Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Κορνήλιος’

Μεζεδάκια εξ αποστάσεως

Posted by sarant στο 4 Απριλίου, 2020

Θα μου πείτε, πάντοτε εξ αποστάσεως δεν είναι τα μεζεδάκια μας; Πώς μου ήρθε και διάλεξα ειδικά τώρα αυτόν τον τίτλο;

Βαφτίζω έτσι το σημερινό πολυσυλλεκτικό μας άρθρο επειδή ο τίτλος αυτός μας εισάγει, πολύ εύκολα, στο πρώτο μεζεδάκι της πιατέλας.

Ο όρος «εξ αποστάσεως» ακούγεται πάρα πολύ στους πανδημικούς καιρούς που ζούμε καθώς όλο και περισσότερες δραστηριότητες εκτελούνται από απόσταση -τα είχαμε πει και σε ένα άρθρο πριν από λίγο καιρό. Και βλέπει κανείς πότε-πότε, ακόμα και σε επίσημα κείμενα, να γράφεται το εξ με απόστροφο, «*εξ’ αποστάσεως», όπως για παράδειγμα εδώ, σε ανακοίνωση της Ελληνικής Αστυνομίας. Νομίζω πως το έχω δει και σε κείμενο του Υπουργείου Παιδείας, αλλά δεν παίρνω όρκο.

Λοιπόν, το εξ είναι δεύτερος τύπος της πρόθεσης «εκ» όταν ακολουθεί φωνήεν, τόσο σε ελεύθερη μορφή (εξ αδιαιρέτου) όσο και στη σύνθεση (εξυμνώ, εξαργυρώνω). Απόστροφος δεν δικαιολογείται, διότι δεν υπήρχε κάποιο φωνήεν που να έχει σιγηθεί (να έχει φύγει) όπως πχ στις φράσεις «απ’ όλα», «τ’ άλογο, τ’ άλογο» ή «σ’ όλους». Μπορεί να βάζουν μερικοί την απόστροφο, όπως ο συγγραφέας Χ. Χωμενίδης, πιστεύοντας ότι έτσι γίνεται πιο επίσημο το κείμενο, αλλά δεν ισχύει κάτι τέτοιο.

(Έχω ακούσει ότι τον παλιό καιρό κάποιος καθηγητής της Νομικής έκοβε χωρίς δεύτερη κουβέντα όποιον υποψήφιο έβαζε απόστροφο στο εξ -που τότε, λόγω της καθαρεύουσας, ήταν και πολύ πιο συχνό. Δεν είναι ανάγκη να φτάσουμε ως εκεί -αρκεί να αποφεύγουμε την απόστροφο. Ούτε χρειάζεται βέβαια απόστροφος στο «εκ» ή στο «εν» όπως έχω δει κάποιους λίγους να βάζουν).

* Και συνεχίζουμε με μεζεδάκια πανδημικά. Πολύ γέλασα με αυτό το εξώφυλλο, με αυτούς που «σώζουν την Ελλάδα». Και καλά ο πρωθυπουργός, ο Τσιόδρας και ο Χαρδαλιάς -βρίσκονται, ο πρώτος έτσι κι αλλιώς κι οι άλλοι δύο λόγω του ρόλου τους, στην πρώτη γραμμή της μάχης. Αλλά ο κ. Πατούλης, από πού κι ως πού μας σώζει κι αυτός;

— Είναι γιατρός, γι’ αυτό -είπε φίλος του ιστολογίου σαρκαστικά, όταν εξέφρασα την ίδια απορία στο Τουίτερ

Αλλά προφανώς ο εκδότης του εντύπου (το οποίο δεν έχει κάποια οργανική σχέση με την ΚΕΔΕ, απλώς έχει αυτοδιοικητική ύλη) προσβλέπει σε κάποια ενίσχυση από την Περιφέρεια Αττικής, στην εθνική προσπάθεια για να ενημερωθούν οι πολίτες για την πανδημία και να ξεκοκαλίσουν οι ημέτεροι τα σχετικά κονδύλια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in ποδόσφαιρο, Ευπρεπισμός, Θεσσαλονίκη, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Μιμίδια, Ποίηση, Υγεία | Με ετικέτα: , , , , , | 234 Σχόλια »

Διωτογένης, όχι Διογένης, ούτε Διονύσιος! (Μια συνεργασία του Κορνήλιου)

Posted by sarant στο 27 Οκτωβρίου, 2014

Tο σημερινό άρθρο είναι προσφορά του Κορνήλιου και σ’ αυτόν ανήκει ο όποιος έπαινος. Η δική μου συμβολή βρίσκεται στο ότι τον ενθάρρυνα να ψάξει το θέμα και να το γράψει, καθώς και σε μερικά δευτερεύοντα που αναζήτησα. Το κείμενο ο Κορνήλιος το έστειλε σε πολυτονικό, αλλά στη συζήτηση που κάναμε τον ρώτησα «Να το μονοτονίσω;» Δεν μου απάντησε, και επειδή σύμφωνα με το ρωμαϊκό δίκαιο «ο σιωπών δοκεί συναινείν» το μονοτόνισα.

