Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Κατοχή’

Καταλοιποθήρες

Posted by sarant στο 24 Ιουνίου, 2012

Η λέξη «καταλοιποθήρας» δεν πρέπει να υπάρχει σε κανένα λεξικό, ούτε και γκουγκλίζεται άλλωστε -ή, πιο σωστά, δεν γκουγκλιζόταν μέχρι σήμερα, διότι από εδώ κι εμπρός το αχόρταγο γκουγκλ την έχει καταγράψει στα αχανή ηλεκιτάπια του. Την έπλασε ο Κώστας Βάρναλης, σε χρονογράφημά του στην εφημ. Πρωία το 1942, ένα χρονογράφημα που θα αποτελέσει και το σημερινό μας θέμα, θέμα φιλολογικό όπως συνηθίζουμε τις Κυριακές. Καταλοιποθήρες, κατά Βάρναλη, είναι όσοι ψάχνουν τα χαρτιά που έχουν αφήσει μετά το θάνατό τους οι λογοτέχνες, για να βρουν «ό,τι να ‘ναι» και να το δημοσιεύσουν. Ο Βάρναλης στέκεται αρνητικά απέναντι σε αυτή την κατηγορία μελετητών, και λιγοστές εξαιρέσεις βρίσκει που να δικαιολογούν τη δράση των «καταλοιποθηρών». Παρεμπιπτόντως, βιάστηκα να πω ότι η λέξη δεν γκουγκλίζεται: στην καθαρευουσιάνικη μορφή του πληθυντικού της, «Καταλοιποθήραι», τη βρίσκω σε ένα άρθρο της Αυγής, που αναφέρεται ακριβώς σε αυτό το χρονογράφημα του Βάρναλη.

Μερικά από τα κατοχικά χρονογραφήματα του Βάρναλη έχουν εκδοθεί, σε επιμέλεια του φίλου Γ. Ζεβελάκη, από τις εκδόσεις Καστανιώτης, με τίτλο «Φέιγ βολάν της Κατοχής«. Παρόλο που το χρονογράφημα θεωρείται εφήμερο είδος, πολλά από τα χρονογραφήματα του Βάρναλη διατηρούν την αξία τους και διαβάζονται και σήμερα με ενδιαφέρον, αφενός επειδή δίνουν εικόνες από τη ζωή της εποχής και αφετέρου διότι πολλά είναι αξιόλογα κριτικά-αισθητικά δοκίμια. Για να το προεκτείνω λίγο, η κατοχική Πρωία, ιδίως του 1943, πρέπει να ήταν μια αναγνωστική πανδαισία για τους βασανισμένους Αθηναίους της εποχής. Αν και τυπωνόταν σε ένα (μεγάλου σχήματος) μονόφυλλο, στην πρώτη σελίδα είχε: το χρονογράφημα του Βάρναλη, το μυθιστόρημα του Καραγάτση, επιφυλλίδες για πνευματικά και γλωσσικά θέματα από τις καλύτερες πένες της εποχής, ενώ όλοι μπορούσαν, διαβάζοντας πίσω από τις γραμμές των πολεμικών ανακοινωθέντων που έλεγαν για αμυντικούς ελιγμούς και βαρύτατες απώλειες των συμμάχων, να υποθέσουν τις ήττες του Άξονα και να ελπίσουν για το μέλλον που πλησίαζε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Βάρναλης, Μικροφιλολογικά, Φιλολογία, Χρονογραφήματα | Με ετικέτα: , , , , , | 56 Σχόλια »

Όμηρος 32356

Posted by sarant στο 16 Οκτώβριος, 2011

Προχτές συζητήσαμε για τις γερμανικές αποζημιώσεις, και πάνω στη συζήτηση ο φίλος Γιώργος Μπαλόγλου ανέφερε ότι ο πατέρας του, ο Χρήστος, που είχε σταλεί κατά την Κατοχή σε στρατόπεδο εργασίας στη Γερμανία πήρε στη δεκαετία του 1990 μια συμβολική αποζημίωση για αυτή του την περιπέτεια. Τον είχαν πιάσει, 25 χρονών, μαζί με τον αδελφό του, οι ταγματασφαλίτες του Δάγκουλα, που κυβερνούσαν ουσιαστικά τη Θεσσαλονίκη στην Κατοχή, και τον παρέδωσαν στους Γερμανους. Το έγκλημά του ήταν ότι ο τρίτος αδελφός τους είχε ακούσει αγγλικό ραδιόφωνο σε ένα φιλικό σπίτι.

