Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Κρατύλος’

Ο άνθρωπος δεν θρώσκει

Posted by sarant στο 21 Φεβρουαρίου, 2018

Διαξιφισμοί και δημόσιες αντιπαραθέσεις ανάμεσα σε πνευματικούς ανθρώπους συμβαίνουν συχνά, διαξιφισμοί για θέμα γλωσσικό κάπως σπανιότερα, καβγά με θέμα την ετυμολογία δεν θυμάμαι να έχουμε δει εδώ και μερικά χρόνια. Καθώς είμαστε γλωσσικό ιστολόγιο, το θέμα καταρχην μάς ενδιαφέρει. Βέβαια, έχουμε ήδη αναφερθεί παρεμπιπτόντως, σε σχόλια, στη δημόσια αντιπαράθεση ανάμεσα στον Γιάννη Χάρη και στον Γιώργο Κιμούλη, επειδή όμως στη συζήτηση θίχτηκαν ορισμένα γενικότερα ζητήματα έκρινα ότι αξίζει να τους αφιερώσουμε ειδικό άρθρο, μεταξύ άλλων επειδή από καιρό ήθελα να συζητήσω την ετυμολογια της λέξης «άνθρωπος».

Πριν ξεκινήσω, να προειδοποιήσω ότι ο Γιάννης Χάρης είναι φίλος μου, κι έτσι μπορεί να κατηγορηθώ για μεροληψία. Ας είναι. Πάντως, επειδή εκτιμώ τον Γιώργο Κιμούλη, ελπίζω να διατηρήσω την αντικειμενικότητά μου.

Στην τακτική σαββατιάτικη στήλη του «Ασκήσεις μνήμης» στην Εφημερίδα των Συντακτών, μια στήλη που τη διαβάζω ανελλιπώς και που τη συστήνω και σε σας, ο Γιάννης Χάρης δημοσίευσε το προπερασμένο Σάββατο ένα άρθρο στο οποίο αναφέρθηκε και σε συνέντευξη που είχε δώσει μερικές μέρες νωρίτερα στην ίδια εφημερίδα ο Γιώργος Κιμούλης.

Η λέξη γάιδαρος, έλεγαν κάποτε, βγαίνει απ’ το αεί δαίρω· το φιτίλι, τότε μάλιστα που γραφόταν με -υ: φυτίλι, απ’ το φωτός ύλη· ενώ άνθρωπος, το δημοφιλέστερο, είναι τάχα ο άνω θρώσκων, που πηδάει προς τα πάνω, που τραβάει τ’ αψήλου.

Πάει καιρός που η επιστήμη, είτε βρήκε τη σωστή προέλευση μιας λέξης, το έτυμο, είτε δεν τη βρήκε, αποφάνθηκε πάντως πως όλα τα παραπάνω, και άπειρα άλλα, εννοείται, είναι παραετυμολογία. Η οποία πάει μαζί με την παραεπιστήμη. Η οποία ξέρουμε πια πού διακονείται και τι σκοπούς υπηρετεί –όταν γλωσσολογίζεται ο Αδωνης, λόγου χάρη, πως από το πλ πλ πλ που κάνει το κύμα βγήκε η λ. πέλαγος!

Φυσικά και δεν μπορεί να ξέρει ο καθένας, ακόμα και επιστήμονας, την ετυμολογία μιας λέξης, την εξέλιξη της επιστήμης κτλ. Διαβάζει όμως, οφείλει να διαβάζει, ιδίως όταν μιλάει από δημόσιο βήμα και δημοσίως στοχάζεται.

Οπως ο Γιώργος Κιμούλης, που θέλησε να στοχαστεί τις προάλλες από εδώ (27.1.18) με ετυμολογίες, όπου οι δύο στις τρεις ήταν παραετυμολογίες (ασήμαντη λεπτομέρεια για την τρίτη: το σχήμα δεν βγαίνει από τον αόριστο έσχον του ρ. έχω, αλλά από τον μέλλοντα: σχήσω).

