Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Καρλ Μαρξ’

Μεσοαπριλιάτικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 14 Απρίλιος, 2018

Μεζεδάκια του Θωμά έχουμε βάλει σε τίτλο άρθρου, μεταπασχαλινά επίσης, οποτε αφού βρισκόμαστε στα μισά του μήνα είπα να πω «μεσοαπριλιάτικα» τα μεζεδάκια μας ετούτης της εβδομάδας.

Να σημειώσω ότι η λέξη «μεσοαπριλιάτικος» δεν γκουγκλίζεται ή μάλλον δεν γκουγκλιζόταν την ώρα που έγραφα αυτό το άρθρο. Σε λίγη ώρα θα την έχει καταγράψει το παντεποπτικό γκουγκλ, αφού βρίσκεται και στον τίτλο της σελιδας, κι έτσι από δω και μπρος θα βγαίνει στις αναζητήσεις -τουλάχιστον στον πληθυντικό του ουδετέρου. Κι έτσι θα πλουτίσει κατά μία ακόμα λέξη η τρισχιλιετής μας γλώσσα, πλησιάζοντας προς τα 5 εκατομμύρια λέξεις που είχε πει ο κ. Αντώνης Κουνάδης ότι τάχα αναγνωρίζει το βιβλίο Γκίνες για την ελληνική γλώσσα, κάτι που δεν ισχύει.

Αυτά είχαν γίνει το 2009, όταν ο κ. Κουνάδης ήταν απλώς μέλος της Ακαδημίας Αθηνών ενώ φέτος είναι πρόεδρός της (για ένα χρόνο). Μάλιστα, την περασμένη εβδομάδα ο κ. Κουνάδης έδωσε συνέντευξη στην Καθημερινή όπου, αναπόφευκτα, επανέλαβε τις απόψεις για την υποτιθέμενη «φθίνουσα πορεία» της γλώσσας:

– Το Σύνταγμα του 1975 που αφήρεσε την ασπίδα προστασίας της γλώσσας που παρείχε το Σύνταγμα του 1952 επέτρεψε την περιβόητη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1976, η οποία κατάφερε το πρώτο καίριο πλήγμα κατά της γλώσσας μας με την κατάργηση στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση της διδασκαλίας των Αρχαίων Ελληνικών από το πρωτότυπο. Το 1982 ακολούθησε δεύτερο πλήγμα με την κατάργηση του πολυτονικού συστήματος γραφής που συνοδεύθηκε αργότερα με άλλα κατά της γλώσσας μέτρα, τα οποία οδήγησαν στο σημερινό επίπεδο λεξιπενίας, αδυναμίας εκφράσεως και σκέψεως της νεολαίας που χρησιμοποιεί στο λεξιλόγιό της περίπου 800 λέξεις. Οσο πτωχότερο το λεξιλόγιο τόσο πτωχότερη η σκέψη, διότι σκεπτόμεθα μέσω των λέξεων. Είναι συνήθεις οι βαρβαρισμοί, οι σολοικισμοί, η παραμορφωτική εκφορά λόγου, που ακούμε ακόμη και από παρουσιαστές ειδήσεων ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών σταθμών. Η Ελληνική Γλωσσική Κληρονομιά διοργάνωσε μεγάλες εκδηλώσεις για την προστασία της ελληνικής, επιτυγχάνοντας την ανάσχεση της φθίνουσας πορείας της και ακολούθως την αύξηση των ωρών διδασκαλίας των Αρχαίων Ελληνικών, τα οποία δυστυχώς εντάχθηκαν πρόσφατα στα προαιρετικά μαθήματα!

Παραθέτω ολόκληρο το σχετικό απόσπασμα της συνέντευξης. Ο κ. Κουνάδης είναι επιστήμονας, ωστόσο δεν τεκμηριώνει τον ισχυρισμό του, ότι οι νέοι σήμερα χρησιμοποιούν στο λεξιλόγιό τους 800 περίπου λέξεις. Βέβαια δεν είναι ο μόνος που επαναλαμβάνει αυτόν τον ατεκμηρίωτο ισχυρισμό και μαλιστα είναι και κάπως γενναιόδωρος, αφού η συνήθης ταρίφα των πλασιέδων της λεξιπενίας είναι οι 500 λέξεις: τόσες υποτίθεται ότι έχει το λεξιλόγιο των νέων!

