οποία έγραψα τότε το άρθρο δεν είναι πια επίκαιρη.

Η αφορμή μου ήταν το άρθρο ενός γνωστού δημοσιογράφου (αρχικά του: Χ.Μ.) στην Ελευθεροτυπία, τον Αύγουστο του 2008, με την οποία κατηγορούσε τους Κυπρίους ότι έχουν «αγγλοποιήσει» τα ελληνικά τους, όπως κι εμείς οι ελλαδίτες άλλωστε, αν και αναγνώριζε στους Κυπρίους το ελαφρυντικό πως «είχαν τους Εγγλέζους για εκατοντάδες χρόνια στον σβέρκο τους» (δηλαδή πόσες εκατοντάδες; μήπως 0,8;)

Αφορμή για την ιερή οργή του σχολιογράφου είχε σταθεί μια δίγλωσση πινακίδα από την τουριστική περιοχή της Αγίας Νάπας  η οποία παρακαλούσε τους τουρίστες να μην χρησιμοποιούν σαπούνι ή σαμπουάν με το ντους. Do not use soap, shampoo, etc. έλεγε το αγγλικό κείμενο, ενώ το ελληνικό ήταν:

Μη χρησιμοποιείτε σαπούνι ή σιαμπού

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Κύπρος | Με ετικέτα: , , , | 137 Σχόλια »

Τα άρματα που θα παρελάσουν, επειδή λεφτά υπάρχουν

Posted by sarant στο 16 Οκτώβριος, 2013

Όπως ίσως θα διαβάσατε, φέτος στην παρέλαση της 28ης Οκτωβρίου θα πάρουν και πάλι μέρος άρματα μάχης και μηχανοκίνητα τμήματα, καθώς και αεροσκάφη της Πολεμικής Αεροπορίας, παρόλο που τα τελευταία χρόνια το δαπανηρό αυτό έθιμο είχε διακοπεί (τελευταία φορά που έγινε παρέλαση με άρματα μάχης ήταν στις 25 Μαρτίου 2010), Στην αρχή νόμιζα ότι η ακατανόητη αυτή απόφαση, σε καιρούς ασφυκτικής λιτότητας, ήταν ένα προσωπικό καπρίτσιο του υπουργού Άμυνας κ. Αβραμόπουλου, ίσως και για να μπει στο μάτι του Ευ. Βενιζέλου, ο οποίος μάλιστα διαμαρτυρήθηκε.

Όμως, το Γραφείο Τύπου της ΝΔ έσπευσε να καλύψει τον κ. Αβραμόπουλο, και ταυτόχρονα να αδειάσει μεγαλοπρεπώς τον κ. Αντιπρόεδρο, δείχνοντας για μιαν ακόμα φορά ότι οι διαμαρτυρίες των σώγαμπρων δεν παίρνονται και πολύ υπόψη: «η παρέλαση πρέπει να γίνεται όπως αρμόζει σε ένα γεγονός που τιμά την ιστορική μας επέτειο, δίνοντας τη δυνατότητα στο λαό της Β. Ελλάδος και της Θεσσαλονίκης ειδικότερα, να συμμετάσχει, να δει, να θαυμάσει και να τιμήσει τα παιδιά του, που υπηρετούν την πατρίδα, αλλά και μέρος των δυνατοτήτων του αμυντικού μας συστήματος, το οποίο έχει αποκτήσει η πατρίδα μας με θυσίες των Ελλήνων».

Πρέπει βέβαια να πούμε ότι ο κ. Αβραμόπουλος κοστολόγησε τη συμμετοχή αυτή σε 35.000 ευρώ, αμελητέο ίσως ποσό -αλλά άλλες πηγές, φιλοκυβερνητικές μάλιστα, δίνουν κόστος ως και 30 φορές μεγαλύτερο, που ξεπερνάει το εκατομμύριο. Ωστόσο, το ζήτημα δεν είναι (μόνο) το ύψος των επιπλέον δαπανών που θα επωμιστεί το κράτος, είναι και ο συμβολισμός της απόφασης. Από τη μια επιβάλλονται αιματηρές θυσίες στον λαό, κλείνουν σχολεία ή μένουν χωρίς φύλαξη, μαθητές αναγκάζονται να αλλάξουν μεσοδρομίς κατεύθυνση, νοσοκομεία δεν έχουν αναλώσιμα -και από την άλλη, λεφτά υπάρχουν και για μηχανοκίνητες παρελάσεις, και για να έρχεται κάθε Πάσχα το Άγιο Φως από τα Γεροσόλυμα (που τώρα που έπιασε και φιλίες με τον πρωθυπουργό και συζητάνε για θέματα αρμοδιότητάς τους). Τι του λείπει του κασιδιάρη; (και δεν εννοώ βέβαια τον υπόδικο) – Σκούφια με μαργαριτάρι, λέει η παροιμία. Για να μη μιλήσουμε για πολύ μεγαλύτερα ποσά, τάξεις μεγέθους παραπάνω, όπως αυτά που έχασε το κράτος όταν χάρισε άδειες σε καναλάρχες, για να αναφέρω ένα μόνο παράδειγμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , | 197 Σχόλια »