Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘καλοριφέρ’

Ο συκαλειπτικός περιοδιστής και άλλοι ομογενείς εξωτερικού

Posted by sarant στο 12 Σεπτεμβρίου, 2014

Οι δυο πρώτες λέξεις του τίτλου (μετά το άρθρο) θα σας είναι άγνωστες υποθέτω -και μέχρι αυτή τη στιγμή δεν γκουγκλίζονταν και ήταν άγνωστες σε όλους, ανύπαρκτες στην ελληνική γλώσσα (Παρένθεση: τώρα που τις έγραψα, υπάρχουν τάχα; Όχι, θα έλεγα, διότι η γλώσσα δεν έχει ιδιωτικό χαρακτήρα).

Οι λέξεις αυτές είναι ανύπαρκτες λοιπόν στα ελληνικά, αλλά έχουν προκύψει με εξελληνισμό ελληνογενών λέξεων που υπάρχουν σε άλλες γλώσσες, λέξεων που έχουν πλαστεί στις γλώσσες αυτές από δομικά υλικά της ελληνικής γλώσσας, χωρίς να έχουν κάποιο ελληνικό πρωτότυπο. Δηλαδή, όπως, ας πούμε, από το αγγλικό telephone ή το γαλλικό téléphone πλάσαμε το τηλέφωνο, έτσι θα μπορούσαμε να έχουμε πλάσει και τις λέξεις αυτές αν δεν τύχαινε να έχουμε άλλες.

Ο περιοδιστής ίσως μαντέψατε σε ποια λέξη αντιστοιχεί -είναι ευτράπελος εξελληνισμός του ισπανικού periodista, που είναι ο δημοσιογράφος. Στα ισπανικά periodismo είναι η δημοσιογραφία και periódico δεν είναι το περιοδικό αλλά η εφημερίδα -καταλαβαίνουμε όμως εύκολα τη λογική της δημιουργίας της λέξης.

Τον συκαλειπτικό θα τον αφήσω για το τέλος.

Μια άλλη «ομογενής» λέξη, για την οποία έχουμε μιλήσει σε παλιότερο άρθρο, είναι η αλτηροφιλία. Δύσκολα θα μαντέψει κανείς σε τι αναφέρεται αν δεν ξέρει την ξένη λέξη που κρύβεται πίσω της. Ακόμα κι αν σας πω ότι πρόκειται για ένα άθλημα, δεν αποκλείεται να σκεφτείτε ότι θα πρόκειται για κάποιο είδος άλματος, ενώ στην πραγματικότητα είναι εξελληνισμός της γαλλικής λέξης haltérophilie, που είναι η άρση βαρών, όρος που φτιάχτηκε γύρω στα 1925. Οι haltères, αλτήρες ελληνικά, είναι τα βαράκια, δύο μεταλλικές σφαίρες ενωμένες μεταξύ τους με σιδερένια ράβδο, ενώ οι αρχαίοι αλτήρες ήταν βάρη που τα κρατούσαν στα χέρια οι άλτες του μήκους για να αυξάνουν τη φόρα τους.

Και τι θα μπορούσε να είναι τάχατες το βιοσκόπιο; Κάποιο επιστημονικό όργανο το δίχως άλλο, κάτι σαν το μικροσκόπιο. Όχι όμως, το βιοσκόπιο είναι ο εξελληνισμός του ολλανδικού bioscoop (ή και του αγγλικού bioscope) που είναι ο κινηματογράφος. Εξελληνισμός θεωρητικός βέβαια -διότι οι Έλληνες της Νότιας Αφρικής, που όντως εξελλήνισαν τη λέξη, όπως την κατέγραψε ο Σεφέρης το 1942, την είχανε πει «το μπαϊσκόπι».