Πειστική απάντηση σε αυτόν τον αβάσιμο ισχυρισμό έχουν δώσει πολλοί γλωσσολόγοι (ο κ. Κουνάδης είναι πολιτικός μηχανικός) αλλά θα περιοριστώ σε έναν, εγνωσμένης άλλωστε συντηρητικότητας, τον Γ. Μπαμπινιώτη. Έχει γράψει λοιπόν ο Μπαμπινιώτης: Ο νέος που κατηγορούμε για τις 500 λέξεις δεν είναι ο ίδιος αυτός που γράφει μια κανονική έκθεση στο σχολείο, που συναγωνίζεται χιλιάδες άλλων νέων στις εισαγωγικές εξετάσεις ή που εξετάζεται προφορικά σε διάφορα αντικείμενα, χρησιμοποιώντας πολύ περισσότερες, μερικές χιλιάδες εναλλασσομένων λέξεων;

Μερικές χιλιάδες λοιπόν, όχι 500 ή 800.

* Αν έχετε απορία για την συνταγματική «προστασία» της γλώσσας που αναφέρει ο κ. Κουνάδης, πράγματι το Συνταγμα του 1952 περιλάμβανε το άρθρο 107, το οποίο άλλωστε ήταν απαράλλαχτο (και στην αρίθμηση και στο περιεχόμενο) με το αντίστοιχο άρθρο του Συντάγματος του 1911, και είχε ως εξής: «Επίσημος γλώσσα του Κράτους είναι εκείνη, εις την οποίαν συντάσσονται το πολίτευμα και της ελληνικής νομοθεσίας τα κείμενα·πάσα προς παραφθοράν ταύτης επέμβασις απαγορεύεται».

Βέβαια, ένας τέτοιος κυκλικός ορισμός δεν ξέρω πόση «προστασία» παρέχει, αφού η αλλαγή της γλωσσικής μορφής στην οποία συντάσσεται η νομοθεσία αυτομάτως θα επέφερε και αλλαγή της «επίσημης γλωσσικής μορφής», αλλά κρινοντας από ορισμένες πρόσφατες αποφάσεις του ΣτΕ μάλλον πρέπει να χαιρετίσουμε τον συνταγματικό νομοθέτη του 1975 που μερίμνησε για την κατάργηση του παρωχημένου αυτού άρθρου.

* Προσέξτε ότι αιδημόνως ο κ. Κουνάδης παρέλειψε να αναφερθεί στο «Σύνταγμα» του 1968, στο οποίο ορκίστηκε όταν ανέλαβε, περί το 1970, διορισμενος πρόεδρος του ΣΕΓΑΣ, ένα αξίωμα που λείπει αλλωστε από το βιογραφικό του στην εφημερίδα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Αιωνίως θνήσκουσα γλώσσα, Επιγραφές, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , | 185 Σχόλια »

Στην Κολμάρ

Posted by sarant στο 26 Ιουλίου, 2017

Όταν είχα πάει στο Κολμάρ

Συζητούσα προχτές με μια συνάδελφο, και μου έλεγε πως το σαββατοκύριακο είχε πάει εκδρομή «στην Κολμάρ». Της απάντησα πως είχα πάει κι εγώ πέρυσι, και πως μου άρεσε πολύ το κέντρο της πόλης με τα χαρακτηριστικά αλσατικά σπίτια και με τα κανάλια. Ωστόσο, εγώ δεν πήγα στην Κολμάρ, αλλά στο Κολμάρ.

Όπως θα καταλάβατε, το σημερινό άρθρο δεν θα είναι ταξιδιωτικό αλλά θα εξετάσει ένα όχι ιδιαίτερα φλέγον πρόβλημα, το γένος των ξένων τοπωνυμίων. Η φίλη μου που είπε «στην Κολμάρ» τεκμηρίωσε την επιλογή της με το επιχείρημα ότι υπονοείται η λέξη «πόλη»: «στην (πόλη) Κολμάρ».