Ας δούμε τα σοβαρά όμως, με τον αντίλογο να έρχεται από τον Μπαμπινιώτη, που αντιπροσωπεύει τη συντηρητικότερη σχολή της γλωσσολογίας, πέρα από την οποία υπάρχει μόνο η παραγλωσσολογία των Αδώνηδων.

«Τι είναι αυτός ο Αλλος, μιας και ξένος δεν υπάρχει» φιλοσοφεί ο Κιμούλης. «Ο ξένος προκύπτει από το “ξοινός” που σημαίνει κοινός. Κοινή είναι η γη, δεν ανήκει μόνο σ’ εμένα και σε κανέναν άλλον.»

Ομως ο Μπαμπινιώτης: «από το αρχαίο ξένος/ξείνος, από το *ξένFος, αβέβαιου ετύμου».

«Η ταυτότητά μας είναι μία: άνθρωπος» φιλοσοφεί και πάλι ο Κιμούλης. «Και εκ των πραγμάτων αυτή η διαβολεμένη ταυτότητα της ύπαρξής μας κουβαλάει τον κίνδυνο της έπαρσης, από το όνομά του και μόνο: “άνω θρώσκω”, πηδώ προς τα πάνω. Προς τα πού; Πουθενά.»

Ομως ο Μπαμπινιώτης: «αρχαίο, αβέβαιου ετύμου, πιθανώς από το *άνδρ-ωπος, από το ανήρ, ανδρός + -ωπός […], με τη σημασία “ο έχων ανδρική όψη, αυτός που μοιάζει με άνδρα”, όπου άνδρας σημαίνει γενικότερα τον άνθρωπο […]. Ας σημειωθεί ότι αρχικώς η λέξη χρησιμοποιήθηκε κυρίως με μειωτική κάπως σημασία, για να δηλώσει την τάξη των θνητών ανθρώπων, εν αντιθέσει με εκείνη των θεών. Είναι προφανές ότι η σύνδεση με το αρχαίο αναθρώσκω “αναπηδώ” είναι παρετυμολογική και επιστημονικώς αβάσιμη».

Μπορεί δηλαδή να αναθρώσκει κάποιος, όχι όμως γιατί αυτό σημαίνει τάχα τ’ όνομά του, η λέξη «άνθρωπος». Κι όταν πηδάει έτσι στον βρόντο, πηδάει στο πουθενά, όπως είπε μόνος του ο Κιμούλης. Με άλλα λόγια: πλ πλ πλ, αλήθεια πέλαγος, βαθύ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Ετυμολογικά, Εφημεριδογραφικά, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , , | 235 Σχόλια »

Απάντηση για το γράμμα Ν (και επικουρικά για το Σ)

Posted by sarant στο 4 Ιανουαρίου, 2013

Στις αρχές Δεκεμβρίου είχα σχολιάσει επικριτικά ένα άρθρο στο οποίο υποστηριζόταν, μεταξύ άλλων, ότι το γράμμα Ν οξυγονώνει τον εγκέφαλο όταν το προφέρουμε και ότι η θέση του στο αλφάβητο δεν είναι τυχαία. Ο συγγραφέας του άρθρου, ο εκπαιδευτικός κ. Σπύρος Μάρκου από τη Λάρισα, επίτιμος σχολικός συμβουλος, μού έστειλε εκτενή απαντητική επιστολή, οπότε θεωρώ σωστό να την παραθέσω σε αυτοτελές άρθρο και όχι ως σχόλιο στο προηγούμενο άρθρο μου.