Το κείμενο το θεωρώ σημαντικό διότι, όπως θα δείτε, βρίσκει την πατρότητα ενός αποφθέγματος που ακούγεται αρκετά και που έχει φτάσει είτε με άγνωστο είτε με λάθος πατέρα ίσαμε τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου. Η αναζήτηση μάλιστα είναι συναρπαστική και θυμίζει λίγο τη δουλειά του ντετέκτιβ, αφού έχει και απροσδόκητη ανατροπή της κατάστασης. Παρόλο που το άρθρο είναι μεγάλο, αξίζει να διαβαστεί ως το τέλος. Αλλά δεν λέω περισσότερα και δίνω τον λόγο στον Κορνήλιο:

diotogenesΉταν η αρχή της σχολικής περιόδου όταν σε μια βόλτα μου στήν πόλι μού μοίρασαν το διαφημιστικό φυλλάδιο που βλέπετε αριστερά.

Τρία πράγματα μου τράβηξαν την προσοχή και μου δημιούργησαν ισάριθμες απορίες.

α. Γιατί ένα αρχαίο ελληνικό ρητό να παρατίθεται αγγλιστί; Ναι, είναι γνωστή η εμπορική συνήθεια να χρησιμοποιούνται διάφορα σλόγκαν στα αγγλικά ακόμη κι όταν το κοινό στο οποίο αυτά απευθύνονται είναι αποκλειστικά ελληνικό: το ξενόγλωσσο περιτύλιγμα οπλίζει το προωθούμενο προΐόν με μια επίφασι κύρους στην συνείδησι του νεοέλληνα καταναλωτή. Όμως εδώ έχουμε να κάνουμε με ένα αρχαίο ελληνικό ρητό νά πάρει ο διάολος, κι αν η επίκλησι στην αρχαία προγονική αυθεντία λειτουργεί κατά τους εμπνευστές τής διαφημίσεως αποτελεσματικά γιατί το απόφθεγμα να μην τσιτάρεται στο πρωτότυπο και ίσως με μια μετάφρασι από κάτω; Αυτό δεν θα ‘ταν πιο σύμφωνο με το όλο πνεύμα τού συγκεκριμένου διαφημιστικού σχεδιασμού;

β. Γιατί το όνομα του Διογένη, στον οποίο κατά τό φυλλάδιο αποδίδεται το ρητό, γράφεται κι αυτό στα αγγλικά; Και -το πιο αστείο- γιατί τα ελληνικά εμφανίζονται επιτέλους κάτω από το όνομα του Διογένη στο -ούτως είπείν- σύντομο βιογραφικό του;

 

γ. Αν η υπόθεσι περί των αγγλικών ως διαφημιστικού κόλπου ίσχυε, τότε πώς εξηγείται ότι σε ολόκληρο το εσωτερικό τού φυλλαδίου –με την εύλογη εξαίρεσι της διαδικτυακής διευθύνσεως- δεν συναντάμε όχι μόνο λέξι στα αγγλικά, αλλά ούτε λατινικό χαρακτήρα για δείγμα;

diotogenes2

diotogenes3

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία γραμματεία, Αρχαία ελληνικά, Συνεργασίες, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , , , | 249 Σχόλια »

Οι λέξεις της Ιζαμπώς

Posted by sarant στο 7 Φεβρουαρίου, 2014

Προχτές ανέβασα ένα άρθρο γραμμένο από τον φίλο Κορνήλιο, σχετικά με ορισμένες λέξεις και ορισμένα λάθη στο μυθιστόρημα «Πριγκιπέσα Ιζαμπώ» του Άγγελου Τερζάκη. Έκανα κι εγώ μερικά σχόλια σε εκείνο το άρθρο, αλλά δεν έγραψα όσα ήθελα επειδή θα παραμάκραινε το άρθρο, οπότε τα προσθέτω τώρα, στη σημερινή δημοσίευση.

