Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Κουμανούδης’

Αποχαιρέτα την τη μετενέργεια που χάνεις…

Posted by sarant στο 30 Ιανουαρίου, 2012

Κι ενώ ο κόσμος χάνεται, ελπίζω να μη σας κακοφανεί που από τον γενικό χαμό διάλεξα να εστιαστώ σε μια μικρούλα σπάνια λέξη, αλλά το ιστολόγιο έχει αποστολή να λεξιλογεί.

Καθώς πέφτουν οι ειδήσεις σαν το χαλάζι τις παγωμένες αυτές μέρες, διαβάζω πως οι δανειστές μας πιέζουν τον Υπουργό Εργασίας να δεχτεί σαρωτικές αλλαγές στις εργασιακές σχέσεις στον ιδιωτικό τομέα:

Συγκεκριμένα οι δανειστές ξεκαθάρισαν στην ηγεσία του υπουργείου ότι πρέπει να μειωθεί ο κατώτατος μισθός, να περικοπεί ο 13ος και ο 14ος, να καταργηθούν οι κανονισμοί εργασίας σε ΔΕΚΟ-τράπεζες, να υπάρξουν αλλαγές στη Διαιτησία (ΟΜΕΔ) και να καταργηθεί η μετενέργεια (η ισχύς της σύμβασης για ένα εξάμηνο μετά τη λήξη της).

Παρόμοιες ειδήσεις θα έχετε διαβάσει κι εσείς τις τελευταίες μέρες, όχι χωρίς οργή ή ανατριχιλα. Ας προσπαθήσουμε να προσποιηθούμε πως δεν μας ενδιαφέρει το περιεχόμενο της είδησης κι ας κοιτάξουμε το λεξιλόγιό της. Ίσως έχουμε μιαν άγνωστη λέξη, τη μετενέργεια. Ευτυχώς αμέσως μετά δίνεται η εξήγηση: η ισχύς της σύμβασης για ένα εξάμηνο μετά τη λήξη της. Προφανώς, αν θέλουμε να δώσουμε κανονικό ορισμό θα γενικεύσουμε: η ισχύς της σύμβασης για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα και μετά τη λήξη της.

Όλα καλά; Όχι, αφενός επειδή όλα είναι κακά, ψυχρά κι ανάποδα και αφετέρου επειδή αυτή η μετενέργεια δεν είναι τόσο απλή υπόθεση όσο φαίνεται. Εννοώ, δεν υπάρχει στα λεξικά. Παρόλο που βγάζει αρκετές γκουγκλιές, δεν υπάρχει στο λεξικό Μπαμπινιώτη, ούτε στο ΛΚΝ (του ιδρύματος Τριανταφυλλίδη), τα δυο σύγχρονα μεγάλα λεξικά μας. Δεν υπάρχει ούτε στο λεξικό Τεγόπουλου-Φυτράκη, ούτε στον Πάπυρο, ούτε όμως και στα παλιότερα (Πρωία, Δημητράκος). Δεν υπάρχει ούτε καν στο Αντίστροφο Λεξικό της Αναστασιάδη, που έχει λέξεις που άλλο λεξικό δεν τις καταδέχεται.Δεν έχω πρόχειρο το λεξικό του Σταματάκου ή το νεοελληνικό του Κριαρά, αλλά βάζω στοίχημα πως ούτε αυτά θα την έχουν (αν έχετε αυτά τα λεξικά, επιβεβαιώστε ή διαψεύστε με).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Επικαιρότητα, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , | 177 Σχόλια »

Συντεχνίες, αυτές οι απαίσιες

Posted by sarant στο 19 Οκτωβρίου, 2011

 

Ίσως διαβάσατε προχτές το κείμενο που συνέγραψαν από κοινού (υποτίθεται) οι τρεις επιστολέρος, όπως είναι το ευφυέστατο παρατσούκλι που είδα στο ιστολόγιο του σκιτσογράφου Σ. Δερβενιώτη (ο ίδιος σεμνά αποποιείται την πατρότητα), εννοώ την επιστολή των Λοβέρδου-Ραγκούση και Άννας Διαμαντοπούλου, που ξιφουλκούν κατά των συντεχνιών και του συντεχνιασμού.