Το επιχείρημα αυτό δεν είναι αβάσιμο, και προσωπικά το εφαρμόζω για τους τίτλους εντύπων. Κι έτσι, γράφω:

  • η (εφημερίδα) Μοντ, η Μοντ, παρόλο που κάποιοι γράφουν «ο Μοντ» επειδή σημαίνει «κόσμος» ή επειδή στα γαλλικά είναι αρσενικού γένους (Le Monde).
  • η Τζουμχουριέτ, η Ελ Παΐς (παρόλο που το ελ είναι άρθρο και δη αρσενικό), η Ρεπούμπλικα, η Λιμπερασιόν, η Σαν, η Μπιλντ, η Φρανκφούρτερ Αλγκεμάινε
  • σε πιο αμφισβητούμενες περιπτώσεις, γράφω επίσης: η Τάιμς, η Γκάρντιαν, η Νιου Γιορκ Τάιμς (και όχι «ο» Γκάρντιαν ή «οι» Τάιμς)
  • το Εκόνομιστ (διότι «περιοδικό»), το Νιου Γιόρκερ (αν και πολλοί γράφουν «ο»)

Αλλά ας επιστρέψουμε στα τοπωνύμια, όπου τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γεωγραφία, Γλωσσικά ταξίδια, Ονόματα, Τίτλοι, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , | 212 Σχόλια »

Η αξία της αξιολόγησης

Posted by sarant στο 6 Μαρτίου, 2017

Το άρθρο που θα διαβάσετε σήμερα δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του Μαρτίου, στην τακτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία» στις Υποτυπώσεις, το ένθετο της κυριακάτικης Αυγής. Εδώ το δημοσιεύω χωρίς αλλαγές, αλλά επισημαίνω ότι, επειδή ο χώρος της εφημερίδας είναι περιορισμένος, δεν αναφέρθηκα καθόλου στην έννοια της αξιολόγησης των δημοσίων υπαλλήλων, και ιδιαίτερα των εκπαιδευτικών, η οποία προβάλλεται από τους ακραιοκεντρώους ως πανάκεια για τα δεινά της εκπαίδευσης ενώ κατά τη γνώμη μου πρόκειται για θεσμό περιορισμένης χρησιμότητας που μάλιστα μπορεί να αποδειχτεί και επιβλαβής υπό προϋποθέσεις.

Ακόμη, να επισημάνω ότι η αναζήτηση που έχω κάνει στα σώματα κειμένων κάθε άλλο παρά ενδελεχής ή διεξοδική είναι -οπότε, αν έχετε βρει τη λέξη «αξιολόγηση» (ή, βέβαια, «αξιολόγησις») σε προπολεμικό κείμενο θα με ενδιέφερε πολύ.

Ξεκίνησαν μετά την Καθαρά Δευτέρα οι συναντήσεις κυβέρνησης και εκπροσώπων των θεσμών με στόχο να επιτευχθεί «συμφωνία σε τεχνικό επίπεδο» ώστε να κλείσει επιτέλους η δεύτερη αξιολόγηση –δεν είναι λοιπόν περίεργο που διάλεξα να παρουσιάσω για λέξη του μήνα την αξιολόγηση.

Η αξιολόγηση φαίνεται λέξη αρχαία αλλά δεν είναι. Απ’ όλη την οικογένεια των λέξεων στην οποία ανήκει, μονάχα το επίθετο αξιόλογος έχει αρχαίες περγαμηνές, μια και προήλθε με συναρπαγή από τη φράση άξιος λόγου και είχε και στην αρχαιότητα σημασία παρόμοια με τη σημερινή –αξιολογώτατον χαρακτηρίζει ο Θουκυδίδης τον Πελοποννησιακό πόλεμο στο προοίμιο του έργου του.

Η αξιολόγηση όμως όχι μόνο δεν είναι λέξη αρχαία, αλλά επιπλέον όπως φαίνεται δεν πλάσθηκε ούτε από τους μεταγενέστερους ούτε καν από τους λόγιους του 19ου αιώνα, καθώς απουσιάζει από τη Συναγωγή νέων λέξεων του Κουμανούδη, και με βάση μιαν αναζήτηση στα σώματα κειμένων φαίνεται πως πρόκειται για λέξη του 20ού αιώνα, που φτιάχτηκε ως μεταφραστικό δάνειο πάνω στο πρότυπο του αγγλ. evaluation, ίσως και τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Για μας τους αιωνοφάγους Έλληνες λοιπόν, η αξιολόγηση είναι καινούργια λέξη. Για την έννοια αυτή λέγαμε παλιότερα αποτίμηση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 167 Σχόλια »