Και ποιο επάγγελμα ασκούν οι χειροποδιστές; Κάτι που έχει να κάνει με τα χέρια και με τα πόδια; Ίσως ήταν έτσι στα τέλη του 18ου αιώνα που πλάστηκε η λέξη στα αγγλικά, αλλά σήμερα ο chiropodist είναι περίπου ο πεντικιουρίστας (ή ποδολόγος ή ποδοκόμος) και με τα πόδια κυρίως ασχολείται. Πάντως ο σχηματισμός της λέξης θεωρείται ελαττωματικός, και στην Αμερική η National Association of Chiropodists άλλαξε το 1958 το όνομά της σε American Podiatry Association. Αλλά επειδή πλησιάζουμε σε ναρκοθετημένη περιοχή όταν κάνουμε λόγο για ιατρικές και παραϊατρικές ειδικότητες που έχουν αλλάξει όνομα και που το ελληνογενές τους όνομα παραπέμπει σε ποδ- και πεδ- και παιδ-, το σταματάω εδώ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Ευτράπελα | Με ετικέτα: , , | 117 Σχόλια »

Λίγα λόγια για τις ελληνογαλλικές γλωσσικές ανταλλαγές

Posted by sarant στο 31 Μαρτίου, 2014

Όπως είπαμε προχτές, το σαββατοκύριακο που μας πέρασε πήγα στο Παρίσι, όπου ήμουν προσκαλεσμένος για μια ομιλία. Πέρασα πολύ ωραία, η ομιλία πήγε καλά, γνώρισα κόσμο, γενικά μου άρεσε πολύ. Δεν έχει νόημα να αναρτήσω το κείμενο της ομιλίας μου, αφού μίλησα στα γαλλικά. Βέβαια, για το θέμα («Μύθοι και αλήθειες για την ελληνική γλώσσα») έχω μιλήσει κι άλλες φορές, κι έχω ανεβάσει και εδώ το κείμενο. Οπότε, σκέφτηκα να βάλω ένα μόνο απόσπασμα της ομιλίας που έδωσα στο Παρίσι, που έχει αρκετά καινούργια στοιχεία, το οποίο ξαναμετάφρασα από τα γαλλικά στα ελληνικά. Με την ευκαιρία, και ένα κουίζ για όσους ξέρουν καλά το Παρίσι. 

Επίσης, επειδή το απόσπασμα που ανεβάζω είναι παρμένο από μια ευρύτερη ομιλία, δεν υπάρχει ούτε πρόλογος ούτε επίλογος. Ούτε βέβαια καλύπτει το αχανές αυτό θέμα, για το οποίο έχουν γραφτεί βιβλία ολόκληρα.

……..

Λοιπόν, η ελληνική γλώσσα δεν είναι η μητέρα όλων των γλωσσών, όμως είναι δεδομένο κι αναμφισβήτητο ότι σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες βρίσκουμε λέξεις ελληνικής προέλευσης, τις οποίες μπορούμε να κατατάξουμε σε τρεις κατηγορίες: α) νεολογισμοί που δημιουργήθηκαν από επιστήμονες με βάση ελληνικές ρίζες, προθήματα και επιθήματα, π.χ. téléphone < τηλε («μακριά») + φωνή, β) λόγια δάνεια, διεθνείς λέξεις αντλημένες από το αχανές ελληνολατινικό ταμείο, όπως tragedy, philosophie, geometrische, lírica, και γ) λαϊκά δάνεια, τα οποία συχνά έχουν αλλάξει αρκετά, μερικές φορές σε σημείο που να μην είναι εύκολο να αναγνωρίσουμε την ελληνική λέξη από την οποία προέρχονται. Σαν ένα μικρό κουίζ, ποια θα λέγατε πως είναι η ελληνική λέξη στην οποία ανάγονται οι εξής έξι γαλλικές λέξεις;

abimer (χαλάω)
appuyer (στηρίζομαι)
autruche (στρουθοκάμηλος)
boutique (μπουτίκ)
cercueil (φέρετρο)
chômage (ανεργία)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά δάνεια, Εκδηλώσεις | Με ετικέτα: , , | 115 Σχόλια »