Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Καβάλα’

Κοτζιάμ μεζεδάκια

Posted by sarant στο 20 Οκτώβριος, 2018

Σύμφωνα με την εργασία του Μανόλη Τριανταφυλλίδη «Τα οικογενειακά μας ονόματα», το οικογενειακό όνομα (δηλ. επώνυμο) Κοτζιάς προέρχεται από το τουρκ. koca, που σημαίνει «μεγάλος, πελώριος, γέρος». Από την ίδια λέξη έχουμε δανειστεί και τον τύπο κοτζάμ ή κοτζαμάν, απ’ όπου και το επώνυμο Κοτζαμάνης.

Θα μπορούσε να πει κανείς πως η παραίτηση του Νίκου Κοτζιά από τη θέση του υπουργού Εξωτερικών είναι ετυμολογικώς συνεπής, με την έννοια ότι φαίνεται μεγάλη απώλεια, και αφήνει μια πολύ δυσάρεστη γευση σε όσους στηρίζουν τη συμφωνία των Πρεσπών αφού από τη σύγκρουση ανάμεσα στον αρχιτέκτονα της συμφωνίας και στον βασικό υπονομευτή της βγαίνει ηττημένος ο πρώτος. Από την άλλη, δεν είμαι βέβαιος ότι ο Ν.Κ. έκανε καλά που παραιτήθηκε. Τέλος πάντων, αυτά θα τα δούμε ίσως κάποια άλλη φορά, σήμερα το μενού έχει μεζεδάκια, τσιμπολόγημα από τα γλωσσικά (κυρίως) στραβά κι ανάποδα της εβδομάδας που πέρασε.

Πάντως, η παραίτηση του Ν. Κοτζιά γέννησε κάποια μεζεδάκια, όπως το αστείο λάθος στο σουπεράκι του Σκάι, που αντί για «παραίτηση Κοτζιά» έγραψε «παραίτηση Τσίπρα». Αναπόφευκτα ήταν τα σχόλια για «ευσεβείς πόθους».

Το πιο αστείο ήταν το πάθημα του (οΘντκ) δημοσιογράφου Γιάννη Λοβέρδου, ο οποίος έσπευσε στο Τουίτερ να χλευάσει «το μπάχαλο της Συριζο-ΕΡΤ» χωρίς να προσέξει ότι η γκάφα έγινε από τον Σκάι και οχι από την ΕΡΤ (το σήμα του Σκάι υπάρχει στην πάνω δεξιά γωνία της οθόνης αλλά δεν φαίνεται καλά επειδή το φόντο είναι ανοιχτόχρωμο επίσης).

* Κι άλλο ένα σχετικά με την παραίτηση Κοτζιά.

Μου γράφει φίλος στο Φέισμπουκ:

Πώς σχολιάζετε ως ειδικός -και όχι σε πολιτική βάση- το γλωσσικό έκτροπο του πρωθυπουργού με εκείνο το «ασυνείδητα» στο οιονεί διάγγελμά του μετά την ηχηρή παραίτηση Κοτζιά και δη στο παράθεμα «δεν πρόκειται να ανεχτώ από εδώ και στο εξής καμιά διγλωσσία από οποιονδήποτε και καμιά προσωπική στρατηγική στην εθνική γραμμή της χώρας, δεν θα ανεχτώ από κανέναν συνειδητά ή ασυνείδητα, εν προκειμένω ασυνείδητα, να διαταράξει την ομαλή πορεία της χώρας προς την έξοδο από την κρίση και τα μνημόνια».
Εξ όσων γνωρίζω το «ασυνείδητα» έχει αρνητικές υποδηλώσεις. Γι αυτό έχει προταθεί αντ αυτού το «ασύνειδα» ή περιφραστικά το «χωρίς συνείδηση ή επίγνωση». Δεν έχει ο πρωθυπουργός εγγράμματους και γλωσσικά ευαίσθητους συμβούλους;