Θα παραθέσω παρακάτω αυτούσιο το κείμενο του κυρίου Μάρκου, αν και παρατηρώ ότι τα βασικά στοιχεία της τοποθέτησής του είχαν ήδη παρουσιαστεί στο  προηγούμενο άρθρο -και φυσικά δεν μπορώ να συμφωνήσω μαζί τους. Η βασική θέση του κ. Μάρκου είναι ότι η ελληνική γλώσσα δεν είναι συμβατική, ότι δηλαδή για την ελληνική γλώσσα δεν ισχύει η αποδεκτή από όλους τους γλωσσολόγους αρχή του Σοσίρ (Saussure) για την αυθαιρεσία του γλωσσικού σημείου. Τα επιχειρήματά του ο κ. Μάρκου τα αντλεί από τον… Πλάτωνα, και μάλιστα ο κ. Μάρκου είναι πλατωνικότερος του Πλάτωνα, διότι ο αρχαίος φιλόσοφος λέει ρητά ότι τα ονόματα έχουν την ίδια «ορθότητα» και στην ελληνική γλώσσα και στις ξένες, ενώ ο κ. Μάρκου τη μεν ελληνική γλώσσα τη θεωρεί ξεχωριστή ενώ τις ξένες, μεγαλόψυχα, τις χαρίζει στον Σοσίρ, δέχεται ότι εκείνες μπορεί να είναι συμβατικές, αλλά η ελληνική όχι!

Μέγας φιλόσοφος μπορεί να ήταν ο Πλάτωνας, αλλά γλωσσολόγος δεν ήταν και οι απόψεις του για τη γλώσσα είναι, με όλο το θάρρος, αφελείς. Αφελείς βρίσκω και τις απόψεις που υποστηρίζονται στο άρθρο που ακολουθεί, διότι προϋποθέτουν α) ότι ο γραπτός λόγος υπάρχει ανεξάρτητα από τον προφορικό, και μάλιστα προϋπάρχει, β) ότι οι λέξεις μιας γλώσσας (ή, μάλλον, της ελληνικής γλώσσας) υπάρχουν ανεξάρτητα από τους ομιλητές τους, ότι βρίσκονται κατατεθειμένες σε κάποιο θεϊκό ταμείο όπου τις έχουν καταχωρήσει οι Ονοματοθέτες (ασφαλώς κάποιες θεόμορφες προσωπικότητες), γ) ότι η γραφή κάθε λέξης δίνει κωδικοποιημένες πληροφορίες για την ιδιότητα του πράγματος που δηλώνει η λέξη.

Ο κ. Μάρκου μάλιστα μας δίνει ένα δείγμα «αποκωδικοποίησης» των πληροφοριών, που ίσως σας πείσει, αλλά εγώ το βρίσκω κωμικό. Παραθέτω: Ένα μόνον παράδειγμα με την  αρχαιώτατη λέξη ΥΔΩΡ:Υ (υγρόν στοιχείον), Δ (από το Δάσος) Ω (στον ωκεανό ή άπειρο χώρο) Ρ (ρέει) , σχεδόν είναι αρκτικόλεξο! Τέτοιες προσπάθειες εξήγησης μού θυμίζουν τις προβλέψεις των αστρολόγων ή τις ερμηνείες των οπαδών της λεξαριθμητικής. Δεδομένου όμως ότι τα γράμματα είναι μετρημένα, πώς άραγε να ερμηνεύσουμε την επίσης πανάρχαια λέξη ΔΟΡΥ, που έχει τρία από τα τέσσερα γράμματά της ίδια; Δ = Από το Δάσος; Εντάξει, ας δεχτούμε πως τα πρώτα δόρατα ήταν ξύλινα. Αλλά Ρ = Ρέει; και Υ = Υγρό στοιχείο; Και έχουν τάχα σημασία και οι καταλήξεις των λέξεων, μεταφέρουν κι αυτές πληροφορίες; Και η δασεία, που γραφόταν και ακουγόταν στα αρχαία; δεν μετέφερε κωδικοποιημένες πληροφορίες;

Στη συνέχεια, ο κ. Μάρκου περνάει στο κυρίως θέμα, την εξαιρετική θέση του Ν που, κατ’ αυτόν, δεν βρίσκεται τυχαία στη μέση του αλφαβήτου (προσθέτει και μερικά έξτρα γράμματα για να το φέρει ακριβώς στη μέση, διότι στο σημερινό αλφάβητο το Μ έχει ίσα δικαιώματα κεντρικότητας), αλλά για το θέμα αυτό δεν θα γράψω περισσότερα, έχω πει αρκετά στο παλιότερο άρθρο.