Ο Λένιν, ο διάβολος και η γιαγιά του

Posted by sarant στο 26 Νοέμβριος, 2014

Το σημερινό άρθρο πετυχαίνει έναν πρωτότυπο συνδυασμό: συνδυάζει λαογραφία, σοσιαλιστικό κίνημα και την αγάπη του ιστολογίου για την επαλήθευση των αποφθεγμάτων, που συχνά αποδίδονται σε διάσημα πρόσωπα που δεν τα έχουν πει (και έτσι χαρακτηρίζονται «αποφεύγματα»). Επιπλέον, ομολογώ ότι το θέμα δεν το έχω διερευνήσει όσο θα ήθελα, αλλά ελπίζω ότι η συλλογική σοφία του ιστολογίου θα προσθέσει κάποια στοιχεία.

Στην κυριακάτικη συνέντευξή του στο Βήμα, το στέλεχος του ΣΥΡΙΖΑ Γιάννης Μηλιός, αναφερόμενος στο ενδεχόμενο κυβερνητικής συνεργασίας του ΣΥΡΙΖΑ με άλλες δυνάμεις, ανέφερε: «Η αυτοδυναμία είναι το ισχυρό όπλο μιας αριστερής κυβέρνησης απέναντι στην ολιγαρχία και στους δανειστές. Δεν είμαι οπαδός της «λενινιστικής» άποψης «θα συμμαχήσω ακόμη και με τον Διάβολο για να γίνουμε κυβέρνηση». Αλλο επανάσταση, άλλο εκλογές. Οι δεσμεύσεις μας θα συνυπογραφούν με τον λαό. Αυτός είναι και ο μοναδικός μας κριτής. Τόσο πριν όσο και μετά τις εκλογές».

Θα σταθώ στο απόσπασμα: Δεν είμαι οπαδός της «λενινιστικής» άποψης «θα συμμαχήσω ακόμη και με τον Διάβολο για να γίνουμε κυβέρνηση». Αλλο επανάσταση, άλλο εκλογές, που το βρίσκω προβληματικό από πολλές απόψεις. Καταρχάς, ο Γ. Μηλιός φαίνεται να θεωρεί ότι ένα κόμμα που επιδιώκει να σχηματίσει κυβέρνηση (και μάλιστα αυτοδύναμη) με εκλογές πρέπει να είναι πιο εκλεκτικό στις συνεργασίες του από ένα κόμμα που ακολουθεί τον επαναστατικό δρόμο. Αυτό μου φαίνεται οξύμωρο, αλλά μπορεί να πέφτω έξω.

Έπειτα, ο Γ. Μηλιός όχι απλώς αποδίδει στον Λένιν την άποψη «Θα συμμαχήσω ακόμα και με τον Διάβολο …» αλλά τη θεωρεί και λενινιστική, που το βρίσκω υπερβολή. Με το να υιοθετήσει κάποιος διανοητής ή πολιτικός μια άποψη, δεν γίνεται η άποψη αυτή τμήμα της κοσμοθεωρίας του.

Ακόμα, το δεύτερο σκέλος της πρότασης, το «… για να γίνουμε κυβέρνηση», παρόλο που εγώ κάθε άλλο παρά ειδήμονας στον Λένιν είμαι, μου φαίνεται εντελώς αντιλενινιστική διατύπωση.

Το πιο βασικό όμως είναι ότι, όπως όλα δείχνουν, ο Λένιν δεν είπε ο ίδιος μια τέτοια φράση -αν και είναι αλήθεια ότι συχνά του αποδίδεται. Οπότε, συμπεραίνουμε ότι η απάντηση του Μηλιού ήταν απρόσεχτη, εκτός αν δώσουμε σημασία στα εισαγωγικά («λενινιστική») και θεωρήσουμε ότι ο Γ. Μηλιός, βάζοντας εισαγωγικά, εννοεί «την άποψη που κάποιοι θεωρούν λενινιστική».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αριστερά, Κομμουνιστικό κίνημα, Λαογραφία, Πολιτική, Το είπε/δεν το είπε, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 166 Σχόλια »

Είναι ο καπιταλισμός, ηλίθιε!