Ο φίλος μας θεωρεί λάθος τη χρήση του «ασυνείδητα». Του απάντησα ως εξής:

Καλημέρα. Κατά τη γνώμη μου, δεν είναι έτσι που τα λέτε. Το «ασυνείδητα» έχει ΚΑΙ αρνητικές υποδηλώσεις, αλλά χρησιμοποιείται επίσης με τη σημασία «που δεν γίνεται συνειδητά» -για να βεβαιωθώ, κοίταξα όλα τα λεξικά, και όλα καταγράφουν αυτή τη σημασία.

Ειδικότερα, η φράση «συνειδητά ή ασυνείδητα» είναι παγιωμένη και στερεότυπη και χρησιμοποιείται πάμπολλες φορές (γκουγκλίστε, θα τη βρείτε και σε βιβλία), μεταξύ άλλων και από «εγγράμματους και γλωσσικά ευαίσθητους χρήστες της γλώσσας». Την έχω χρησιμοποιήσει κι εγώ κάμποσες φορές, όπως και (βρίσκω στο μπλογκ μου) ένας κλασικός φιλόλογος και άλλοι δόκιμοι χειριστές της γλώσσας.

Εσείς τι λέτε;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Επικαιρότητα, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Νομανσλάνδη, Ονόματα, Τηλεοπτικά | Με ετικέτα: , , , , , | 191 Σχόλια »

Εξεταστικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 23 Μαΐου, 2015

Εξεταστικά είπα να τιτλοφορήσω τα σημερινά μεζεδάκια μας, επειδή τούτη τη βδομάδα ξεκίνησαν (και συνεχίζονται βεβαίως την επόμενη) οι πανελλήνιες εξετάσεις για την εισαγωγή στις ανώτατες σχολές. Μάλιστα, κάποια από τα πιάτα του μπουφέ μας θα έχουν και άμεση σχέση με τις εξετάσεις -και με αυτά θα ξεκινήσουμε.

Έτσι, σε έναν ιστότοπο που μοιάζει εκπαιδευτικός, υπάρχουν «Οδηγίες και μυστικά» για να γράψει κανείς καλύτερα στις πανελλήνιες εξετάσεις. Στην πρώτη κιόλας «οδηγία», διαβάζω:
Αρκετοί μαθητές μόλις παίρνουν τα θέματα, κοιτάζουν κατευθείαν το τελευταίο θέμα για να διαπιστώσουν πόσο δύσκολο είναι. Αν όντως είναι δύσκολο, τότε απογοητεύονται, και προσπαθούν να γράψουν με άγχος και κατεστραμένη ψυχολογία, καθώς συνειδητοποιούν ότι δεν πρόκειται να γράψουν τόσο καλά όσο πίστευαν. Παράλληλα χάνουν την αυτοσυγκέντρωσή τους, κάτι που οδηγεί στο να κάνουν επιπλεόντα λάθη ακόμη και ζητήματα που γνωρίζουν.

Δεν είμαι καν σίγουρος αν είναι σωστή η οδηγία και επί της ουσίας, αν δηλαδή είναι καλύτερο να αρχίσεις να γράφεις το πρώτο θέμα χωρίς να έχεις καν δει το τελευταίο -πώς θα κάνεις διαχείριση χρόνου; Αλλά κι αυτά τα «επιπλεόντα» λάθη, βγάζουν μάτι!

Το λογοπαίγνιο με το «επιπλέον» και τη μετοχή του «επιπλέω», θυμάμαι, είχε αξιοποιηθεί διαφημιστικά πριν από καμιά εικοσαριά χρόνια, σε μιαν εκστρατεία των τσιγάρων Κάμελ, όπου υπήρχε το σύνθημα «Πάρε ένα Κάμελ επιπλέον» και η εικόνα έδειχνε, αν θυμάμαι καλά, τη γκαμήλα του Κάμελ πάνω σ’ ένα στρώμα θαλάσσης. Εδώ όμως δεν έχουμε λογοπαίγνιο, έχουμε απλή και άδολη τσαπατσουλιά και ασχετοσύνη -και μάλιστα σε… εκπαιδευτικόν ιστότοπο.

