Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ιωσήφ Στάλιν’

Τα λαθραία αποφθέγματα του Γ. Σκαμπαρδώνη

Posted by sarant στο 29 Οκτώβριος, 2018

Πριν από μερικές μέρες, ο καλός συγγραφέας Γ. Σκαμπαρδώνης δημοσίευσε στα Νέα μιαν επιφυλλίδα με τίτλο «Η ατάσθαλη γλώσσα», στην οποία επιχειρηματολογεί (αν και κάπως ασυνάρτητα) για το δικαίωμά του να χρησιμοποιεί τον όρο «λαθρομετανάστης», «ανάλογα με τη συγκυρία, το ύφος και το τι ακριβώς θέλω να πω», όπως λέει, διότι «Και αν αύριο βγει ένα άλλο κόμμα στην εξουσία και πάει να μου επιβάλει με το ζόρι τη λέξη «λαθρομετανάστης» ή κάποια ετέρα, το ίδιο ακριβώς θα απαντούσα και δεν μπορεί, κάθε κυβέρνηση, κάθε φορά, να μου φοράει με το ζόρι όποια λέξη είναι ασορτί με την προπαγάνδα της. Δεν θα ρωτάω τον Καρανίκα ή τον εκάστοτε Σπίρτζη για το πώς θα χειριστώ τη γλώσσα».

Εξεγείρεται ο κ. Σκαμπαρδώνης κατά της «λεξικρισίας», εισάγοντας αυτόν τον ατυχή κατά τη γνώμη μου νεολογισμό πάνω στο πατρόν της λ. «λογοκρισία» και δηλώνει:

Θέλουν ακόμα και να μιλάμε καθ» υπαγόρευση παρότι, όπως λέγανε και οι αρχαίοι, «η γλώσσα είναι ατάσθαλη». Υπάρχουν βέβαια και τα σχετικά πρότυπα της υπαγόρευσης· ο Στάλιν στο βιβλίο του «Μαρξισμός και γλωσσολογία» (ήθελε να παριστάνει και τον γλωσσολόγο, ο πατερούλης) γράφει το εξής ανατριχιαστικό: «Οταν θα επιβληθεί ο κομουνισμός, όλοι θα αναγκαστούν να μιλούνε μια ενιαία γλώσσα».

Σε όλα αυτά υπάρχει μια θεμελιώδης παρεξήγηση. Κανείς δεν επιχείρησε να απαγορέψει τη χρήση της συγκεκριμένης ή όποιας άλλης λέξης από τον συγγραφέα κ. Σκαμπαρδώνη και κανείς δεν μπορεί να απαγορέψει γενικά κι αόριστα τη χρήση της συγκεκριμένης λέξης (ή οποιασδήποτε λέξης, εδώ που τα λέμε).

Αυτό που έγινε είναι ότι υπήρξε μια σύσταση, πριν από 2-3 μήνες, της Εισαγγελίας του Αρείου Πάγου προς τις δικαστικές αρχές, με αφορμή τη χρήση του όρου «λαθρομετανάστης» σε εισαγγελικά έγγραφα. Το υπηρεσιακό αυτό έγγραφο συνιστούσε να αποφεύγεται ο όρος «λαθρομετανάστες» ως μη δόκιμος και μειωτικός για την αξιοπρέπεια του ατόμου και να χρησιμοποιούνται αντ’ αυτού οι εκάστοτε καταλληλότεροι όροι όπως «παράτυπα εισερχόμενα στη χώρα άτομα», «πρόσφυγες», «μετανάστες», «οικονομικοί μετανάστες», «αιτούντες άσυλο». Επίσης, η σύσταση καλούσε τις κατά τόπους εισαγγελίες να ευαισθητοποιήσουν γενικά την τοπική κοινωνία και ιδίως τους εκπαιδευτικούς, πράγμα που έγινε, τουλάχιστον σε αρκετές περιοχές της χώρας.

Σε αυτό το έγγραφο αντέδρασε η ανάξια ηγεσία των εκπαιδευτικών της Λέσβου που διεκδίκησε το δικαίωμα, κόντρα στους «θολοκουλτουριάρηδες», να χρησιμοποιεί τον φορτωμένο με μίσος όρο.

