Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘καθαρός’

Λεξιλογικά της καθαρότητας

Posted by sarant στο 2 Μαρτίου, 2020

Το κείμενο που διαβάζετε σήμερα δημοσιεύτηκε στο αποκριάτικο φύλλο της Κυριακάτικης Αυγής, στη στήλη «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία» των Ενθεμάτων. Το αναδημοσιεύω εδώ χωρίς αλλαγές.

Η πρώτη Κυριακή του μήνα συμπίπτει με την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς και το σημερινό φύλλο θα μείνει να διαβάζεται και την Καθαρά Δευτέρα. Κι αν ο πειρασμός είναι μεγάλος να λεξιλογήσουμε για το καρναβάλι και για τα κούλουμα, η στήλη αποφάσισε να μην ενδώσει -και, αντίθετα, ν’ αφιερώσει το σημερινό άρθρο στη λέξη που χαρακτηρίζει την αυριανή μέρα, τη λέξη «καθαρός».

Λέμε «Καθαρά Δευτέρα» επειδή, πιστοί και μη, υποδεχόμαστε τη Σαρακοστή με διάφορα νηστίσιμα εδέσματα, άσχετο αν είναι πεντανόστιμα. Στον όρο αυτόν έχει επιβιώσει ο καθαρευουσιάνικος τύπος του θηλυκού επιθέτου, με τελικό –ά, (όπως και στην Αριστερά ή στην Ερυθρά θάλασσα), αν και πολύ συχνά ακούμε και το νεοελληνικό «Καθαρή».

Η λέξη «καθαρός» είναι αρχαία, ομηρική κιόλας –στην Οδύσσεια διαβάζουμε για «καθαρά είματα», καθαρά ρούχα. Το έτυμό της όμως κάθε άλλο παρά ξεκάθαρο είναι, αφού αντιστέκεται τόσα χρόνια στις υποθέσεις των ετυμολόγων, ιδίως αν πάρουμε υπόψη το διαλεκτικό κοθαρός. Από την αρχή το χρησιμοποιούσαν και με ηθική ή θρησκευτική σημασία (αγνός, εξαγνισμένος), σε αντιδιαστολή προς το μιαρός. Πάλι στην Οδύσσεια, στο τέλος, ο Τηλέμαχος αρνείται να δώσει «καθαρό θάνατο» δηλ. τιμημένο, στις δούλες της Πηνελόπης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , | 124 Σχόλια »