* Εξετάσεις έχουν και στην Κύπρο -και ξεκινούν κι εκεί με γλώσσα. Φέτος ακούστηκαν πολλές διαμαρτυρίες, επειδή ζητήθηκε από τους υποψήφιους να γράψουν έκθεση με βάση την εξής παράγραφο από κείμενο του Γ. Γραμματικάκη:

Μέσα σε αυτό το παγκόσμιο πλαίσιο που είναι κινούμενο και κλυδωνιζόμενο η πατρίδα μας παραμένει πάντα μια ιδιαιτερότητα. Έζησε πολλά αυτή την περίοδο, λίγα όμως φαίνεται να διδάχτηκε. Τα τελευταία χρόνια βιώνει, ωστόσο, μια ιστορική στιγμή της: Το τέλος των ψευδαισθήσεων.

Δεν με ενθουσιάζει η πρώτη πρόταση της παραγράφου, εσάς; Το αστείο είναι ότι σε πολλούς ιστότοπους δούλεψε κάποιο σπασμένο τηλέφωνο που μετέτρεψε το «παγκόσμιο πλαίσιο» σε «Παγκύπριο πλαίσιο» -αν και στους υποψηφίους δόθηκε η σωστή εκφώνηση. Έμαθα, με την ευκαιρία, ότι στην Κύπρο η υπηρεσία που βάζει τα θέματα λέγεται «Επιτροπή Θεματοθέτησης».

* Για το θέμα της έκθεσης στις πανελλήνιες εξετάσεις δεν άκουσα πολλές διαμαρτυρίες, αν και σημείωσα μιαν ένσταση της καθηγήτριας Βάσως Κιντή στον τοίχο της στο Φέισμπουκ:
Και η διευκρίνιση ότι η ‘όσμωση’ ή ‘ώσμωση’ σημαίνει αλληλεπίδραση ενώ σημαίνει αμοιβαία εισροή, διείσδυση! Πόσες αστοχίες σε τρεις σειρές!

Κι όμως, το γεγονός ότι η ώσμωση (ή όσμωση, ας αφήσουμε κατά μέρος τη διτυπία) μεταφορικά έχει τη σημασία της αλληλεπίδρασης είναι ορισμός παρμένος από λεξικό (του Μπαμπινιώτη). Αλλά στην κυριολεξία, το φαινόμενο της ώσμωσης δεν περιλαμβάνει αμοιβαία εισροή, διείσδυση, αλλά μονόδρομη, αφού άλλωστε γίνεται μέσω ημιπερατής μεμβράνης: γίνεται διείσδυση μορίων διαλύτη από το αραιότερο διάλυμα προς το πυκνότερο.

(Για τα λεξιλογικά της ώσμωσης, άλλη φορά).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Ευπρεπισμός, Εκπαίδευση, Μαργαριτάρια, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Μεζεδάκια, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , , | 159 Σχόλια »

Ταζέ μπαλίκ

Posted by sarant στο 11 Νοέμβριος, 2014

Το προηγούμενο σαββατοκύριακο ήμουν στη Δράμα, αλλά πέρασα κι απο την Καβάλα, αφού εκεί (πιο σωστά στη Χρυσούπολη) βρίσκεται το αεροδρόμιο, και ήταν πολύ ευχάριστη η σύντομη έστω παραμονή και βόλτα. Θα ξαναπάω για περισσότερα.