Τέλος, προσπαθεί να εξηγήσει το νόημα της παροιμιακής φράσης «με το νι και με το σίγμα». Εδώ θα ήθελα να σχολιάσω τις απόψεις του. Καταρχάς, η φράση αυτή ασφαλώς δεν λέγεται «εδώ και χιλιάδες χρόνια» όπως διατείνεται ο κ. Μάρκου (χωρίς να το τεκμηριώνει). Αν λεγόταν θα είχε καταγραφεί κάπου, όπως έχουν καταγραφεί τόσες άλλες αρχαιες φράσεις (π.χ. τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη). Μάλιστα, είμαστε μάλλον βέβαιοι ότι η φράση αυτή γεννήθηκε στα μεσαιωνικά και τα νεότερα χρόνια, πιθανώς δε στα νεότατα (δεν έχει καταγραφεί νωρίτερα από τον 19ο αιώνα). Όταν ο λαός σταμάτησε να προφέρει το νι και το σίγμα στο τέλος των λέξεων (παιδί αντί παιδίν/παιδίον, η πόλη αντί «η πόλις»), τα τελικά ν και ς ταυτίστηκαν με τη γλώσσα της εκκλησίας και των μορφωμένων, με τη λόγια γλώσσα των αριστοκρατών, που είχε αυξημένο γόητρο και εθεωρείτο επισημότερη, κομψότερη. Μιλάει με το νι και με το σίγμα σήμαινε «μιλάει όπως οι μορφωμένοι» και μετά πήρε τη σημασία «με κάθε λεπτομέρεια, χωρίς να παραλείψει τίποτα». Η φράση δηλαδή έχει να κάνει με το αυξημένο κοινωνικό γόητρο της λόγιας/καθαρεύουσας γλώσσας και όχι με τις οξυγονωτικές ιδιότητες του Ν ή τις ψυχωφελείς ιδιότητες του Σ. Και το λέω αυτό παρόλο που προσωπικά, ως Ν.Σ. που είμαι, θα με κολάκευε μια τέτοια ερμηνεία!

Κλείνοντας, αναρωτιέμαι. Θα μπορούσε να βγει ένας σχολικός σύμβουλος και να πει, ας πούμε, ότι δεν ισχύει η θεωρία του Μεντελέγιεφ για το περιοδικό σύστημα διότι, σύμφωνα με τους αρχαίους, τα πάντα είναι σύνθεση τεσσάρων στοιχείων (γη, νερό, αέρας και φωτιά) ή να υποστηρίξει ότι η Γη είναι επίπεδη και ο ήλιος περιστρέφεται γύρω της, διότι έτσι διδάσκουν οι πατέρες της Εκκλησίας; Προφανώς όχι, αλλά γιατί άραγε κάνουμε εξαίρεση για τη γλώσσα; Και αναρωτιέμαι, αν ένας εκπαιδευτικός διδάξει στην τάξη του τις επιστημονικές θεωρίες της γλωσσολογίας, αυτές που διδάχτηκε στο πανεπιστήμιο, ας πούμε σχετικά με την ινδοευρωπαϊκή θεωρία, πώς θα αξιολογηθεί από τους προϊσταμένους του;

Αλλά είπα πολλά και σταματώ εδώ και δίνω τον λόγο στον κ. Μάρκου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αλφάβητο, Γλωσσικοί μύθοι | Με ετικέτα: , , , | 216 Σχόλια »