Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Καπετανάκης’

Οι κυρίες που φοράνε μελιτζανιά

Posted by sarant στο 21 Ιανουαρίου, 2013

800px-Variétés_d'aubergines

Οι παλιότεροι φίλοι του ιστολογίου θα θυμούνται ότι δημοσίευα κατά καιρούς άρθρα για τα φρούτα, που τώρα μάλλον ολοκληρώθηκαν (και αν όλα πάνε καλά ίσως τα δούμε στο κοντινό μέλλον και σε μορφή βιβλίου, παρά την άγονη συγκυρία). Στη συνέχεια, όπως ήταν φυσικό, πέρασα στα λαχανικά, και ήδη έχουμε γράψει εδώ άρθρα για τη ντομάτα, το αγγούρι, την πατάτα και τα πράσα (που πρέπει να είναι και το τελευταίο), οπότε συνεχίζω με ένα ακόμα λαχανικό, που έχει μεγάλο γλωσσικό και ετυμολογικό ενδιαφέρον, αν και δεν έχει μεγάλη παρουσία στη φρασεολογία μας και στην ποίηση· αυτό το τελευταίο, η απουσία δηλαδή από την ποίηση, είναι γενικό πρόβλημα των ζαρζαβατικών, σε αντίθεση με τα φρούτα για τα οποία οι ποιητές έχουν γράψει πάμπολλα ποιήματα, ίσως επειδή τα λαχανικά παραέχουν συνάφεια με την κουζίνα, και η μυρωδιά του τηγανόλαδου διώχνει μακριά τους ποιητές, κι έτσι δεν ξέρω να έχει γραφτεί τίποτα (έξω από σατιρικά) για τις μελιτζάνες, ούτε άλλωστε για τις ντομάτες ή τις πατάτες.

Αναφέρω μαζί μελιτζάνες, ντομάτες και πατάτες, επειδή συνυπάρχουν και σε τόσα φαγητά, αλλά τα τρία αυτά φυτά έχουν και βοτανολογική συγγένεια, και μάλιστα στενή συγγένεια, μια και ανήκουν και τα τρία όχι απλώς στην ίδια οικογένεια, τα στρυχνοειδή ή σολανίδες (Solanaceae στα λατινικά που ακόμα χρησιμοποιούνται στην επίσημη ορολογία) αλλά και στο ίδιο γένος, που ονομάζεται Στρύχνος ή Στρύχνο ή σολανό (Solanum). Στρύχνος ο κονδυλόριζος (Solanum tuberosum) είναι η πατάτα, στρύχνον το λυκοπερσικόν η ντομάτα, Στρύχνον η μελιτζάνα (Solanum melongena) είναι το φυτό που θα μας απασχολήσει σήμερα. Τα τρία αυτά αδερφάκια έχουν κι ένα πασίγνωστο ξαδερφάκι, που ανήκει στην ίδια οικογένεια, τα στρυχνοειδή, αλλά σε άλλο γένος: τη νικοτιανή, δηλ. τον καπνό. Στο ίδιο γένος ανήκει και το φυτό από το οποίο εξάγεται η στρυχνίνη, το δηλητήριο. Όλα τα φυτά της οικογένειας αυτής περιέχουν στα φύλλα ή στα σαρκώδη μέρη τους σε μικρές ή μεγάλες ποσότητες σολανίνη, που είναι δραστικό τοξικό συστατικό, και άλλωστε κάμποσα από αυτά είναι δηλητηριώδη σε χλωρή κατάσταση ή φαρμακευτικά.

Ντομάτα και μελιτζάνα είναι αναπόσπαστα στοιχεία της μεσογειακής κουζίνας, όμως δεν είναι αυτόχθονα φυτά· οι ντομάτες ήρθαν από τον Νέο Κόσμο, αλλά οι μελιτζάνες από την Ινδία. Ινδική είναι και η αρχή του ονόματός της, από το ινδικό vatin ganah που σύμφωνα με ορισμένες πηγές σημαίνει «το φυτό που θεραπεύει τα αέρια». Από τα ινδικά πάμε στo περσικό bādingān بادنجان, και από εκεί στο αραβικό (al-)bāḏinjān باذنجان.‎ Αυτά τα έχω δανειστεί από την αγγλική Βικιπαίδεια, που τα έχει πάρει από το έγκυρο OED. Το αραβικό μπαντιντζάν είναι και η εστία για την περαιτέρω εξακτίνωση της λέξης στις ευρωπαϊκές γλώσσες. Η διάδοση ακολούθησε δύο δρόμους. Ο πρώτος, που μας ενδιαφέρει και περισσότερο, περνάει από το Βυζάντιο. Το φυτό φτάνει στα μέρη μας γύρω στον 11ο αιώνα, και αρχικά αναφέρεται με διάφορες παραλλαγές: ματιτάνιον, μαζιζάνιον, μανζιζάνιον, ματζιτζάνιν (έτσι στον Πτωχοπρόδρομο), μαζάνα, ματζάνα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Γιουτουμπάκια, Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , , , | 192 Σχόλια »