Εμείς όμως, το έχω ξαναπεί, λεξιλογούμε· οπότε ας δούμε εδώ τη λέξη συντεχνία, να μάθουμε τουλάχιστον τι είναι αυτό το φοβερό κακό που μας έχει χτυπήσει. Η συντεχνία ήταν, λένε τα λεξικά, επαγγελματική οργάνωση κλειστή και αυτοδιοικούμενη, που αναπτύχθηκε στη Δυτική Ευρώπη κατά το Mεσαίωνα (ο ορισμός από το ΛΚΝ). Πράγματι, οι παλιές συντεχνίες ήταν οργανωμένες σαν κλειστές επαγγελματικές οργανώσεις, που συγκέντρωναν τους τεχνίτες ενός κλάδου, όπου όμως τα νέα μέλη δεν έμπαιναν αυτοδίκαια, όπως σήμερα στα συνδικάτα, αλλά έπρεπε να περάσουν από δοκιμαστική περίοδο και ίσως να δώσουν κάποιον όρκο. Στη συντεχνία δεν ήταν όλοι ίσοι· υπήρχε ο μάστορας, ο βοηθός του (ο κάλφας) και ο μαθητευόμενος (το τσιράκι). Για να γίνει ο μαθητευόμενος βοηθός και στη συνέχεια μάστορας, έπρεπε να περάσει από πολύχρονη μαθητεία και, εννοείται, τα «μυστικά του επαγγέλματος» απαγορευόταν να διαδίδονται παραέξω. Άλλωστε, το κίνημα των μασόνων (επίτηδες το λέω έτσι) ξεκίνησε, θαρρώ, από κλειστές συντεχνίες μαστόρων του μεσαίωνα· τέκτονες, παναπεί μάστορες της οικοδομικής τέχνης -άλλωστε, maçon στα γαλλικά είναι και σήμερα ο χτίστης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 72 Σχόλια »

Η ξενοφοβία είναι ελληνική λέξη;

Posted by sarant στο 13 Ιανουαρίου, 2011

Ο τίτλος είναι παρμένος από πρόσφατο άρθρο του Πέτρου Παπακωνσταντίνου, που το βρήκα στη Γκάρντιαν, στα αγγλικά -δεν ξέρω αν είναι μετάφραση ελληνικού άρθρου ή αν γράφτηκε απευθείας στα αγγλικά. Βέβαια, ο τίτλος του άρθρου του Παπακωνσταντίνου, που αξίζει νομίζω να διαβαστεί έτσι κι αλλιώς, είναι διαφορετικός: Asylum is a Greek word – το άσυλο είναι ελληνική λέξη. Όμως, αμέσως μετά, ο Π.Π. προσθέτει: Xenophobia is another one.

Φυσικά, ο Παπακωνσταντίνου δεν λεξιλογεί, δεν γράφει άρθρο για τις ελληνικές λέξεις που πέρασαν στην αγγλική γλώσσα, το άρθρο του έχει θέμα τον φράχτη που θέλει να φτιάξει η κυβέρνηση στον Έβρο, και που -ελπίζω να κάνω λάθος, αλλά φοβάμαι πως όχι- τόσο θερμά (φαίνεται να) τον υποδέχτηκε η κοινή γνώμη, όσο κι αν οι περισσότεροι καταλαβαίνουν, θαρρώ, ότι με φράχτες δεν αντιμετωπίζεται ένα παγκόσμιας κλίμακας φαινόμενο που έχει βαθύτερα αίτια.

Στα σχόλια θα ήθελα τη γνώμη σας. Η δική μου γνώμη είναι πως ο φράχτης, αν δεν είναι απλό και άδολο προεκλογικό τερτίπι, κυρίως συμβολικό χαρακτήρα θα έχει -και προς τα μέσα και προς τα έξω. Κι έτσι θα καταφέρουμε τον πρωτότυπο άθλο να γίνουμε το πρώτο ξέφραγο αμπέλι που θα διαθέτει φράχτη, και μάλιστα ακριβοπληρωμένον. Ξέφραγο αμπέλι με φράχτη, δεν είναι και μικρό πράγμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , | 119 Σχόλια »

Ο βολικός αποδιοπομπαίος τράγος

Posted by sarant στο 20 Οκτωβρίου, 2010

Το σημερινό σημείωμα είναι καρπός συνεργασίας μεταξύ των γενεών –μ’ αυτόν τον κάπως μεγαλόστομο όρο εννοώ ότι παρουσιάζω, όπως ταχτικά κάνω, το χτεσινό (19.10.2010) άρθρο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ της Μυτιλήνης, αλλά προτάσσω μερικά γλωσσικά, συμπληρώνοντας όσα εκείνος άρχισε χωρίς να τα τελειώσει επειδή φοβήθηκε μην μπει στα χωράφια μου και επειδή ο χώρος της εφημερίδας είναι πεπερασμένος (σε αντίθεση με το Διαδίκτυο, που εξαιτίας αυτού υφίσταται αδιαμαρτύρητα τις φλυαρίες μας).

Βέβαια, αυτή η φάμπρικα του «δύο σε ένα» έχει το μειονέκτημα ότι μπορεί το ένα σκέλος να επισκιάσει το άλλο και να μονοπωλήσει τη συζήτηση στα σχόλια, αλλά έτσι κι αλλιώς οι συζητήσεις πάντα ξεστρατίζουν, οπότε μικρό το κακό.

