Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Καπετανάκης’

Μουστάκι

Posted by sarant στο 29 Ιουνίου, 2020

Μια από τις παρενέργειες του κορονοϊού ήταν και ότι μέσα στην καραντίνα άφησα μουστάκι. Το ίδιο είχα κάνει κι όταν είχα πάει φαντάρος, και ίσως το ψυχολογικό κίνητρο να είναι το ίδιο και στις δυο περιπτώσεις: να ξυπνάς το πρωί και να βλέπεις πάνω σου κάτι που να έχει αλλάξει, έστω και λίγο.

Είχα πει πως μόλις τελειώσει η καραντίνα θα το κόψω, αλλά τελικά το άφησα έως την παραμονή της αναχώρησής μου για την Ελλάδα, πριν από δέκα μέρες δηλαδή. Έβγαλα και μερικές φωτογραφίες μυστακοφόρος, μία από τις οποίες τη φανέρωσα ήδη στο Φέισμπουκ, οπότε λόγοι διαφάνειας και ισονομίας επιβάλλουν να τη δημοσιοποιήσω κι εδώ -επειδή όμως δεν ισχύει πλέον, προτίμησα να μην την βάλω φάτσα φόρα στο άρθρο αλλά να την ανεβάσω εδώ.

Παρόλο που τα γένια έχουν ξαναγυρίσει στη μόδα, σκέτο μουστάκι είναι μάλλον σπάνιο σε νεότερους. Εγώ είχα γένια (και μουστάκι) μετά τον στρατό, αλλά τώρα δεν αποπειράθηκα να αφήσω ξανά, διότι βγαίνουν άσπρα.

Την τελευταία φορά που είχα μουστάκι προηγουμένως ήταν το 1999, που το άφησα και πάλι μια περίοδο που ήμουν για ένα μήνα μακριά από την οικογένεια. Μόλις με είδε μυστακοφόρο η μικρή μου κόρη, που τότε ήταν κάπου 18 μηνών, δεν είπε τίποτα αλλά έφυγε από το δωμάτιο. Το ξύρισα αμέσως.

Αλλά εμείς εδώ λεξιλογούμε. Οπότε, σκέφτομαι ν’ αφιερώσω το σημερινό άρθρο στο μουστάκι, με αφορμή την εφήμερη μυστακοτροφία μου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 246 Σχόλια »

Οι κυρίες που φοράνε μελιτζανιά

Posted by sarant στο 21 Ιανουαρίου, 2013

800px-Variétés_d'aubergines

Οι παλιότεροι φίλοι του ιστολογίου θα θυμούνται ότι δημοσίευα κατά καιρούς άρθρα για τα φρούτα, που τώρα μάλλον ολοκληρώθηκαν (και αν όλα πάνε καλά ίσως τα δούμε στο κοντινό μέλλον και σε μορφή βιβλίου, παρά την άγονη συγκυρία). Στη συνέχεια, όπως ήταν φυσικό, πέρασα στα λαχανικά, και ήδη έχουμε γράψει εδώ άρθρα για τη ντομάτα, το αγγούρι, την πατάτα και τα πράσα (που πρέπει να είναι και το τελευταίο), οπότε συνεχίζω με ένα ακόμα λαχανικό, που έχει μεγάλο γλωσσικό και ετυμολογικό ενδιαφέρον, αν και δεν έχει μεγάλη παρουσία στη φρασεολογία μας και στην ποίηση· αυτό το τελευταίο, η απουσία δηλαδή από την ποίηση, είναι γενικό πρόβλημα των ζαρζαβατικών, σε αντίθεση με τα φρούτα για τα οποία οι ποιητές έχουν γράψει πάμπολλα ποιήματα, ίσως επειδή τα λαχανικά παραέχουν συνάφεια με την κουζίνα, και η μυρωδιά του τηγανόλαδου διώχνει μακριά τους ποιητές, κι έτσι δεν ξέρω να έχει γραφτεί τίποτα (έξω από σατιρικά) για τις μελιτζάνες, ούτε άλλωστε για τις ντομάτες ή τις πατάτες.

Αναφέρω μαζί μελιτζάνες, ντομάτες και πατάτες, επειδή συνυπάρχουν και σε τόσα φαγητά, αλλά τα τρία αυτά φυτά έχουν και βοτανολογική συγγένεια, και μάλιστα στενή συγγένεια, μια και ανήκουν και τα τρία όχι απλώς στην ίδια οικογένεια, τα στρυχνοειδή ή σολανίδες (Solanaceae στα λατινικά που ακόμα χρησιμοποιούνται στην επίσημη ορολογία) αλλά και στο ίδιο γένος, που ονομάζεται Στρύχνος ή Στρύχνο ή σολανό (Solanum). Στρύχνος ο κονδυλόριζος (Solanum tuberosum) είναι η πατάτα, στρύχνον το λυκοπερσικόν η ντομάτα, Στρύχνον η μελιτζάνα (Solanum melongena) είναι το φυτό που θα μας απασχολήσει σήμερα. Τα τρία αυτά αδερφάκια έχουν κι ένα πασίγνωστο ξαδερφάκι, που ανήκει στην ίδια οικογένεια, τα στρυχνοειδή, αλλά σε άλλο γένος: τη νικοτιανή, δηλ. τον καπνό. Στο ίδιο γένος ανήκει και το φυτό από το οποίο εξάγεται η στρυχνίνη, το δηλητήριο. Όλα τα φυτά της οικογένειας αυτής περιέχουν στα φύλλα ή στα σαρκώδη μέρη τους σε μικρές ή μεγάλες ποσότητες σολανίνη, που είναι δραστικό τοξικό συστατικό, και άλλωστε κάμποσα από αυτά είναι δηλητηριώδη σε χλωρή κατάσταση ή φαρμακευτικά.

Ντομάτα και μελιτζάνα είναι αναπόσπαστα στοιχεία της μεσογειακής κουζίνας, όμως δεν είναι αυτόχθονα φυτά· οι ντομάτες ήρθαν από τον Νέο Κόσμο, αλλά οι μελιτζάνες από την Ινδία. Ινδική είναι και η αρχή του ονόματός της, από το ινδικό vatin ganah που σύμφωνα με ορισμένες πηγές σημαίνει «το φυτό που θεραπεύει τα αέρια». Από τα ινδικά πάμε στo περσικό bādingān بادنجان, και από εκεί στο αραβικό (al-)bāḏinjān باذنجان.‎ Αυτά τα έχω δανειστεί από την αγγλική Βικιπαίδεια, που τα έχει πάρει από το έγκυρο OED. Το αραβικό μπαντιντζάν είναι και η εστία για την περαιτέρω εξακτίνωση της λέξης στις ευρωπαϊκές γλώσσες. Η διάδοση ακολούθησε δύο δρόμους. Ο πρώτος, που μας ενδιαφέρει και περισσότερο, περνάει από το Βυζάντιο. Το φυτό φτάνει στα μέρη μας γύρω στον 11ο αιώνα, και αρχικά αναφέρεται με διάφορες παραλλαγές: ματιτάνιον, μαζιζάνιον, μανζιζάνιον, ματζιτζάνιν (έτσι στον Πτωχοπρόδρομο), μαζάνα, ματζάνα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιουτουμπάκια, Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , , , | 192 Σχόλια »