Ο Χρήστος Μπαλόγλου (1919-2002) ήταν δυνατός και τυχερός και κατάφερε να επιζήσει -άλλοι δεν ήταν τόσο τυχεροί, όπως ο αδελφός του, που πέθανε κατά τη μεταφορά από ένα στρατόπεδο σε άλλο, καθώς οι Γερμανοί υποχωρούσαν μπροστά στον τιμωρό Κόκκινο Στρατό. Γύρισε στη Θεσσαλονίκη και στην επιστήμη του: δίδαξε μαθηματικά στη μέση και στην ανώτατη εκπαίδευση, παντρεύτηκε, έκανε οικογένεια. Δώδεκα χρόνια αργότερα, του επέστρεψαν το ρολόι του -και στη δεκαετία του 1990, όταν με την επανένωση της Γερμανίας άρχισαν οι επιζώντες της κατηγορίας του να ζητούν αποζημιώσεις, ζήτησε κι αυτός. Το κείμενο που θα διαβάσετε, είναι η επιστολή του προς τους δικαστές του γερμανικού Ανώτατου Δικαστηρίου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναμνήσεις, Κατοχή, Πρόσφατη ιστορία, Φιλοξενίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 118 Σχόλια »

Οι ατομικές λύσεις δεν αντιμετωπίζουν το ζήτημα

Posted by sarant στο 6 Οκτώβριος, 2010

Αυτό το άρθρο του πατέρα μου, Δημ. Σαραντάκου, δημοσιεύτηκε χτες, 5.10.2010, στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ της Μυτιλήνης.

Όλους μάς απασχολεί σήμερα το πώς πρέπει να αντιμετωπίσουμε την κρίση που περνάμε. Οι μισθοί και οι συντάξεις περικόπτονται, οι φόροι αυξάνονται, οι τιμές των αγαθών πήραν τον ανήφορο. Καθώς δε τις αποφάσεις για όλα αυτά τα μέτρα τις παίρνουν κάποια ξένα κέντρα εξουσίας και η κυβέρνηση της χώρας τις εφαρμόζει πειθήνια, ο κάθε πολίτης αναρωτιέται τι θα πρέπει να κάνει για να αντιμετωπίσει τη δύσκολη αυτή κατάσταση.
Μ’ όλο που την εποχή της Κατοχής και της Πείνας ήμουν 12 χρονών, θυμάμαι καλά πως και τότε οι άνθρωποι είχαν βρεθεί μπροστά σε πολύ δύσκολα προβλήματα. Μέσα σε λίγους μήνες, πρώτα τα τρόφιμα και μετά τα απαραίτητα εμπορεύματα (ρούχα, παπούτσια κ.λπ.), χάθηκαν από τα ράφια των καταστημάτων, ο καλπάζων πληθωρισμός μείωνε σταθερά το εισόδημα των μισθωτών αλλά και των μικροεπαγγελματιών. Οι άνθρωποι δεν ξέρανε τι να κάνουν για να τα βγάλουνε πέρα. Όσες λύσεις, σε ατομικό ή οικογενειακό επίπεδο, δοκίμασαν, δεν οδήγησαν πουθενά.
Τότε άρχισαν να αντιμετωπίζουν το πρόβλημα ομαδικά. Αναπτύξανε μεγάλη αλληλεγγύη και αλληλοβοήθεια. Φτιάξανε συσσίτια στα σχολεία για τα παιδάκια που πέφτανε κάτω στο δρόμο από την πείνα. Κάνανε καταναλωτικούς συνεταιρισμούς που αγόραζαν τα τρόφιμα κατ’ ευθείαν από τους παραγωγούς, παρακάμπτοντας τους ενδιάμεσους μεταπράτες, με δυο λόγια άρχισαν να αντιστέκονται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Πολιτική, Φιλοξενίες | Με ετικέτα: , , , , | 7 Σχόλια »

Όσα θυμάμαι από τον ΦΟΜ της Κατοχής (Δημ. Σαραντάκος)

Posted by sarant στο 31 Ιουλίου, 2010

Άρθρο του πατέρα μου, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Σελάνα της Μυτιλήνης, με αναμνήσεις από την Κατοχή και ειδικότερα από τον Φιλοτεχνικό Όμιλο Μυτιλήνης (ΦΟΜ) και την ΕΠΟΝ.

