Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Κρήτη’

Τι κάνει ο ναμικιόρης;

Posted by sarant στο 6 Απριλίου, 2017

Εννοώ, τι σημαίνει η λέξη; Θα μου πείτε, γιατί δεν ανοίγεις ένα λεξικό να δεις τη σημασία της; Θα σας απαντήσω ότι ασφαλώς αυτή είναι η ενδεδειγμένη μέθοδος, αλλά υπάρχει ένα προβληματάκι.

Βλέπετε, κανένα από τα μεγάλα λεξικά μας δεν καταγράφει τη λέξη, ούτε τα νεότερα ούτε τα παλιά -εκείνος ο Δημητράκος που διαφήμιζε πως είναι λεξικό «όλης» της ελληνικής και καταγράφει ευλαβικά όλα τα σαρίδια του Ησυχίου, ακόμα και τις λάθος γραφές, απαξιεί (σικ) να καταχωρήσει λαϊκές λέξεις πολύ κοινότερες από τον ναμικιόρη.

Ότι ο ναμικιόρης δεν βρίσκεται στα λεξικά μας το ήξερα, και όταν έφτιαχνα το βιβλίο μου Λέξεις που χάνονται συμπεριέλαβα μέσα και αυτή τη λέξη -αναφέροντας τη σημασία που ήξερα, και που την είχα διασταυρώσει με διάφορα γλωσσάρια, ότι ναμικιόρης είναι ο αχάριστος. Οπότε, προς τι το σημερινό άρθρο;

Τις προάλλες, μια φίλη σχολίασε στο Φέισμπουκ: Σαν δεν ντρέπεται, ο αναμικιόρης!

Αναμικιόρης είναι παραλλαγή του ναμικιόρη. Η ανάπτυξη τέτοιου προτακτικού α-, όχι στερητικού βέβαια, είναι πολύ συνηθισμένο φαινόμενο, συνήθως σε θηλυκά ουσιαστικά (αλησμονιά, αμασχάλη, απαλάμη, αλυγαριά) αλλά όχι μόνο (αράθυμος). Στα αρσενικά, το α- προκύπτει από συνεκφορά με το αόριστο άρθρο (είδα ένα ναμικιόρη, έναναμικιόρη, έν’ αναμικιόρη).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , , , , , , | 169 Σχόλια »

Μη σώσετε και μας σώσετε

Posted by sarant στο 5 Μαρτίου, 2012

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες, 4.3.2012, πρώτη Κυριακή του μήνα, στην εφημερίδα Αυγή, μαζί με τη γελοιογραφία του Μποστ. Εδώ έχω κάνει κάμποσες προσθήκες.

Αφού λοιπόν, όπως φρόντισαν να μας τονίσουν ο πρωθυπουργός και τα κανάλια, χάρη στην αλληλεγγύη των εταίρων μας σωθήκαμε, θα ήταν αχαριστία να μην αφιερωθεί η στήλη αυτού του μήνα στο πολυσήμαντο ρήμα σώζω και στις πολλές παραφυάδες του. Θα μας χρειαστεί άλλωστε, μια και προβλέπεται να έχουμε κι άλλες σωτηρίες στους επόμενους μήνες και τα χρόνια.

Το ρήμα σώζω είναι αρχαίο, ομηρικό, και στα αρχαία το πρώτο ωμέγα είχε στους ενεστωτικούς τύπους και μιαν ασελγή υπογεγραμμένη, που μας κάνει να σκεφτούμε ότι προέρχεται από το θέμα σω- και την κατάληξη -ίζω, σωίζω και μετά σώζω, αλλά ήδη από τα ελληνιστικά χρόνια πλειοψηφούν οι τύποι χωρίς υπογεγραμμένη, κι έτσι δεν την κληρονόμησε η καθαρεύουσα. Αυτό το θέμα σω- προέρχεται από το αρχαίο επίθετο σως/σώος και σάος, με σημασία «υγιής και ασφαλής», απ’ όπου έχουν παραχθεί πολλές λέξεις, όπως ο σωτήρας, αυτός που σώζει δηλαδή, ο σώφρων (αυτός που έχει σώας τας φρένας), αλλά και ο σωστός, που ξεκίνησε σαν ρηματικό επίθετο του σώζω, με αρχική σημασία «αυτός που έχει σωθεί», και μόνο αργότερα, στα μεσαιωνικά χρόνια, πήρε τη σημασία «ορθός». Αλλά και το κύριο όνομα Σωκράτης από την ίδια ρίζα προέρχεται, όπως και ο άσωτος, αυτός δηλαδή που δεν έχει ελπίδα σωτηρίας, και τελικά αυτός που ζει έκλυτη, υποτίθεται, ζωή. Από το ρήμα σώζω και ο σωσίας, ύστερα από μια μεγάλη διαδρομή που ξεκινάει από το κύριο όνομα Σωσίας, που το έδιναν συχνά σε δούλους (υπάρχει ένας στις Σφήκες του Αριστοφάνη). Σε μια κωμωδία του Πλαύτου υπάρχει ένας υπηρέτης ονόματι Sosias. Στην κωμωδία αυτή, ο θεός Ερμής παίρνει προσωρινά τη μορφή του Σωσία, και το ίδιο θέμα το ξεσήκωσε κι ο Μολιέρος στην κωμωδία του Αμφιτρύων, όπου ο υπηρέτης λέγεται Sosie, με αποτέλεσμα η λέξη sosie να περάσει στη γαλλική γλώσσα και από εκεί να την (αντι)δανειστούμε κι εμείς στα τέλη του 19ου αιώνα.