Στον όρο και στη χρήση του θα επανέλθω πιο κάτω. Αυτό που πρέπει τώρα να ξεκαθαρίσουμε είναι ότι η σύσταση απευθύνεται προς δικαστικούς και προς εκπαιδευτικούς και όχι προς το ευρύτερο κοινό ή προς τους λογοτέχνες ή προς τον κ. Σκαμπαρδώνη.

Είναι φανερό ότι άλλους περιορισμούς έχει ο δικαστικός στη χρήση του λόγου του, άλλους ο εκπαιδευτικός, άλλους ο κοινός πολίτης ή ο λογοτέχνης. Μια χυδαία έκφραση έχει τη θέση της σε ένα μυθιστόρημα, είναι ανεκτή όταν χρησιμοποιείται στην συζήτηση από έναν κοινο πολίτη (το πολύ να τον πούμε αθυρόστομο) αλλά αν την ξεστομίσει κάποιος από δικαστική ή καθηγητική έδρα θα γίνει σάλος. Αν ο ταξιτζής, εκνευρισμένος από τη διαδήλωση που κλείνει την κυκλοφορία πει «ένας Παπαδόπουλος χρειάζεται για να ξεβρωμίσει η χώρα», θα το προσπεράσουμε -το πολύ να κατεβούμε από το ταξί του. Αν την ίδια φράση την πει ένας δικαστικός (ή ένας στρατιωτικός!) θα ανησυχήσουμε -και θα πρέπει να υπάρξουν κυρώσεις.

Επομένως, κανείς δεν διανοήθηκε να απαγορέψει στον κ. Σκαμπαρδώνη, ή σε όποιον άλλο διανοούμενο που δημοσιολογεί, να χρησιμοποιεί, αν το θέλει, τον όρο «λαθρομετανάστης» -και βέβαια να χαρακτηρίζεται από αυτή του την επιλογή.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Δικαιώματα, Επικαιρότητα, Ελευθερία του λόγου, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , , | 184 Σχόλια »

Η πτώση του Παρισιού, μυθιστόρημα του Ηλία Έρενμπουργκ

Posted by sarant στο 17 Μαΐου, 2018

Παλιομοδίτης όπως είμαι, οι αγαπημενοι μου συγγραφείς ειναι επίσης παλαιοί -ένας απ’ αυτους ο σοβιετικός Ηλίας Έρενμπουργκ, που αποσπάσματα απο τα απομνημονεύματά του και από άλλα έργα του έχω ξαναβάλει στο ιστολόγιο.

Περνώντας προσφατα από το βιβλιοπωλείο της Σύγχρονης Εποχής είδα ότι εκδόθηκε, σε δύο τόμους και συνολικά 720 σελίδες, το μυθιστόρημα «Η πτωση του Παρισιού» του Ερενμπουργκ. Το πήρα και το διάβασα σχεδόν απνευστί -το ένιωθα πως θα μου άρεσε και δεν έπεσα έξω. Είχε βγει και παλιά από άλλον εκδοτικό οίκο, όμως τούτη η έκδοση της Συγχρονης Εποχής πρέπει να είναι φετινή (αν κάνω λάθος, διορθώστε).

Στην Πτώση του Παρισιού, ο Έρενμπουργκ δινει μια τοιχογραφία της Γαλλίας από το 1936 και τις εκλογές που έφεραν τη νικη του Λαϊκού Μετώπου έως το 1940 και την είσοδο των Γερμανών στο Παρίσι μετά τη συνθηκολόγηση. Ο Έρενμπουργκ, με διαφορά ο πιο δυτικός από τους Σοβιετικούς συγγραφείς, περιγράφει πράγματα που τα έζησε από πρώτο χέρι, αφού εκείνην την περίοδο ζούσε στο Παρίσι ως ανταποκριτής σοβιετικών εφημερίδων (αν και ειχε περάσει αρκετους μήνες και στην Ισπανία ως πολεμικός ανταποκριτής στον εκεί εμφύλιο· άλλωστε και η Ισπανία φιγουράρει στο μυθιστόρημα). Καθώς διάβαζα το μυθιστόρημα, εδώ κι εκεί αναγνώριζα σκηνές και φράσεις που τις είχε επίσης περιγράψει και αναφέρει ο Έρενμπουργκ, αν και κάπως διαφορετικά, στα απομνημονεύματά του.