Ο Φιλοτεχνικός Όμιλος Μυτιλήνης πρέπει να ιδρύθηκε κατά τα τέλη της δεκαετίας του ΄20. Αυτό το συμπεραίνω από το εξακριβωμένο γεγονός πως ο πατέρας μου, που μετατέθηκε στο υποκατάστημα Μυτιλήνης της Εμπορικής Τράπεζας το 1924 και παντρεύτηκε εδώ το 1927, υπήρξε ενεργό μέλος του ΦΟΜ και πήρε μέρος στην παράσταση του έργου του Πιραντέλλο «Έτσι είναι αν έτσι νομίζετε». Μη έχοντας πρόσβαση στα αρχεία του Ομίλου, δεν είμαι βέβαιος για τις ακριβείς χρονολογίες. Με τη σειρά μου, υπήρξα και εγώ μέλος του ΦΟΜ κατά τη διάρκεια της Κατοχής και συγκεκριμένα από το φθινόπωρο του ΄43 και μετά και αυτό έγινε όχι τόσο από φιλοτεχνική διάθεσή μου, αλλά για … συνωμοτικούς λόγους.

Ας πάρω όμως τα πράγματα από την αρχή.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναμνήσεις, Δημήτρης Σαραντάκος, Ετυμολογικά, Φιλοξενίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 18 Σχόλια »

Πώς θα αντισταθούμε

Posted by sarant στο 11 Μαΐου, 2010

Όπως έγραφα στο προηγούμενο σημείωμά μου, η πατρίδα μας τελεί υπό κατοχήν. Μια ιδιότυπη μορφή κατοχής, που δεν είναι εύκολο να την ανιχνεύσεις. Μπορεί να μην ξανάρθανε οι Γερμανοί με στολές και όπλα, να μην εισβάλανε στη χώρα ξένα στρατεύματα, να μη γίνανε μάχες, μπορεί ακόμα να εξακολουθεί να ασκεί τα καθήκοντά της η κυβέρνηση που βγήκε με ελεύθερες δημοκρατικές εκλογές, αλλά στην ουσία η κατάσταση αυτή αποτελεί μορφή κατοχής.
Οι αποφάσεις για την πορεία της χώρας δεν παίρνονται εδώ αλλά στο εξωτερικό. Η κυβέρνηση δεν έχει ανεξαρτησία κινήσεων. Είναι υποχείρια της «τρόικας», με απαίτηση της οποίας αφαιρεί πόρους από τους εργαζόμενους και τους συνταξιούχους και τους παραχωρεί στους οικονομικούς μας κατακτητές! Γιατί μπορεί να θεωρούν την Ελλάδα στα πρόθυρα της χρεωκοπίας, την πιέζουν όμως να αγοράζει συνεχώς (από αυτούς) πανάκριβο και ουσιαστικά άχρηστο πολεμικόν εξοπλισμό.
Οι σημερινοί συνεργάτες των «κατακτητών» είναι εν πρώτοις οι μεγάλες τράπεζες, οι οποίες την εποχή που όλοι οι Έλληνες καλούμαστε «να βάλουμε πλάτη», να συντρέξουμε από το υστέρημά μας την καημένη την πατρίδα, αυτοί έχουν πάρει κάπου 11 δισ. ευρώ το 2007, άλλα 17 δισεκατομμύρια το 2010 και θα πάρουν ακόμα 10 δισεκατομμύρια, από το πακέτο των 120 δισεκατομμυρίων που θα δανειστούμε. Δεν είπε λοιπόν ψέματα ο Γιωργάκης προεκλογικώς. Λεφτά υπήρχαν, μόνο που ήταν για άλλους!

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Φιλοξενίες | Με ετικέτα: , , | 27 Σχόλια »

Ο σωφρονισμός της μνήμης με την πολιτική των ελληνικών κυβερνήσεων (Χ. Φλάισερ)

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2010

Η Μαρία μού έστειλε ένα κομμάτι από το Επίμετρο του βιβλίου του Χάγκεν Φλάισερ «Πόλεμοι της μνήμης», για το οποίο έγινε λόγος στα σχόλια τις τελευταίες μέρες. Επειδή έχει γενικότερο ενδιαφέρον, το ανεβάζω εδώ. Οι υπογραμμίσεις είναι δικές μας, όχι του συγγραφέα.

Ενημέρωση: Πρόσθεσα κι ένα δεύτερο μέρος, μεγαλύτερο από το πρώτο.