tazebalikΚάτι που πρόσεξα στην Καβάλα ήταν οι πολλές τούρκικες επιγραφές στα μαγαζιά, εννοείται σε όσα έχουν συναλλαγές με τουρίστες. Και στο αεροδρόμιο ακόμα, πάνω από την αίθουσα με τα αφορολόγητα, έγραφε «Καλό ταξίδι» σε πολλές και διάφορες γλώσσες, ανάμεσα στις οποίες στα τούρκικα, στα ρώσικα και σε μιαν άλλη σλάβικη λατινόγραπτη (κροάτικα μάλλον), όχι όμως στα γαλλικά ή τα ιταλικά. Είπα να το φωτογραφήσω, μετά μπήκα να αγοράσω κανένα δωράκι και με τους ακανέδες ξέχασα τη φωτογραφία.

Προηγουμένως όμως, επειδή ο Μπακιρτζής λέει «πάμε στην Καβάλα για ουζάκι», είχαμε τσιμπήσει κάτι σε μια ψαροταβέρνα ονόματι Φλοίσβος, που είχε απέξω την πινακίδα που βλέπετε, κι εκεί είχα τη μηχανή εύκαιρη και τη φωτογράφησα.

Όπως βλέπετε, η ταμπέλα γράφει «Φρέσκο ψάρι» σε τρεις γλώσσες, αγγλικά, τούρκικα και ρώσικα (αν και οι πελάτες, απ’ όσο άκουγα, Έλληνες ήταν). Τα ρώσικα και τα τούρκικα είναι οι δυο γλώσσες που θα έπρεπε να έχω μάθει και το έχω τύψεις που δεν έμαθα, οπότε η ταμπέλα αυτή με γέμισε ενοχές. Κανονικά, αν τα παιδιά τελειώνουν την υποχρεωτικήν εκπαίδευση έχοντας μάθει 2-3 ξένες γλώσσες, η μία απ’ αυτές θα πρέπει βέβαια να είναι τα αγγλικά, αλλά η δεύτερη θα έπρεπε να είναι μια γλώσσα βαλκανική, τούρκικα ή σέρβικα ας πούμε (ή ίσως ρώσικα που χρησιμεύουν και σαν πύλη εισόδου στα σέρβικα, τα βουλγάρικα και τ’ ακατονόμαστα) -κι αυτό ιδίως στις παραμεθόριες περιοχές, όπου η γνώση των γλωσσών των γειτονικών λαών θα ήταν ευεργετική.

Διόρθωση: Όπως με πληροφορεί σχόλιο, η τρίτη γλώσσα της πινακίδας δεν είναι ρώσικα, αλλά βουλγάρικα. Ωστόσο, φίλος που έχει σπουδάσει στο Βελιγράδι, μου λέει πως και στα σέρβικα (ή στα σερβοκροάτικα) υπάρχει η φράση της ταμπέλας.

Τούρκικα δεν ξέρω, αλλά τις λέξεις της ταμπέλας θα τις αναγνώριζα και χωρίς τη βοήθεια της αγγλικής, επειδή μελετώντας τις διαλεκτικές ελληνικές λέξεις έχω μάθει τη σημασία αρκετών τουρκικών λέξεων -αν είχα καιρό και δάσκαλο μπορεί και ν’ άρχιζα μαθήματα. Και οι δυο λέξεις της ταμπέλας, λοιπόν, έχουν κάποιο ενδιαφέρον για την ελληνική γλώσσα και τον πολιτισμό.

Η δεύτερη λέξη, το μπαλίκ, που δεν προφέρεται ακριβώς μπαλίκ, είναι λάθος γραμμένη στην ταμπέλα. Δεν είναι balik αλλά balık, με το τούρκικο γιώτα χωρίς κουκίδα, που προφέρεται κάπως σαν ου, αλλά συμβατικά το έχω μεταγράψει μπαλίκ (λόγω και της λαθεμένης γραφής) ενώ πιο κοντά στο μπαλούκ θα ήταν. 

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Όχι στα λεξικά, Γλωσσικά δάνεια, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , , | 153 Σχόλια »