Ειναι παραδοσιακό μυθιστόρημα, όπου παρελαύνουν δεκάδες ήρωες, οι περισσότεροι απ’ αυτους ζωγραφισμένοι πολύ πετυχημένα. Ο ίδιος ο Έρενμπουργκ, κρίνοντας το έργο του, έγραψε ότι «ορισμενοι ήρωες μού φαίνονται ζωντανοί, με τρεις διαστάσεις, άλλοι επίπεδοι, κατάλληλοι για πλακάτ» και συνεχίζει λέγοντας ότι κακώς έκανε αψεγάδιαστους τους «καλούς» (τον κομμουνιστή εργάτη Μισό ή Μιχιό, θα πούμε μετά, ή τη Ντενίζ). Πέτυχε όμως πολύ καλά τους ενδιάμεσους, σαν τον έξυπνο και ευαίσθητο καπιταλιστή Ντεσέρ. Ίσως ο πιο καλοσχεδιασμένος χαρακτήρας να είναι ο πολιτικός Τεσά, βουλευτής του ριζοσπαστικού κόμματος, που ξεκινάει από βουλευτής του Λαϊκού Μετωπου και καταλήγει υπουργός του Πετέν -ο συγγραφέας περιγράφει με μεγάλη επιτυχία και πολύ πειστικά την αλυσίδα των συμβιβασμών και των υποχωρήσεων.

Το βιβλίο έχει ενδιαφέρουσα ιστορία, την οποία δεν θα την πληροφορηθεί ο αναγνώστης της σπαρτιατικής έκδοσης της Σύγχρονης Εποχής. Τη λέω σπαρτιατική, επειδή παρουσιάζει σκέτο το κείμενο: δεν έχει ούτε προλογο, ούτε μεταφραστικές ή άλλες υποσημειώσεις, ούτε επίμετρο, ούτε τίποτα, μόνο ένα σημείωμα στο οπισθόφυλλο, για το οποίο θα πω μετά. Βέβαια, το κείμενο αρκεί και αποζημιώνει τον αναγνώστη με το παραπάνω, παρά τα μεταφραστικά προβλήματα (βλ. παρακάτω). Αλλά στην εποχή μας, ο αναγνωστης θέλει και κάτι παραπάνω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γαλλία, ΕΣΣΔ, Κριτική μεταφράσεων, Μυθιστόρημα, Μεταφραστικά, Πρόσφατη ιστορία, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , | 180 Σχόλια »

Μπρεξιταρισμένα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 20 Φεβρουαρίου, 2016

Το 1998 το Λεξικό Μπαμπινιώτη συμπεριέλαβε το λήμμα «εξιτάρω» με τη σημείωση ότι πρόκειται για αργκό των νέων. Το νεότερο Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας επίσης περιλαμβάνει το λήμμα αυτό. Αντιθέτως, λήμμα «μπρεξιτάρω» δεν υπάρχει, όπως δεν υπάρχει και λήμμα «γκρεξιτάρω» -αν πάντως το βάλουμε στόχο να φτιάχνουμε αβέρτα λέξεις για να φτάσουμε τα 5 εκατομμύρια, μπρεξιτάρω θα μπορούσε να σημαίνει «ερεθίζω, διεγείρω κάποιον με την ιδέα του μπρέξιτ». Και αφού τα μεζεδάκια γράφονται ενώ συνεχίζεται η μαραθώνια σύνοδος κορυφής που είναι αφιερωμένη στο μπρέξιτ, δηλαδή στην έξοδο της Βρετανίας από την ΕΕ, σκέφτηκα να νεολογίσω στον τίτλο, αν και τελικά μαθαίνω ότι στη σύνοδο τα βρήκαν με τη Βρετανία, χωρίς αυτό βέβαια να σημαίνει ότι αποτράπηκε ο κίνδυνος του μπρέξιτ.

Τα μεζεδάκια, εννοείται, δεν έχουν σχέση είτε με το μπρέξιτ είτε με τη σύνοδο κορυφής, απλώς συμπίπτουν χρονικά.

