Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ιουλιανός’

Χρόνια πολλά στη Θεοδώρα και στον Θόδωρο!

Posted by sarant στο 11 Μαρτίου, 2022

Στο ιστολόγιο συνηθίζουμε να δημοσιεύουμε άρθρα, αφιερωμένα σε ονόματα, τη μέρα της γιορτής τους, και με τον καιρό έχουμε καλύψει τα περισσότερα διαδεδομένα αντρικά και γυναικεία ονόματα -τη Μαρία και την Άννα, τον Δημήτρη και τη Δήμητρα, τον Γιάννη, τον Γιώργο, τον Νίκο, τον Κώστα και την Ελένη, τον Στέλιο και τη Στέλλα, τον Χρίστο (ή Χρήστο) και την Κατερίνα. Από τα λιγότερο συχνά έχουμε αφιερώσει άρθρο στον Σπύρο , στον Θανάση και στον Σταύρο, ενώ παλιότερα στον Θωμά, στον Στέφανο, στον Χαράλαμπο, στην Παρασκευή και τον Παρασκευά. Τελευταίο άρθρο της κατηγορίας αυτής είχαμε τον Γενάρη, για τον Αντώνη και την Αντωνία.

Σήμερα θα τιμήσουμε με το άρθρο μας τα ονόματα Θεοδώρα και Θεόδωρος -η γιορτή των Αγίων Θεοδώρων, βέβαια, είναι αύριο, που είναι Σάββατο. Είναι κινητή γιορτή, πέφτει το Σάββατο μετά την Καθαρά Δευτέρα, αλλά αφού το Σάββατο είναι μέρα αφιερωμένη στα μεζεδάκια είπα να δημοσιεύσω το άρθρο σήμερα. Έχω κι έναν ακόμα λόγο γι’ αυτό, διότι και σήμερα γιορτάζουν κάποιες Θεοδώρες, αφού σήμερα είναι η γιορτή της Αγίας Θεοδώρας της Άρτας, της πολιούχου αγίας της πόλης. Αυτή η γιορτή είναι σταθερή βέβαια και είναι απλώς σύμπτωση ότι πέφτει μία μέρα πριν από την πανελλήνια των Αγίων Θεοδώρων.

Για να είμαι ακριβέστερος, σήμερα, δηλαδή το πρώτο Σάββατο της Σαρακοστής, τιμάται το θαύμα με τα κόλλυβα που έκανε ο Άγιος Θεόδωρος ο Τήρων τον καιρό του Ιουλιανού. Ο άγιος αυτός λέγεται έτσι επειδή είχε καταταγεί νεοσύλλεκτος (tiro στη στρατιωτική ορολογία των Ρωμαίων) και μαρτύρησε για την πίστη του, κάηκε ζωντανός στην πυρά το 307. Το θαύμα το έκανε 55 χρόνια μετά, όταν εμφανίστηκε στον ύπνο του πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως και του έδωσε οδηγίες. Υπάρχει όμως και άλλος άγιος Θεόδωρος, ο Στρατηλάτης, συντοπίτης κατά σύμπτωση του Τήρωνος, και γι’ αυτό συχνά τους μπερδεύουν. Ο καθένας από τους δυο τους έχει και άλλη γιορτή, τον Φεβρουάριο και στις 12 Μαΐου, αλλά οι περισσότεροι Θόδωροι που ξέρω, όπως και οι Θεοδώρες (εκτός αν είναι από την Άρτα γιορτάζουν το Σάββατο. Πολλά είπα και σας μπέρδεψα οπότε σταματάω με τα εορτολογικά, πάντως επειδή είναι δύο οι γνωστοί Θεόδωροι που άγιασαν γι’ αυτό και το αγιώνυμο, σε εκκλησίες και τοπωνύμια, φέρεται συνήθως στον πληθυντικό: Άγιοι Θεόδωροι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisement

Posted in Εορταστικά, Εορτολόγιο, Ονόματα, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 202 Σχόλια »

Μεζεδάκια του Μπρέξιτ

Posted by sarant στο 25 Ιουνίου, 2016

Το σημερινό πιάτο, μοιραία, έχει έντονα βρετανικό χρώμα, αφού δημοσιεύεται δυο μέρες μετά το βρετανικό δημοψήφισμα που έβγαλε, αναπάντεχα για πολλούς, αποτέλεσμα υπέρ της Εξόδου της Βρετανίας από την ΕΕ, το κοινώς λεγόμενο Μπρέξιτ, δηλαδή που έβγαλε τη Βρετανία από την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Αναπάντεχο ήταν και για μένα το αποτέλεσμα, ας το παραδεχτώ -υπολόγιζα να επικρατήσει η Παραμονή και μάλιστα με ποσοστό μεγαλύτερο από 52%. Οπότε, ας το παραδεχτώ, έπεσα έξω. Για κάποιους το προχτεσινό αποτέλεσμα είναι μια καταδίκη των μη εκλεγμένων γραφειοκρατών των Βρυξελλών -φοβάμαι όμως πως, εξίσου ή περισσότερο από αυτό, ήταν μια ξεκάθαρα αντιπροσφυγική ψήφος, που συνδυάστηκε βέβαια με τον παραδοσιακό βρετανικό ευρωσκεπτικισμό.

