Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος’

Κοινόχρηστη γκάφα (στις Πανελλήνιες εξετάσεις)

Posted by sarant στο 29 Μαΐου, 2014

Ξεκίνησαν χτες,  δυο βδομάδες αργότερα από πέρυσι λόγω εκλογών, οι Πανελλήνιες εξετάσεις, όπως πάντα με το μάθημα της Γλώσσας, αυτό που μια φορά κι έναν καιρό το λέγαμε «έκθεση», αλλά που δικαίως έχει μετονομαστεί αφού στις μέρες μας το αντικείμενό του έχει διευρυνθεί: η καθαυτό έκθεση πιάνει 40 μόνο από τις 100 μονάδες, ή ίσως 50 αν προσθέσουμε και τη σύντομη ανάπτυξη μιας πρότασης, που καλούνται να κάνουν.

Η πρεμιέρα των εξετάσεων συνοδεύτηκε από την τραγική είδηση ότι ένας 18χρονος νέος έβαλε τέλος στη ζωή του, καθώς δεν άντεξε στη συναισθηματική φόρτιση. Ύστερα τα παιδιά μπήκαν στις τάξεις, όπου τους δόθηκε ένα θέμα για την ανθρωπιά και τον ανθρωπισμό. Δύσκολο να προσπεράσεις την ειρωνεία.

Τα θέματα που έπεσαν μπορείτε να τα δείτε εδώ. Το κείμενο που πάνω του βασίζονται τα θέματα είναι ένα (διασκευασμένο) απόσπασμα από ένα δοκίμιο του Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Ο Σύγχρονος Άνθρωπος (Οι Εκδόσεις των φίλων, Αθήνα 1988). Ωστόσο, μη σταθείτε στη χρονολογία -πρόκειται για τη 18η έκδοση του βιβλίου, το δε δοκίμιο έχει γραφτεί πολύ παλιότερα, νομίζω το 1964, πράγμα που σημαίνει ότι έχει ήδη κλείσει μισόν αιώνα ζωής. Και ασφαλώς μπορεί μερικά κείμενα να είναι σαν κάποιες ποικιλίες κρασιού, που βελτιώνονται με τον καιρό, και μπορεί πενήντα χρόνια να μην είναι μεγάλο διάστημα για την εξέλιξη μιας γλώσσας (πολύ περισσότερο που εμείς οι Έλληνες είμαστε αιωνοφάγοι, που έλεγε κι ο Β. Φόρης), ωστόσο η γλώσσα αλλάζει και μέσα σε πενήντα χρόνια, λέξεις αλλάζουν σημασίες, κι αυτό πρέπει να το πάρει κανείς υπόψη του.

Δεν αλλάζει μόνο η γλώσσα, αλλάζει και η κοινωνία. Ένα κείμενο που γράφεται το 1964 απηχεί απόψεις της κοινωνίας του 1964, ή μάλλον ακόμα παλιότερες αν γράφεται από έναν ήδη ηλικιωμένο συγγραφέα  (έστω, μεσήλικα: αλλά με τα σημερινά μέτρα -με τα μέτρα της εποχής του, ο 63χρονος Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος λογαριαζόταν για ηλικιωμένος το 1964, έστω κι αν οι σημερινοί 63χρονοι είναι τζόβενα). Θέλει λοιπόν προσοχή όταν διαλέγουμε κείμενα για εξετάσεις και τα παλιωμένα κείμενα πρέπει να τα κοιτάμε με μισό μάτι. Για να κάνω μια παρέκβαση, χαρακτηριστικό λάθος ήταν η επιλογή του περυσινού κειμένου που έπεσε στις εξετάσεις των εσπερινών λυκείων, ένα δοκίμιο ενός ακαδημαϊκού που μου διαφεύγει το όνομά του, γραμμένο κι αυτό στη δεκαετία του 1960, με θέμα… τη διαφήμιση, έναν τομέα που βρισκόταν στα σπάργανα πριν από 50 χρόνια -αν τον συγκρίνουμε με σήμερα- ιδίως στη χώρα μας.

