Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘κούλουμα’

Τα κούλουμα – Κώστας Βάρναλης

Posted by sarant στο 13 Μαρτίου, 2016

Τα κούλουμα, βεβαίως, είναι αύριο -αλλά δεν βλάφτει να τα μελετήσουμε από σήμερα, αν μη τι άλλο να προετοιμαστούμε. Να προετοιμαστείτε, πιο σωστά, διότι εγώ τυχαίνει φέτος να είμαι στο εξωτερικό, και, οπωσδήποτε, η αυριανή μέρα δεν θα έχει για μένα το ίδιο άρωμα. Θα το δείτε άλλωστε και στο αυριανό άρθρο που θα ανεβάσω, που δεν θα είναι εορταστικό.

Άλλωστε, οι φετινές απόκριες ήταν θλιβερές, με το δράμα των προσφύγων να ξετυλίγεται στη χώρα μας, και γι’ αυτό και ως τώρα δεν είχαμε κάποιο καθαρά αποκριάτικο άρθρο. Για σήμερα διάλεξα να σας παρουσιάσω ένα χρονογράφημα του Κώστα Βάρναλη, γραμμένο και δημοσιευμένο σε πολύ πιο δύσκολους καιρούς, τον Μάρτιο του 1943, για την ακρίβεια στις 8 Μαρτίου 1943, στη στήλη «Τέχνη και Ζωή» της Πρωίας, της εφημερίδας όπου ο μεγάλος ποιητής είχε βρει φιλόξενη στέγη από τα χρόνια της μεταξικής δικτατορίας (τότε, βεβαίως, δεν έβαζε την υπογραφή του, μέχρι που ξέσπασε ο πόλεμος). Ο Βάρναλης περιγράφει πώς γιόρταζαν τα κούλουμα οι Αθηναίοι τα χρόνια της νιότης του -μην ξεχνάμε πως ήρθε στην Αθήνα δεκαοχτάχρονος, το 1902, για να σπουδάσει φιλόλογος.

Το χρονογράφημα είναι σύντομο αλλά αξίζει να επισημάνουμε πως ο Βάρναλης θεωρεί γνήσια λαϊκή γιορτή μόνο τα Κούλουμα, ενώ χαρακτηρίζει βεβιασμένη και υποκριτική την αποκριάτικη διασκέδαση. Μπορεί να είναι προσωπικό γούστο, μπορεί όμως να εκφράζει και μια ταξική θεώρηση: για τον αστό, που έχει λεφτά να ξοδέψει σε κοσμικούς χορούς και αποκριάτικες στολές ή/και την άνεση χρόνου για συνεχή ξενύχτια, ξεχωρίζουν οι δυο εβδομάδες της απόκριας. Για τον λαϊκό άνθρωπο, που δούλευε ήλιο μ’ ήλιο χωρίς να του περισσεύουν τα λεφτά, η αργία της Καθαροδευτέρας με τη φτηνή της πάνδημη διασκέδαση θα ήταν πιο ελκυστική.

Να προσέξουμε επίσης ότι ο Βάρναλης, όπως και ο Παπαδιαμάντης, όπως και ο Βαλαωρίτης, όπως και όλος ο κόσμος τελικά, γράφει Στήλες του Ολυμπίου Διός διότι είχε την ευτυχία να μην έχει διαβάσει Μπαμπινιώτη ο οποίος επιμένει πως είναι λάθος διότι, τάχα, η στήλη είναι επιτύμβια ή αναθηματική ενώ ο στύλος είναι η κολόνα. Ήξερε βέβαια ο Βάρναλης ότι οι Ηράκλειες Στήλες της ελληνικής μυθολογίας ήταν… στύλοι, κολόνες, όχι φυσικά επιτύμβιες ή αναθηματικές!

Μεταφέρω το χρονογράφημα σε μονοτονικό και εκσυγχρονίζω την ορθογραφία.

ΚΟΥΛΟΥΜΑ (Πρωία, 8.3.1943)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βάρναλης, Επετειακά, Χρονογραφήματα | Με ετικέτα: , , , | 186 Σχόλια »

Τα Κούλουμα δεν γκουμουλώνουμε

Posted by sarant στο 23 Φεβρουαρίου, 2015

Καθαροδευτέρα σήμερα, ή αλλιώς Κούλουμα, που το ιστολόγιο εύχεται να τα περάσετε ζεστά και όμορφα, με αγαπημένη παρέα και με άφθονο κρασί και μεζέδες.