Posted by sarant στο 15 Σεπτεμβρίου, 2011

 

Δεν σας βρίζω, ή τουλάχιστον δεν σας βρίζω εγώ. Πρόκειται για τον τίτλο ενός βιβλίου που κυκλοφόρησε τελευταία· ίσως το έχετε ακούσει, διότι το είδα να συμπεριλαμβάνεται σε πίνακες βιβλίων που έκαναν καλές πωλήσεις (ευπώλητα δεν πρόκειται να τα πω): πρόκειται για το βιβλίο του Νίκου Μπογιόπουλου «Είναι ο καπιταλισμός, ηλίθιε» που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Λιβάνη, με τον γερο-Μαρξ στο εξώφυλλο και με υπότιτλο που διευκρινίζει σε ποιους απευθύνεται η φράση του τίτλου: Μια ευγενική απάντηση στους πραιτωριανούς του Μνημονίου. Στον πρόλογο, ο συγγραφέας αφιερώνει τον τίτλο στους «ενσωματωμένους φιλοσόφους».

Ο Μπογιόπουλος είναι γνωστός δημοσιογράφος στον Ριζοσπάστη, όπου τα τελευταία χρόνια γράφει καθημερινά μια επώνυμη στήλη που ξεχωρίζει. Υποθέτω πως τα κείμενα στην εφημερίδα αποτέλεσαν το υλικό για να γραφτεί το βιβλίο, αλλά ξαναδουλεμένα και ενοποιημένα –δεν πρόκειται για συλλογή σκόρπιων άρθρων, αλλά για μελέτη με αρχή, μέση και τέλος. Ο τίτλος, όπως πολλοί ξέρετε, είναι παράφραση της φράσης It’s the economy, stupid!, που σημάδεψε την αμερικάνικη προεκλογική εκστρατεία του 1992, όταν ο Μπους ο πρεσβύτερος, τροπαιούχος από τη στρατιωτική νίκη στον Περσικό κόλπο έχασε από τον Κλίντον επειδή θεωρήθηκε ότι παραμέλησε την οικονομία, που είχε πέσει σε ύφεση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Οικονομία, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , | 422 Σχόλια »

Το σύστημα νοσεί και θα αντικατασταθεί

Posted by sarant στο 6 Ιανουαρίου, 2011

Το άρθρο αυτό του πατέρα μου, Δημ. Σαραντάκου, δημοσιεύτηκε προχτές 4.1.2010, στην εφημερίδα Εμπρός της Μυτιλήνης και αποτελεί το δεύτερο μέρος μιας δυάδας, που πρώτο της μέρος είναι αυτό.

Όπως έγραφα στο προηγούμενο σημείωμά μου, το τελευταίο του Δεκέμβρη, έχω την πεποίθηση πως οι μέρες του οικονομικού και πολιτικού συστήματος, που επικρατεί στις χώρες του υπαρκτού καπιταλισμού, είναι μετρημένες, για ένα και μοναδικό, αλλά αποφασιστικής σημασίας, λόγο: πως το σύστημα αυτό δε συμφέρει πια.
Μπορεί αυτό να φάνηκε σε πολλούς υπερφίαλα αισιόδοξο, αλλά βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα και το υποστηρίζουν αναλύσεις εγκύρων δημοσιολόγων.
Πραγματικά ο σημερινός, ο υπαρκτός, καπιταλισμός, διαφέρει τελείως τόσο από τον κλασσικό καπιταλισμό που μελέτησε ο Κάρολος Μαρξ, αλλά και από τον καπιταλισμό των αρχών του 20ού αιώνα, που μελέτησε ο Μαξ Βέμπερ. Τότε ο μεγάλος πλούτος παραγόταν στα εργοστάσια, στα εργοτάξια, στις εμπορικές επιχειρήσεις, στις μεγάλες φάρμες, ενώ οι τράπεζες ήταν οργανισμοί που διευκόλυναν απλώς τις οικονομικές συναλλαγές. Έβαζαν οι εργαζόμενοι τη δουλειά τους και οι κεφαλαιούχοι τα κεφάλαιά τους (ιδιοποιούμενοι φυσικά την παραγόμενη υπεραξία) και το αποτέλεσμα ήταν χρήσιμα προϊόντα: μηχανήματα, σπίτια, έπιπλα, ρούχα.
Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Φιλοξενίες | Με ετικέτα: , , , | 11 Σχόλια »