* Και ξεκινάω με μιαν ακόμα περίπτωση γραμματικής μπούρκας, που μας έρχεται από την Κύπρο. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, υπάρχει αίτημα του Προέδρου Αναστασιάδη «για παύση της διοικητή της Κεντρικής Τράπεζας». Σε άλλα κυπριακά μέσα η μπούρκα διατηρείται, αλλά με καθαρευουσιάνικη δαντέλα: της διοικητού.

Ασφαλώς, «της διοικήτριας», όπως θα λέγαμε και «της διευθύντριας». Έχω πάντως προσέξει ότι οι κουμπάροι στην Κύπρο προτιμούν τους επίκοινους τύπους περισσότερο από εμάς. Από την άλλη, έχουν διοικήτρια στην κεντρική τους τράπεζα, έστω κι αν την αποκαλούν «διοικητή».

* Η ακλισιά της εβδομάδας, από άρθρο της ΕφΣυν για τον Άγιο Γεώργιο, το νησάκι που βρίσκεται πλάι στη Σαλαμίνα -αν και δεν είναι πια νησάκι, αφού, όπως βλέπω στο χάρτη, ενώνεται με τη Σαλαμίνα με ένα είδος προβλήτα(ς).

Το νησάκι αυτό χρησίμευε τον 19ο αιώνα για λοιμοκαθαρτήριο, για καραντίνα -οπότε ο αρθρογράφος το παρομοιάζει με τη Σπιναλόγκα αν και, όπως κι ο ίδιος αναγνωρίζει, υπάρχουν αρκετές διαφορές στον ρόλο που έπαιξαν. Ωστόσο, μας λέει «Οι ομοιότητες των δύο μικρών νησιών, της Σπιναλόγκα και του Αγίου Γεωργίου, είναι πολλές».

Εδώ τα χαλάμε. Γιατί άκλιτη η Σπιναλόγκα; Για να δείξουμε ότι ξέρουμε πως είναι δάνειο; Σουσουδισμός απαράδεκτος.

* Ύστερα από τόσον καιρό που ψαρεύω τα μαργαριτάρια του, ας πω και ένα μπράβο για τον Κώστα τον Μπογδάνο, ο οποίος την Τρίτη (αν δεν κάνω λάθος) χρησιμοποίησε στην εκπομπή του τον αναλογικό τύπο «έχει ανάξει» αντί του αμαληκιτικού «έχει αναγάγει». Νομίζω μάλιστα πως με κοιτούσε την ώρα που το έλεγε 🙂

* Ενδιαφέρουσα ακυρολεξία στις δηλώσεις του παραιτηθέντος υφυπουργού κ. Παν. Σγουρίδη. Δήλωσε: «Αν δεν τάξεις, δεν σε ψηφίζει. Όταν σου μιλάει κάποιος ορθολογιστικά, δεν είναι καλός. Επειδή είμαι παλιά καραβάνα και επειδή δεν φείδομαι των λόγων μου, πρέπει κάποια στιγμή να πούμε την αλήθεια. Αυτή είναι η αλήθεια»

Άλλο ήθελε να πει ο κ. Υπουργός. Προφανώς ήθελε να πει ότι μιλάει πάντα με παρρησία, ότι δεν κρύβεται, ότι δεν μασάει τα λόγια του. Προτίμησε το «δεν φείδομαι» που όμως σημαίνει δεν οικονομώ τα λόγια μου, είμαι φλύαρος. Βέβαια, αλήθεια έλεγε -αλλά δεν νομίζω ότι είναι να παινεύεται γι’ αυτό!

* Πιο σωστό βέβαια θα ήταν να πω «του υπό παραίτηση υπουργού». Επειδή ο Αλέξης Τσίπρας βρίσκεται στις Βρυξέλλες για το μπρέξιτ, δεν έχει ασχοληθεί με το θέμα.

* Οι σπαμαδόροι βελτιώνονται. Βλέπω στη σπαμοπαγίδα του ιστολογίου τρία-τέσσερα σπαμ που λένε περίπου το εξής:

«Ψαγμενο κειμενο παιδια. Συνεχίστε να ανεβαζεται τετοια κειμενα να εχουμε και κατι της προκοπης να χαζευουμε».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ακλισιά, Μύθοι, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Μουστάκια της Τζοκόντας | Με ετικέτα: , , , , | 302 Σχόλια »