Ένα σύντομο άρθρο για σήμερα, λεξιλογικό και ετυμολογικό μεν αλλά σύντομο και ακαταστάλαχτο, με την έννοια ότι δεν πρόκειται να μάθουμε κάτι οριστικό, αλλά πιο πολύ να ανακεφαλαιώσουμε όσα έχουν συζητηθεί κατά καιρούς στο ιστολόγιο για την ετυμολογία και την ιστορία της λέξης Κούλουμα, και κυρίως σε ένα άρθρο που είχα δημοσιεύσει πριν από πέντε χρόνια, που ήταν όλο κι όλο τρεις παράγραφες, η τελευταία από τις οποίες ήταν η εξής:

Όσο για τα Κούλουμα, παρά το ότι λεξιλογούμε δεν θα μπορέσω να σας δώσω ετυμολογία της λέξης διότι βεβαιότητα δεν υπάρχει -στα λεξικά βρίσκει κανείς δύο βασικά απόψεις, μία από το κούμουλο (σωρός) < λατ. cumulus, με αντιμετάθεση, και μία από το αρβανίτικο κόλουμ = καθαρός. (Και για τις κολόνες λένε, τάχα από τους στύλους ή τις στήλες του Ολυμπίου Διός, που προϋποθέτει να είναι αθηναϊκή η λέξη). Δεν το έχω ψάξει, δεν παίρνω θέση. Αν όμως σκεφτώ ότι στα κούλουμα γκουμουλώνουμε (λέξη που δεν τη βρίσκω στα λεξικά, περιέργως) ασύστολα, ετυμολογικώς ταιριάζει να βγαίνει η λέξη από το κούμουλο.

Από αυτή την παραγραφούλα δρομολογήθηκε ολόκληρη συζήτηση (βλ. στα σχόλια), μερικά συμπεράσματα της οποίας θα εκθέσω στα επόμενα:

α. Για την ιστορία της λέξης.

* Πολλοί σχολιαστές επισήμαναν ότι στην παιδική τους ηλικία και στον τόπο καταγωγής τους η λέξη «Κούλουμα» ήταν άγνωστη και ότι την έμαθαν αργότερα, στην Αθήνα ή/και από την τηλεόραση. Φαίνεται ότι η λέξη δεν ήταν γνωστή στη Μακεδονία και τη Θράκη, ενώ δεν θυμάμαι να την έλεγε κι η μυτιληνιά γιαγιά μου. Αλλού όμως ήταν γνωστή από παλιά, π.χ. στην Κέρκυρα και στην Κεφαλονιά, άρα δεν πρόκειται για αθηναϊκή λέξη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , | 166 Σχόλια »

Διέρχεται και δεν περνάει

Posted by sarant στο 15 Φεβρουαρίου, 2010

Κι ενώ ετοιμάζομαι να πάω να πετάξω τον χαρταετό και να επιδοθώ σε (νηστήσιμο) φαγοπότι, ένα μικρούτσικο στιγμιότυπο ευπρεπισμού από χτες, ένα ακόμα επεισόδιο του τύπου «άλλως ομιλώμεν και άλλως γράφομεν» ή ίσως, επιφανειακά τουλάχιστον, «άλλως ομιλώμεν και άλλως ομιλώμεν».

Στο θέατρο που είχα πάει (είδα τη Φουρκέτα, σ’ ένα θέατρο στου Ψυρρή), ζήτησα από τον ταξιθέτη πρόγραμμα και μου απάντησε ότι «μισό λεπτό να βάλω τους κυρίους [στις θέσεις τους], γιατί δεν μπορώ να περάσω». Ο ίδιος όμως, που ίσως είναι και ηθοποιός αν κρίνω από την άψογη άρθρωσή του, λίγο πριν αρχίσει η παράσταση μάς ενημέρωσε, εκεί στον εξώστη που καθόμασταν, ότι «στο δεύτερο μέρος διέρχεται από εδώ ένας ηθοποιός», επομένως να μην έχουμε τα πόδια απλωμένα για να μη σκοντάψει. Βέβαια, στην πραγματικότητα δεν πρόκειται για προφορικό λόγο αφού ουσιαστικά απαγγέλλει μια έτοιμη ανακοίνωση. Οπότε, διέρχεται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ευπρεπισμός | Με ετικέτα: , | 126 Σχόλια »