Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Κροατία’

Με και χωρίς γραβάτα

Posted by sarant στο 2 Ιουλίου, 2018

Το σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στη μηνιαία στήλη μου στα Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής. Εδώ προσθέτω κάμποσα πράγματα που ή δεν χωρούσαν στο όριο λέξεων της εφημερίδας ή δεν προσφέρονταν για συμβατικό, χάρτινο μέσο, καθώς και την εικονογράφηση. Αν κάποια πράγματα σάς φαίνονται γνωστά, είναι επειδή έχουμε ξαναγράψει στο ιστολόγιο για τα λεξιλογικά της γραβάτας.

Κάποιος γνωστός μου έλεγε χαριτολογώντας ότι αν υπάρχει μία κατηγορία επαγγελματιών που να έχει πληγεί καίρια από την ξαφνική εκτίναξη του ΣΥΡΙΖΑ στο προσκήνιο της πολιτικής ζωής είναι αναμφίβολα όσοι κατασκευάζουν, εισάγουν ή εμπορεύονται γραβάτες, αφού ο ενδυματολογικός κώδικας τον οποίο ακολουθεί ο πρωθυπουργός αλλά και η μεγάλη πλειοψηφία των στελεχών του κυβερνητικού κόμματος αποφεύγει τον λαιμοδέτη. Και επιπλέον, το παράδειγμα των στελεχών του ΣΥΡΙΖΑ το έχουν ακολουθήσει και στελέχη των άλλων κομμάτων, οπότε δεν είναι σπάνιο στα τηλεοπτικά παράθυρα η πλειονότητα των αρρένων συζητητών να εμφανίζονται χωρίς αυτό το κάποτε απαραίτητο συμπλήρωμα της ανδρικής αμφίεσης. Αλλά και στην ευρύτερη κοινωνία η γραβάτα έχει υποχωρήσει, εκτός βέβαια από τις αίθουσες των δικαστηρίων όπου τα ισχύοντα ήθη και έθιμα δεν επιτρέπουν στους δικηγόρους να παρίστανται αγραβάτωτοι ακόμα και με καύσωνα. Οπότε, δικαίως παραπονούνται οι γραβατοπώλες.

Ωστόσο, στην πρόσφατη ομιλία του στο Ζάππειο, ο Αλέξης Τσίπρας ανέλυσε τα πλεονεκτήματα της πρόσφατης απόφασης του Γιούρογκρουπ φορώντας μια κοκκινωπή, αν πρόσεξα καλά, γραβάτα. Το είχε άλλωστε προαναγγείλει πως με τη ρύθμιση του χρέους θα φορούσε γραβάτα, αν και δεν ήταν αυτή που του χάρισε ο Ζόραν Ζάεφ στις Πρέσπες. Για την απόφαση του Γιούρογκρουπ θα μιλήσουν άλλοι ειδικότεροι. Η στήλη όπως ξέρουμε λεξιλογεί και σήμερα θα λεξιλογήσει για τη γραβάτα που έχει πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία και ετυμολογία.

Η γραβάτα είναι λέξη εισαγόμενη, αλλά η απαρχή της δεν βρίσκεται στη Δύση, παρά στα Βαλκάνια, όσο κι αν εκ δυσμών ήρθε στα μέρη μας. Τον 17ο αιώνα, για παράδειγμα στον Τριακονταετή πόλεμο, στη Γαλλία χρησιμοποιούσαν σώματα ελαφρού ιππικού απαρτιζόμενα κυρίως από Κροάτες μισθοφόρους. Αυτοί οι Κροάτες ιππείς είχαν, ως εξάρτημα της στολής τους, έναν λαιμοδέτη, ο οποίος φαίνεται πως έκανε εντύπωση. Τους μισθοφόρους τούς έλεγαν Cravates, δηλαδή Κροάτες (που ίσως είναι δάνειο κατευθείαν από το hrvat το κροατικό, ίσως όμως μεσολάβησε και το γερμανικό διαλεκτικό Krawat), κι έτσι ονομάστηκε cravate και ο λαιμοδέτης. Για ένα διάστημα δηλαδή η γαλλική λέξη cravate δηλώνει τα κροατικά άλογα και τους κροάτες ιππείς, και μετά, περίπου από το 1650, τους λαιμοδέτες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Επικαιρότητα, Ενδύματα και υποδήματα, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , | 176 Σχόλια »

Μια γλώσσα δίχως όνομα στα Βαλκάνια (από τη Μοντ Ντιπλοματίκ)

Posted by sarant στο 25 Ιουλίου, 2017

Όταν είδα τον τίτλο του άρθρου, σκέφτηκα μήπως εννοούν τη γλώσσα της Χώρας Χωρίς Όνομα, αυτήν που τα ξεφτέρια τα δικά μας λένε καμιά φορά «τα σκοπιανά», τα σλαβομακεδόνικα που τα λέω εγώ, αν και οι υπέρμαχοι της συνταγματικής ονομασίας της χώρας θα τα πούνε μακεδόνικα σκέτα. Όχι όμως, δεν περιστρέφεται όλος ο κόσμος γύρω μας, το άρθρο είναι γραμμένο για τις γλώσσες που ξεπήδησαν από τα ενιαία σερβοκροατικά όταν διαλύθηκε η παλιά Γιουγκοσλαβία.