Τέλος πάντων, τα σχετικά με το βρετανικό δημοψήφισμα τα συζητήσαμε στο ειδικό άρθρο μας, στο οποίο συνεχίζετε να σχολιάζετε. Εδώ σερβίρουμε τα μεζεδάκια της εβδομάδας, που βέβαια δεν είναι απαραιτήτως σχετικά με τη Βρετανία ή την ΕΕ. Και να θυμίσουμε ότι σε ανύποπτο χρόνο το ιστολόγιο είχε λανσάρει τη λέξη «μπρεξιταρισμένος».

Και ξεκινάμε με το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος -θα προσέξατε ίσως ότι ενώ τα μεσάνυχτα της Πέμπτη ή λίγο αργότερα τα πρώτα αποτελέσματα ή οι πρώτες εκτιμήσεις έδιναν Παραμονή, η αυγή έβγαλε όχι μητροπολίτη αλλά ανατροπή των αρχικών αποτελεσμάτων. Οπότε οι εφημερίδες, τόσο οι πρωινές όσο και οι «απογευματινές» (εδώ τα εισαγωγικά έχουν τη σημασία τους) είχαν δίλημμα ως προς τον τίτλο που θα έβαζαν για το βρετανικό δημοψήφισμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ευρωπαϊκή Ένωση, Εφημεριδογραφικά, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , , , | 245 Σχόλια »

Γιατί (δεν) το λέμε έτσι

Posted by sarant στο 2 Ιουλίου, 2013

Η παρένθεση στον τίτλο σημαίνει ότι η φράση μπορεί να διαβαστεί με δυο τρόπους «Γιατί το λέμε έτσι» και «Γιατί δεν το λέμε έτσι». Το αντικείμενό μας εδώ είναι διάφορες ιδιωματικές και παροιμιακές φράσεις της γλώσσας μας, για τις οποίες υπάρχει απορία από πού προήλθαν και για την προέλευση των οποίων έχουν προταθεί διάφορες ευφάνταστες εκδοχές. Οπότε, όποιος επιχειρήσει ποτέ να συντάξει ένα «ετυμολογικό λεξικό» των παροιμιωδών φράσεων (δεν ξέρω αν ο όρος είναι ακριβής όταν δεν έχουμε να κάνουμε με λέξεις) θα πρέπει όχι μόνο να παρουσιάσει από πού προέρχεται κατά τη γνώμη του η κάθε φράση αλλά ταυτόχρονα να ανασκευάσει τις προηγούμενες αστήριχτες εκδοχές ή τουλάχιστο να εκφράσει τις επιφυλάξεις του.

Κάτι τέτοιο δεν είναι εύκολο, και ίσως γι’ αυτό δεν έχει επιχειρηθεί. Έπειτα, η ανασκευή θέλει χώρο -είναι αυτό που λέμε «ρίχνει ο παλαβός μια πέτρα στο πηγάδι και σαράντα γνωστικοί δεν χωράνε να τη βγάλουν». Για παράδειγμα, για τη γνωστή φράση «πράσινα άλογα», υπάρχει η ανόητη θεωρία ότι προέρχεται από την αρχαιοελληνική φράση «πράσσειν άλογα». Όσοι υποστηρίζουν την αστήριχτη αυτή θέση, δεν κάνουν φυσικά τον κόπο να τεκμηριώσουν την άποψή τους, την παρουσιάζουν σαν αξίωμα, καμιά φορά μάλιστα αποκαλούν αγράμματους» όσους γράφουν «πράσινα άλογα», κι επειδή πολλοί συμπατριώτες μας χάνουν κάθε κριτική ικανότητα (αν είχαν δηλαδή) όταν ακούσουν κάτι αρχαιοελληνικό, η αστήριχτη αυτή θέση γίνεται πιστευτή από αρκετούς. Για να την αντικρούσεις, τώρα, πρέπει να γράψεις κοτζάμ κατεβατό -ίσως όχι το διπλοσέντονο που είχα γράψει παλιότερα εδώ, αλλά πάντως δυο παραγράφους τις θέλεις. Αν είναι αυτό να το κάνεις για κάθε έκφραση για την οποία έχει διατυπωθεί αστήρικτη άποψη, καταλαβαίνετε ότι η βαλίτσα πάει πολύ μακριά.