Θα πει κανείς ότι το χτεσινό θέμα δεν έχει τέτοιο πρόβλημα, αφού η φύση του ανθρώπου είναι ένα αντικείμενο διαχρονικό. Ισχύει όμως το ίδιο για τον ανθρωπισμό; Δεν είμαι βέβαιος. Έπειτα, είτε εξαιτίας της ηλικίας είτε εξαιτίας της ιδιοσυγκρασίας του συγγραφέα, το κείμενο διαπνέεται από το γνωστό, καφενειακά σχεδόν, ανώδυνα γκρινιάρικο ύφος που λέει «πάει, όλα ψεύτισαν στην εποχή μας» σε σύγκριση με ένα ειδυλλιακό παρελθόν που σε αυτό το κείμενο ευτυχώς τουλάχιστον δεν κατονομάζεται ρητά. Όπως λέει και ο Ι.Μ.Π.: η ανθρώπινη λαιμαργία, η δίψα της ευζωίας δεν αφήνει τόπο για ευγενικά αισθήματα. Εδώ ανοίγεται πεδίο δόξης λαμπρό για να εφαρμόσουν οι υποψήφιοι τις ρετσέτες των εκθεσάδων, βάζοντας και μια μικρή δόση καταγγελίας του ρατσισμού αλλά και της παρακμής των αξιών.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εκπαίδευση | Με ετικέτα: , , , | 254 Σχόλια »

Απαυδημός

Posted by sarant στο 22 Μαΐου, 2011

Απαυδημός. Να μια λέξη που δεν την έχει κανένα (νομίζω) από τα μεγάλα λεξικά μας: ούτε τα καινούργια, ούτε του Παπύρου, ούτε του Δημητράκου που υποτίθεται πως έχει «όλη» την ελληνική, μόνο το Αντίστροφο την έχει, που πρέπει να διαθέτει το πληρέστερο λημματολόγιο, αλλά δεν δίνει σημασίες· και βέβαια την έχει ο βασιλιάς των ελληνικών λεξικών, το ελληνοαγγλικό λεξικό του Γεωργακά. Βασιλιάς χωρίς θρόνο, όμως, μια και μόνο το γράμμα Α έχει εκδοθεί και είναι διαθέσιμο ονλάιν.

Απαυδημός, το ουσιαστικό του ρήματος «απαυδώ», είναι η κούραση, η εξάντληση· είναι κι ο χορτασμός, ο κορεσμός.

Ο ενεστώτας του ρήματος είναι απαυδώ, αλλά σπάνια χρησιμοποιούμε τον ενεστώτα στην καθημερινή χρήση· πολύ συχνότερες είναι οι παρελθοντικές χρήσεις· βέβαια, εγώ λέω και «απαύδησα», αλλά οι (πολύ) περισσότεροι λένε «απηύδησα» και αυτός είναι, με διαφορά, ο επικρατέστερος τύπος.

Ωστόσο, συμβαίνει κάτι ενδιαφέρον: επειδή η λέξη έχει χάσει την ετυμολογική της διαφάνεια, πολλοί ομιλητές δεν αισθάνονται την εσωτερική αυτή αύξηση, και θεωρούν ότι το ρήμα έχει –η- στο θέμα του, κι έτσι παράγεται ο λαθεμένος τύπος «έχει απηυδήσει», τύπος μάλιστα ο οποίος είναι αρκετά πιο συχνός από τον σωστό τύπο «έχει απαυδήσει». Το πιο αστείο είναι ότι το Γκουγκλ, αν του δώσεις τον σωστό τύπο «απαυδήσει» θα τον περάσει για λανθασμένο και θα σε ρωτήσει «Μήπως εννοείτε απηυδήσει;» Στον ενεστώτα, όμως, το σωστό «απαυδώ» επικρατεί καθαρά –το *απηυδώ ελάχιστες γκουγκλιές έχει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λαπαθιώτης, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , | 43 Σχόλια »