Επανορθώσεις

 

Στις διασυμμαχικές διασκέψεις κατά την τελευταία φάση του Πολέμου, και ιδίως στο Πότσνταμ, μετά τη νίκη οι μεγάλες Δυνάμεις είχαν καταρχήν συμφωνήσει στην υποχρέωση της Γερμανίας να καταβάλει επανορθώσεις στις χώρες της αντιχιτλερικής συμμαχίας, ανάλογα με την «προσφορά» τους (και όχι με τις θυσίες που είχαν υποστεί) στον κοινό αγώνα. Αυτή η διατύπωση ευνοούσε σαφέστατα τους τρεις Μεγάλους, αλλά ακόμη και συγκριτικά «άκαπνα» κράτη, όπως τη Νοτιοαφρικανική Ένωση και άλλες χώρες- μέλη της Βρετανικής Κοινοπολιτείας. Κατά  συνέπεια, τον Ιανουάριο του 1946, η συμφωνία του Παρισιού για την ίδρυση της IARA [Interallied Reparation Agency] επικύρωσε ανάλογη ρύθμιση, με ποσοστά που αδικούσαν τις μικρότερες συμμαχικές χώρες και ιδίως εκείνες που είχαν διατελέσει υπό κατοχή. Για το λόγο αυτόν, η Ελλάδα –που είχε προσέλθει καθυστερημένα και απροετοίμαστη – αρχικά αρνήθηκε να υπογράψει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Πρόσφατη ιστορία, Πηγές | Με ετικέτα: , , | 25 Σχόλια »

Ναπολέων Λαπαθιώτης – Στοχασμοί

Posted by sarant στο 15 Νοέμβριος, 2009

naplath

Ο Λαπαθιώτης σε φωτογραφία του 1942 (Πηγή: ΕΛΙΑ-Β.Ψαραδάκης)

Ο Ναπολέων Λαπαθιώτης συνήθιζε να καταγράφει τους στοχασμούς του. Στο ανέκδοτο υλικό που άφησε, περιλαμβάνονται πολλές σελίδες, συνήθως κόλλες χαρτί αλλά και μικρότερα χαρτάκια, που κάθε μία έχει επάνω έναν ή περισσότερους στοχασμούς, σχεδόν πάντα με σημειωμένη την ημερομηνία ή και άλλες επεξηγήσεις. Αυτό το «προσωπικό ημερολόγιο στοχασμών», κατά την έκφραση του Τάσου Κόρφη, δεν το προόριζε προφανώς για έκδοση αν και κάποιες σκέψεις του έχουν βρει το δρόμο τους στα δοκίμια που δημοσίευσε σε περιοδικά. Το υλικό παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανέκδοτο, αν και στο βιβλίο του Τάσου Κόρφη («Ναπολέων Λαπαθιώτης», Πρόσπερος 1985) και του Τάκη Σπετσιώτη («Χαίρε Ναπολέων») βρίσκει κανείς αρκετά δείγματα στοχασμών.

Δεν πρέπει να συγχέονται, βέβαια, οι στοχασμοί με τα πεζά τραγούδια, ένα άλλο είδος στο οποίο είχε επιδοθεί με επιτυχία ο Λαπαθιώτης. Τα περισσότερα πεζά τραγούδια του έχουν δημοσιευτεί σε διάφορα περιοδικά και 63 από αυτά έχει ανθολογήσει ο Σπετσιώτης στο βιβλίο του.

Εδώ θα παρουσιάσω δυο ομάδες στοχασμών. Πρώτα, οκτώ στοχασμοί που άμεσα ή έμμεσα (ή υπαινικτικά) αναφέρονται στον κομμουνισμό. Έχουν αντληθεί, με την ευγενική φροντίδα του φίλου Βαγγέλη Ψαραδάκη, από τα βιβλία του Κόρφη και του Σπετσιώτη. Έπειτα, πέντε στοχασμοί της Κατοχής, για τον Χίτλερ και τους Γερμανούς, γραμμένοι το 1942-43. Αυτούς τους βρήκα στο αρχείο Λαπαθιώτη στο ΕΛΙΑ και, απ’ όσο ξέρω, είναι ανέκδοτοι.

Στοχασμοί για τον κομμουνισμό

1

– Ο μαρξισμός με το θετικισμό του έδιωξε το Θεό από τη θέση του, αλλά η θέση μένει πάντοτε κενή.
(28-12-1923)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθησαύριστα, Λαπαθιώτης | Με ετικέτα: , , , , , , | 15 Σχόλια »