Ο πατέρας μου ασχολείται με τη λέξη «αποδιοπομπαίος». Η λέξη αυτή είναι πάντρεμα δυο άλλων λέξεων. Στην αρχή έχουμε το αρχαίο ρήμα αποδιοπομπούμαι, που σήμαινε «διώχνω» και ειδικά «διώχνω το μίασμα, εξαγνίζω έναν τόπο» -δείτε περισσότερα στο σχ. 17. Στη συνέχεια, έχουμε την εβραϊκή τελετή που περιγράφει ο πατέρας μου· στην πραγματικότητα ήταν δύο τράγοι –τον έναν τον έσφαζαν και τον θυσίαζαν (αυτός ήταν του Κυρίου) και τον άλλον τον αφιέρωναν στον Αζαζήλ, φόρτωναν πάνω τις αμαρτίες τους, και τον έστελναν στην έρημο (μάλιστα φρόντιζαν να υπάρχει κοντά γκρεμός για να γκρεμιστεί). Η τελετή περιγράφεται σύντομα στη Βίβλο, στο Λευιτικό. Στην ελληνική μετάφραση των εβδομήκοντα, το Αζαζήλ, που στα εβραϊκά έχει μέσα τη ρίζα του «απομακρύνομαι», αποδόθηκε «αποπομπαίος» -και να σημειωθεί ότι είναι η αρχαιότερη εμφάνιση της λέξης στα αρχαία ελληνικά, δηλαδή πιθανώς οι Εβδομήκοντα νεολόγισαν φτιάχνοντας αυτή τη λέξη. Και αν πιστέψω την αγγλική Βικιπαίδεια, έγινε μεταφραστική παρεξήγηση.

Στη Βουλγάτα η αντίστοιχη λέξη αποδόθηκε caprus emissarius, από εκεί και  το γαλλικό bouc emissaire. Στα αγγλικά, από την απόδοση (e)scape goat, προέκυψε η σημερινή scapegoat.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βίβλος, Δημήτρης Σαραντάκος, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση, Συνεργασίες, Φιλοξενίες | Με ετικέτα: , , , | 231 Σχόλια »

Τα φρούτα, οι καρποί, τα πωρικά, τα γεμίσια

Posted by sarant στο 3 Ιουνίου, 2010

Τις προάλλες είχα ξεκινήσει να γράφω για τα φρούτα της εποχής αλλά τελικά εξαιτίας του Κοραή και της μυτιληνιάς γιαγιάς μου ξεστράτισα και αφιερώθηκα στη λέξη «πρωτοφανήσιμος». Σήμερα λέω να μιλήσω για τη λέξη φρούτα, διότι το σηκώνει η εποχή.

Η λέξη βέβαια δεν είναι αναντάμ μπαμπαντάμ ελληνική, είναι δάνειο από τα ιταλικά, με την αρχή της στο λατινικό fructus, που σημαίνει τον καρπό αλλά και το όφελος, το έσοδο. Η λατινική λέξη πέρασε στις ρωμανικές και στις γερμανικές νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες και από τα ιταλικά πέρασε και στα ελληνικά, αν και διατηρείται σε χρήση και η αυτόχθονη «οπώρα» που χρησιμοποιείται συνήθως σε λόγια σύνθετα, αλλά έχει δώσει και τα δημοτικότερα οπωρικά ή και πωρικά. Η οπώρα, πρέπει να πούμε, αρχικά σήμαινε στον Όμηρο την εποχή από τα τέλη Ιουλίου στα τέλη Σεπτεμβρίου (από εκεί και το φθινόπωρο που ακολουθεί), και στη συνέχεια τους καρπούς εκείνης της εποχής, παναπεί σύκα και σταφύλια κυρίως, και μετά όλους τους καρπούς. Πάντως, οι αρχαίοι για τους καρπούς όλων των δέντρων είχαν και τη λέξη ακρόδρυα, που όμως αργότερα έμεινε να εννοεί μόνο τους καρπούς που έχουν κέλυφος ξυλώδες, δηλαδή λίγο-πολύ τους ξηρούς καρπούς. Βέβαια, στον Πωρικολόγο, ένα βυζαντινό σύντομο σατιρικό έργο που προσωποποιεί όλα τα οπωρικά για να δικάσουν τη Στάφυλο, βρίσκω να συμμετέχουν και οι ξηροί καρποί στο πανηγύρι, όπως άλλωστε και τα ζαρζαβατικά. Να πω ότι ο Πωρικολόγος, γραμμένος τον 14ο αιώνα, δεν έχει τη λέξη «φρούτο» επειδή προφανώς δεν είχε ακόμα μπει στη γλώσσα μας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , | 38 Σχόλια »