Σύμφωνα με τον γνωστό χαριτολόγο ορισμό, γλώσσα είναι μια διάλεκτος με στρατό και ναυτικό. Έχει βάση το χαριτολόγημα κατά την έννοια ότι η απάντηση στο ερώτημα αν μια γλώσσα είναι διαφορετική από μια άλλη (ή αν αποτελεί διάλεκτό της) δεν δίνεται με κριτήρια γλωσσικά αλλά πολιτικά. Το παράδειγμα των σερβοκροατικών από τα οποία γεννήθηκαν τέσσερις γλώσσες όταν η ενιαία Γιουγκοσλαβία διαλύθηκε και ιδρύθηκαν τα νέα κράτη (Κροατία, Σερβία, Μαυροβούνιο, Βοσνία-Ερζεγοβίνη) είναι χαρακτηριστικό. Δεν έχω σαφή εικόνα του τι συνέβη με τα τσέχικα και τα σλοβάκικα μετά το βελούδινο διαζύγιο του 1992.

Για να ξεχωρίσει μια διάλεκτος και να αναδειχτεί σε γλώσσα αυτοτελή οι κρατικοί γλωσσολόγοι θα αναδείξουν τα στοιχεία εκείνα που τη διαφοροποιούν από την άλλη γλώσσα από την οποία επιδιώκεται η απόσπασή της. Κάποτε που είχα πάει στη Βαρκελώνη (μην το πείτε στους δικαστές της Ηριάννας) διάβαζα ένα άρθρο που παραπονιόταν ότι η τοπική κυβέρνηση της Βαλένθιας θέλοντας να αναδείξει σε γλώσσα τα βαλενθιάνικα, τόνιζε τα στοιχεία εκείνα που τα διαφοροποιούσαν από τα καταλανικά. Μπορούμε να φανταστούμε ότι αν σε έναν παράλληλο κόσμο είχε εγκαθιδρυθεί στην Κρήτη ένα κράτος εχθρικό προς το κράτος της Αθήνας, η γλωσσική πολιτική του θα ήταν να τονίσει τους ιδιωματισμούς και το λεξιλόγιο που διαφοροποιούν την κρητική διάλεκτο. Στην υπαρκτή πραγματικότητα, στην Κύπρο έχουμε την αντίθετη τακτική: η κυπριακή βρίσκεται υπό περιορισμό -σάλος έγινε όταν η προηγούμενη κυβέρνηση έβαλε μερικά διαλεκτικά κείμενα στα βιβλία του σχολείου.

Για να επιστρέψω στα σερβοκροατικά και τις παραφυάδες τους, όταν συζητήθηκε το άρθρο που θα σας παρουσιάσω σήμερα σε μια ομάδα γλωσσολογικών ενδιαφερόντων, ο φίλος μελετητής Δημήτρης Μπρόβας, που ξέρει καλά το θέμα, έγραψε:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γενικά γλωσσικά, Γλώσσες, Ευρωπαϊκή Ένωση | Με ετικέτα: , , , , , , , | 117 Σχόλια »

Κροατικές γραβάτες

Posted by sarant στο 11 Ιουνίου, 2012

Το σημερινό άρθρο είναι επικαιρανεπίκαιρο -δηλαδή αναφέρεται σε κάτι που ειπώθηκε σχετικά πρόσφατα, που με την ευρύτερη έννοια θα μπορούσε να θεωρηθεί σχετικό με την προεκλογική περίοδο, αλλά που -επειδή ήταν γλωσσικό θέμα- δεν έμεινε στην επικαιρότητα κι έτσι τώρα που το σχολιάζω έχει ήδη γίνει ανεπίκαιρο.

Εννοώ το «Γραβάτας εγκώμιον» που δημοσίευσε στα Νέα, πριν από καμιά δεκαριά μέρες, ο Θ. Πάγκαλος (διαβάστε το από τον προσωπικό του ιστότοπο). Βέβαια, από μιαν άποψη θα έλεγα ότι προσωπικά είμαι εντελώς ακατάλληλος να μιλήσω για γραβάτες, μια και πρόκειται για ένα είδος ρουχισμού που δεν το χρησιμοποιώ παρά πολύ-πολύ σπάνια και που αισθάνομαι ευτυχία που δεν το χρησιμοποιώ καθημερινά. Γραβάτα έμαθα να δένω, θυμάμαι, στον στρατό, αλλά οι φορές που φόρεσα ως πολίτης  (στον γάμο μου, ας πούμε) είναι μετρημένες στα δάχτυλα, κι έτσι όταν θα ξαναφορέσω (π.χ. στον γάμο των κοριτσιών μου) θα χρειαστεί να με βοηθήσει κάποιος. Όμως εδώ λεξιλογούμε και δεν ενδυματολογούμε, οπότε θα μιλήσουμε για τα γλωσσικά της γραβάτας και όχι για τα ζαμπουνικά της. Μας δίνει άλλωστε την πάσα το άρθρο του Θ. Πάγκαλου, αφού αναφέρεται ρητά στην ιστορία της λέξης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ανέκδοτα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , | 105 Σχόλια »