Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Καθαρά Δευτέρα’

Τα Κούλουμα δεν γκουμουλώνουμε

Posted by sarant στο 23 Φεβρουαρίου, 2015

Καθαροδευτέρα σήμερα, ή αλλιώς Κούλουμα, που το ιστολόγιο εύχεται να τα περάσετε ζεστά και όμορφα, με αγαπημένη παρέα και με άφθονο κρασί και μεζέδες.

Ένα σύντομο άρθρο για σήμερα, λεξιλογικό και ετυμολογικό μεν αλλά σύντομο και ακαταστάλαχτο, με την έννοια ότι δεν πρόκειται να μάθουμε κάτι οριστικό, αλλά πιο πολύ να ανακεφαλαιώσουμε όσα έχουν συζητηθεί κατά καιρούς στο ιστολόγιο για την ετυμολογία και την ιστορία της λέξης Κούλουμα, και κυρίως σε ένα άρθρο που είχα δημοσιεύσει πριν από πέντε χρόνια, που ήταν όλο κι όλο τρεις παράγραφες, η τελευταία από τις οποίες ήταν η εξής:

Όσο για τα Κούλουμα, παρά το ότι λεξιλογούμε δεν θα μπορέσω να σας δώσω ετυμολογία της λέξης διότι βεβαιότητα δεν υπάρχει -στα λεξικά βρίσκει κανείς δύο βασικά απόψεις, μία από το κούμουλο (σωρός) < λατ. cumulus, με αντιμετάθεση, και μία από το αρβανίτικο κόλουμ = καθαρός. (Και για τις κολόνες λένε, τάχα από τους στύλους ή τις στήλες του Ολυμπίου Διός, που προϋποθέτει να είναι αθηναϊκή η λέξη). Δεν το έχω ψάξει, δεν παίρνω θέση. Αν όμως σκεφτώ ότι στα κούλουμα γκουμουλώνουμε (λέξη που δεν τη βρίσκω στα λεξικά, περιέργως) ασύστολα, ετυμολογικώς ταιριάζει να βγαίνει η λέξη από το κούμουλο.

Από αυτή την παραγραφούλα δρομολογήθηκε ολόκληρη συζήτηση (βλ. στα σχόλια), μερικά συμπεράσματα της οποίας θα εκθέσω στα επόμενα:

α. Για την ιστορία της λέξης.

* Πολλοί σχολιαστές επισήμαναν ότι στην παιδική τους ηλικία και στον τόπο καταγωγής τους η λέξη «Κούλουμα» ήταν άγνωστη και ότι την έμαθαν αργότερα, στην Αθήνα ή/και από την τηλεόραση. Φαίνεται ότι η λέξη δεν ήταν γνωστή στη Μακεδονία και τη Θράκη, ενώ δεν θυμάμαι να την έλεγε κι η μυτιληνιά γιαγιά μου. Αλλού όμως ήταν γνωστή από παλιά, π.χ. στην Κέρκυρα και στην Κεφαλονιά, άρα δεν πρόκειται για αθηναϊκή λέξη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , | 166 Σχόλια »

Η μέρα της λαγάνας

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2012

Ένα σύντομο πριν πάω να πετάξω τον χαρταετό (ή να τσακίσω τα σαρακοστιανά, που είναι και το πραγματικό… επίδικο της γιορτής), για μία από τις πολλές ξεχωριστές λέξεις της σημερινής μέρας, τη λαγάνα.

Η λαγάνα είναι το επίπεδο ψωμί χωρίς προζύμι που τρώμε την Καθαρά Δευτέρα (και ουσιαστικά μόνο την Καθαρά Δευτέρα, τουλάχιστον οι περισσότεροι). Αυτή είναι η πανελλήνια ονομασία, νομίζω, αν και βέβαια υπάρχουν τοπικά πολλές και διάφορες παραλλαγές και ονομασίες, για παράδειγμα σε ένα κορφιάτικο γλωσσάρι βρίσκω άλλες δυο λέξεις, την ξεπεταχτή και τη φλάουνα, που είναι, λέει, αλευρόπιτα (από το αγγλικό flour)· έχω πολλές επιφυλάξεις για την ετυμολογία.

Για την ετυμολογία της λαγάνας δεν υπάρχουν επιφυλάξεις, προέρχεται από το αρχαίο λάγανον. Το βρίσκουμε π.χ. στους Εβδομήκοντα, όπου τα λάγανα δεν ταυτίζονται με τα άζυμα ψωμιά (άρτους αζύμους πεφυραμένους εν ελαίω και λάγανα άζυμα κεχρισμένα εν ελαίω, στην Έξοδο). Το αναφέρει και ο Αθήναιος σε στίχο του Αριστοφάνη (λάγανα πέπεται) από τις Εκκλησιάζουσες, αν και ο συγκεκριμένος στίχος δεν έχει διασωθεί στο κείμενο που έφτασε σε μας. Τι ακριβώς ήταν το αρχαίο λάγανο δεν ξέρουμε, πάντως πρέπει να ήταν πλατύ, άζυμο ψωμί -από αλεύρι και λάδι ίσως.

Το λάγανον ανάγεται σε θέμα λαγ- από αμάρτυρο επίθετο *λάγος (χαλαρός) απ’ όπου και λαγαρός ή λάγνος. Όποιον έχει μεγάλο πάθος με τις λαγάνες, μπορούμε να τον πούμε «λαγανολάγνο» φαντάζομαι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Ετυμολογικά, Παπαδιαμάντης, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 62 Σχόλια »