Είπαμε ότι το μυθιστόρημα του Τερζάκη, που εκτυλίσσεται στην εποχή της Φραγκοκρατίας, περιέχει αρκετές λέξεις της εποχής, άγνωστες στον σημερινό αναγνώστη, και γι’ αυτό ο ίδιος ο συγγραφέας στο τέλος του βιβλίου του παραθέτει γλωσσάρι με πάνω από 100 λήμματα. Τα λήμματα εκείνα ήταν λέξεις της εποχής. Στην επανέκδοση του βιβλίου, προστέθηκαν κι άλλα λήμματα, όχι μόνο της εποχής, από τον επιμελητή Άγγελο Αφρουδάκη.

Λογαριάζω να παρουσιάσω εδώ αυτό το (επαυξημένο) γλωσσάρι, αλλά πρώτα θέλω να πω μερικά πράγματα για το μυθιστόρημα, που τα έχω πάρει από το βιβλίο του Κ. Δημάδη «Δικτατορία – Πόλεμος και πεζογραφία 1936-1944» (Γνώση, 1991) -και ευχαριστώ πολύ τον Κορνήλιο που μου έστειλε τα σχετικά αποσπάσματα.

Λοιπόν, το μυθιστόρημα του Τερζάκη, όπως είπαμε στο προηγούμενο άρθρο, είχε αρχικά δημοσιευτεί σε συνέχειες στην Καθημερινή το 1937, ενώ σε μορφή βιβλίου εκδόθηκε το 1945, πολύ επαυξημένο. Η αρχική μορφή περιλαμβάνει 2 μέρη και έχει συνολικά έκταση 83.500 περίπου λέξεις. Η τελική μορφή περιλαμβάνει 3 μέρη και έχει συνολικά έκταση 228.000 περίπου λέξεις -υπερδιπλασιασμός. Για να το δείξουμε αλλιώς, το τρίτο (νέο) μέρος έχει έκταση μεγαλύτερη απ’ό,τι ολόκληρη η πρώτη μορφή του έργου στην εφημερίδα.

Κάτι άλλο ενδιαφέρον είναι ότι, και στο κομμάτι του έργου που είναι κοινό στις δύο μορφές, ο Τερζάκης έχει κάνει εκτεταμένες αλλαγές, έχει αλλάξει περίπου το 27% των λέξεων. Τι είδους αλλαγές είναι αυτές; Επειδή η πρώτη μορφή του έργου δεν νομίζω να έχει εκδοθεί σε βιβλίο κι επειδή δεν έχω στη διάθεσή μου τα σχετικά φύλλα της εφημερίδας όπου δημοσιεύτηκε, στηρίζομαι και πάλι στην εργασία του Κ. Δημάδη, απ’ όπου σταχυολογώ:

Μορφή 1937                                                   Μορφή 1945

αναμονή                                                          απαντοχή

ρουθούνισμα                                                   βρούχισμα

ρούχο                                                              αντερί

νόθος                                                               μούλος

σάλπιγγα                                                         βούκινο

φώναξε                                                            ρέκαξε

ναύαρχος                                                         αμιράλης

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Λεξικογραφικά, Λογοτεχνία, Μεσαίωνας, Ορολογία, Πεζογραφία | Με ετικέτα: , , , , , | 136 Σχόλια »

Δελτίον φορο-θυέλλης

Posted by sarant στο 30 Ιουνίου, 2011

Μια και το μεσοπρόθεσμο ψηφίστηκε και ακολουθεί η εξίσου συνοπτική ψήφιση του εφαρμοστικού νόμου, που θα εξαπολύσει φοροκαταιγίδα πάνω στους ίδιους και τους ίδιους, πιστεύω πως ταιριάζει να αναδημοσιεύσω εδώ ένα ποίημα που έγραψε, αν και πρόχειρα, ένας εκλεκτός φίλος του ιστολογίου, ο αγαπητός Κορνήλιος, διότι μου φαίνεται κρίμα να μένει καταχωνιασμένο τέτοιο ωραίο στιχούργημα στο μισοσκόταδο των σχολίων, όπου αρχικά εμφανίστηκε. Πραγματικά μου αρέσει πολύ -και σκέφτομαι πως αν έβγαινε ακόμα ο Ρωμηός του Σουρή αυτό το ποίημα θα ήταν το σημερινό του πρωτοσέλιδο!