Πριν από καμιά δεκαπενταριά χρόνια, είχα γράψει ένα βιβλιαράκι με τίτλο «Το αλφαβητάρι των ιδιωματικών εκφράσεων«. Εκεί προσπάθησα, για όσες εκφράσεις ήξερα και μπορούσα, να αναφέρω από πού προέρχονταν κατά τη γνώμη μου, και να ανασκευάσω, έστω και επιγραμματικά, τις κατά τη γνώμη μου αβάσιμες θεωρίες για την προέλευσή τους. Αυτόν τον καιρό δουλεύω ένα καινούργιο βιβλίο πάνω στο ίδιο θέμα, που θα έχει άλλον τίτλο, περίπου 30% περισσότερα λήμματα, ενώ και τα παλιά λήμματα θα γραφτούν από την αρχή, με βάση το νέο υλικό που έχω συγκεντρώσει όλον αυτό τον καιρό και διορθώνοντας τα αναπόφευκτα λάθη του παλιότερου βιβλίου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Μύθοι, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 110 Σχόλια »

Τα πέντε «ατελή» ποιήματα του Καβάφη για τον Ιουλιανό

Posted by sarant στο 8 Απριλίου, 2012

Το κείμενο που ακολουθεί το είχα γράψει σαν συμπλήρωμα σε ένα καβαφικό άρθρο που είχε γράψει ο Πάνος Ζέρβας στην Καλύβα το 2007, με τίτλο «Ο Ιουλιανός για τον άτυχο πρίγκιπα«. Εκεί ο Πάνος παρουσίαζε τα εφτά ποιήματα του Κ.Π.Καβάφη για τον «αποστάτη» Ιουλιανό, τον τελευταίο εθνικό αυτοκράτορα. Με αφορμή το κείμενο του Πάνου, έγραψα στον παλιό μου ιστότοπο ένα δικό μου άρθρο στο οποίο παρουσίαζα τα πέντε ατελή ποιήματα του Καβάφη που έχουν επίσης θέμα τους τον Ιουλιανό. Αργότερα ο Πάνος πρόσθεσε το κείμενό μου στο δικό του και τα ενοποίησε. Ο λόγος που (ξανα)παρουσιάζω εδώ το παλιό μου άρθρο είναι ότι θέλω να το έχω και σε ενιαίο κείμενο, ενώ επίσης διορθώνω έναν στίχο και κάνω μερικές προσθήκες στα σχόλια.

Τα «Ατελή» ποιήματα του Κ. Π. Καβάφη, που δεν ολοκληρώθηκαν από τον ποιητή και βρέθηκαν στο αρχείο του μετά το θάνατό του, εκδόθηκαν το 1994 σε υποδειγματική φιλολογική έκδοση από τον Ίκαρο με επιμέλεια της Ρενάτας Λαβανίνι (Renata Lavagnini). Από αυτά τα 34 ποιήματα, που όλα τους έχουν γραφτεί τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια της ζωής του ποιητή, τα πέντε έχουν θέμα τους τον αυτοκράτορα Ιουλιανό. Να θυμίσω ότι στον Ιουλιανό είναι επίσης αφιερωμένα εφτά από τα «ολοκληρωμένα» ποιήματα του ποιητή. Και μόνο αυτό, ότι δηλαδή στον Ιουλιανό αφιερώνονται 12 συνολικά ποιήματα (από τα 270 του καβαφικού κόρπους, αν είναι θεμιτό να συμπεριλαμβάνουμε τα Ατελή) λέει πολλά για τη σαγήνη που άσκησε στον Καβάφη ο φιλόσοφος αυτοκράτορας και η εποχή του. (Δεν θα επεκταθώ στο θέμα, έχουν γραφτεί μελέτες από πολύ αρμοδιότερους).

Σε αντίθεση με τα ολοκληρωμένα ποιήματα (δηλ. τα 154 αναγνωρισμένα, τα 37 αποκηρυγμένα και τα 45 κρυμμένα), τα Ατελή δεν βρίσκονται στο Διαδίκτυο, ίσως για λόγους πνευματικών δικαιωμάτων –βέβαια, το έργο του ποιητή αποτελεί από το 2003 κοινό κτήμα, μετά την παρέλευση 70 ετών από το θάνατό του, αλλά στην ειδική περίπτωση των Ατελών ποιημάτων υπάρχουν δικαιώματα για την αναστήλωση του κειμένου. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι δεν μπορούμε να θεωρήσουμε τα Ατελή του Καβάφη ισότιμα ποιήματα με τα άλλα, αφού ο ποιητής τους δεν θέλησε να τα ολοκληρώσει, πολύ περισσότερο που ξέρουμε τη σχολαστικότητα με την οποία ο Καβάφης εξέδιδε σε μονόφυλλα τα ποιήματά του. Βέβαια, το επιχείρημα αυτό θα οδηγούσε επίσης στο να διαγράψουμε και τα κρυμμένα (αφού ο ποιητής τους δεν θέλησε να τα δημοσιεύσει) και βέβαια τα αποκηρυγμένα. Πάντως, τα Ατελή νομίζω ότι προσθέτουν κάτι στην εικόνα του ποιητή, πολύ περισσότερο που είναι ποιήματα της ωριμότητας του Καβάφη, γραμμένα από το 1918 και μετά.


Ας δούμε λοιπόν τα πέντε ατελή ποιήματα που έγραψε (αλλά δεν ολοκλήρωσε) ο Καβάφης για τον Ιουλιανό. Μονοτονίζω αλλά διατηρώ την ορθογραφία:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Καβαφικά, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , | 66 Σχόλια »