Επειδή όμως συχνά όποιος σωζόταν από τον κίνδυνο έφτανε σε ασφαλές μέρος, στα μεσαιωνικά χρόνια το σώζω, μεταπλασμένο ως σώνω και σώνομαι, ανέπτυξε τη σημασία του «φτάνω», και μετά «επαρκώ», αλλά και «εξαντλούμαι»· και πέρα από την κυριολεξία (π.χ. σώθηκε το ψωμί) έχουν αναπτυχθεί και αρκετές ενδιαφέρουσες φρασεολογικά χρήσεις, όπως σώνει και καλά, για κάτι που κάποιος επιδιώκει με μεγάλη επιμονή, τρέχω και δεν σώνω, ή τρέχω και δεν φτάνω στην κοινότερη μορφή του, καθώς και όρκοι και κατάρες, π.χ. να μη σώσω αν λέω ψέματα (να πεθάνω αυτή τη στιγμή), μη σώσει κι έρθει (ποτέ του μην έρθει· περισσότερο αδιαφορία δείχνει), να μην έσωνα να πήγαινα (όταν μετανιώσουμε πικρά για κάτι). Την αμφισημία με το «σώζω» και το «σώνω» την είχε εκμεταλλευτεί παλιά ο Μποστ σε μια γελοιογραφία, όπου παρουσίαζε τον αρχηγό της ΕΡΕ να κρατάει πλακάτ με το σύνθημα «Σώσατε την δραχμήν», όπως ήταν το κινδυνολογικό σύνθημα της Δεξιάς στις εκλογές του 1964, και τους παριστάμενους να δείχνουν τις άδειες τους τσέπες και να τους απαντούν «Εσώθη προ πολλού».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Ιστορίες λέξεων, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 168 Σχόλια »

Η γιαγιά μου μ’ έλεγε μισκίνα

Posted by sarant στο 16 Νοεμβρίου, 2010

Όχι η δικιά μου γιαγιά, όχι εμένα. Καταρχάς, εμένα θα μ’ έλεγε μισκίνη, κι έπειτα η μια γιαγιά μου, η αιγενήτισσα, μάλλον δεν την ήξερε τη λέξη, ίσως ούτε κι η άλλη, η μυτιληνιά. Μιαν αναγνώστρια του ιστολογίου μου από τα Σέρρας έστειλε ένα γράμμα γνωριμίας, και με την ευκαιρία παρέθεσε και κάμποσες λέξεις που χρησιμοποιούσαν στην οικογένειά τους, λέξεις που όλες τους είναι καλοδιαλεγμένες γιατί περιγράφουν καταλεπτώς καταστάσεις πολύ συγκεκριμένες. Τις πιο πολλές δεν τις είχα ξανακούσει, αλλά τη μισκίνα την ήξερα, αν και κάπως αλλιώς.

Λοιπόν, η μικρασιάτισσα γιαγιά της φίλης μας, την έλεγε μισκίνα… αλλά δίνω το λόγο στη φίλη μας:

Μισκίνα – Αυτό μου το έλεγε η γιαγιά όταν ξεψάχνιζα το φαγητό, π.χ. προσπαθούσα να βγάλω τα κρεμμύδια στην άκρη, ή τις πιπεριές κλπ

και σε δεύτερο ηλεμήνυμα:

Το μισκίνα γενικά το έλεγε η γιαγιά όταν κάποιος με το φαγητό του ήταν ιδιότροπος, επιλεκτικός, ανόρεχτος, όλα αυτά μαζί 🙂

Εμείς με αυτή την έννοια την ξέρουμε την μισκίνα !

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , , , , | 109 Σχόλια »

Γιατί τους Κρητικούς τους λένε Μανόληδες;

Posted by sarant στο 8 Σεπτεμβρίου, 2010

Ένας φίλος μού δίνει αφορμή για το σημερινό ποστ. Είχαμε προχτές μιλήσει για μερικά σπάνια ονόματα, και μοιραία η συζήτηση επεκτάθηκε σε όλα τα σπάνια ονόματα που ακόμα βρίσκει κανείς στην ελληνική επαρχία, ιδίως στα νησιά.  Αλλά πέρα από τα σπάνια ονόματα, ενδιαφέρον έχουν και τα συχνά.

Ο φίλος μου που σας έλεγα έχει κάνει μια στατιστική για τα ελληνικά ονόματα και μου λέει ότι ενώ στην Ελλάδα γενικώς το συχνότερο αντρικό βαφτιστικό όνομα είναι, με διαφορά, το Γιώργος, στην Κρήτη πρώτο (και πάλι με διαφορά) είναι το Εμμανουήλ, κοινώς Μανώλης ή Μανόλης ή, μια και πρόκειται για Κρητικούς, Μανωλιός.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ανώνυμη δημιουργία, Γιουτουμπάκια, Ευτράπελα, Λαογραφία, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , | 125 Σχόλια »