Επειδή ο φίλος Κορνήλιος (για όσους δεν τον ξέρουν) είναι φανατικός οπαδός του πολυτονικού, το ποίημά του το έγραψε με δασείες και περισπωμένες. Το παραθέτω όπως το έγραψε και πιο κάτω το αντιγράφω χωρίς σκουληκάκια, για όσους δεν μπορούν να τα εμφανίσουν  στον υπολογιστή τους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ποίηση, Στιχουργική, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , | 75 Σχόλια »

Εξαπτέρυγα και ξεφτέρια

Posted by sarant στο 25 Οκτωβρίου, 2010

Η λέξη «εξαπτέρυγα» έχει τον τελευταίο καιρό μπει στο παραπολιτικό λεξιλόγιο για τα καλά. Η αρχή ίσως έγινε από τον κ. Αντώνη Σαμαρά τον Ιούνιο, όταν είπε, φωτογραφίζοντας τον Καρατζαφέρη και τη Ντόρα Μπακογιάννη που έδωσαν θετική ψήφο στο μνημόνιο, ότι Αυτοί που προσχώρησαν σε αυτή την πολιτική ως εξαπτέρυγα του ΠΑΣΟΚ… Ο όρος έπιασε στα φιλικά του έντυπα και ιστολόγια, με αποτέλεσμα ο κ. Σαμαράς να συνεχίσει να τον χρησιμοποιεί -για παράδειγμα, στις αρχές του μήνα, στο φεστιβάλ της ΟΝΝΕΔ, έκανε λόγο για «εξαπτέρυγα και παπαγαλάκια της κυβέρνησης».

Το είπε μια, το είπε δυο ο Σαμαράς, ο έτερος ένοικος της πολυκατοικίας δεν βάσταξε άλλο και αντέδρασε: «Όσο είμαι εγώ εξαπτέρυγο του ΠΑΣΟΚ, άλλο τόσο ο Σαμαράς είναι εξαπτέρυγο της Παπαρήγα», είπε την περασμένη εβδομάδα ο Γ. Καρατζαφέρης. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι όσο προχωράμε προς τις εκλογές η λέξη θα ακουστεί κι άλλο. Σήμερα λοιπόν, η λέξη εξαπτέρυγο χρησιμοποιείται ως περίπου συνώνυμο της λέξης «τσιράκι».

Βέβαια, δεν έπλασε ο κ. Σαμαράς τον νεολογισμό. Η μεταφορική σημασία της λέξης «εξαπτέρυγο» υπάρχει στο λεξικό του Μπαμπινιώτη, αλλά και στο ελληνογαλλικό του Κάουφμαν, όπως πληροφορούμαστε από το εξαιρετικό άρθρο του Ν. Λίγγρη στη Λεξιλογία (το οποίο έχω κατακλέψει στο δικό μου σημείωμα). Σύμφωνα με τον Μπαμπινιώτη, εξαπτέρυγο είναι «καθένας από τα πρόσωπα που περιβάλλουν ένα ισχυρό πρόσωπο, ο αυλοκόλακας: τα γνωστά εξαπτέρυγα τής ηγεσίας τού κόμματος.»

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Ποίηση, Πολιτική, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 92 Σχόλια »

Ο ιερόσυλος κεραυνός και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 17 Ιουνίου, 2010

* Μπορεί ένας κεραυνός, ένα φυσικό φαινόμενο δηλαδή, να είναι ιερόσυλος; Ναι, απαντάει θαρρετά το in.gr, ή τουλάχιστον αυτός που διάλεξε τον τίτλο της προχτεσινής είδησης, που ίσως θα τη διαβάσατε, ότι ένα γιγαντιαίο (19 μέτρα κιτσαρία) άγαλμα του Ιησού, που βρισκόταν έξω από κάποιον αμερικάνικο ναό, χτυπήθηκε, λέει, από κεραυνό, και καθώς ήταν φτιαγμένο από φάιμπεργκλας κάηκε ολοσχερώς. Ο τίτλος του in.gr: Τεράστιο άγαλμα του Ιησού Χριστού στις ΗΠΑ χτυπήθηκε από ιερόσυλο κεραυνό. Μόνο που κεραυνούς ρίχναν παλιότεροι θεοί, που έχουν το προβάδισμα στην επετηρίδα. Τέλος πάντων, ας πούμε ότι ήταν μια (όχι πολύ πετυχημένη) προσπάθεια για πρωτοτυπία, κι ας ξεκινήσουμε έτσι μιαν ακόμα πιατέλα με μεζεδάκια, μικρά, πολλά και διάφορα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ευτράπελα, Εφημεριδογραφικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , | 35 Σχόλια »