Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Κωνσταντινούπολη’

Κωνσταντινούπολη, η πόλη που ανήκει σε όσους τη νιώθουν και την αγαπούν (άρθρο του Στέλιου Ελληνιάδη)

Posted by sarant στο 9 Ιανουαρίου, 2018

Την προπαραμονή της Πρωτοχρονιάς συνάντησα τον φίλο Στέλιο Ελληνιάδη. Κρατούσε το τελευταίο φύλλο του «Δρόμου της Αριστεράς» και μου έδειξε το άρθρο που θα σας παρουσιάσω σήμερα -«το καλύτερο άρθρο που έχω γράψει για την Κωνσταντινούπολη», είπε. «Θα το βάλω στο ιστολόγιο κάποια στιγμή», του είπα. Καθώς χτες είχα ταξίδι και δεν προλάβαινα να γράψω άρθρο, θεώρησα πως είναι κατάλληλη η στιγμή για την αναδημοσίευση.

Ο Στέλιος, που γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, κρατάει στον Δρόμο της Αριστεράς ένα δισέλιδο που έχει τον τίτλο «Περίπτερο Ιδεών». Το άρθρο δημοσιεύτηκε, φυσικά, και στον ιστότοπο της εφημερίδας.

Κωνσταντινούπολη, η πόλη που ανήκει σε όσους τη νιώθουν και την αγαπούν

Η Νέα Υόρκη είναι αμερικάνικη, η Μόσχα ρώσικη, το Παρίσι γαλλικό, το Λονδίνο αγγλικό, το Βερολίνο γερμανικό, η Αθήνα ελληνική. Η Κωνσταντινούπολη, όμως, ενώ βρίσκεται μέσα και κατοικείται από πολίτες του τουρκικού κράτους, βασικά Τούρκους και Κούρδους, δεν είναι τουρκική. Όπως δεν είναι ελληνική, ρωμαϊκή, φράγκικη, οθωμανική, πολυθεϊκή, χριστιανική ορθόδοξη, αιρετική ή καθολική, μουσουλμανική, ούτε βέβαια ρώσικη, αρμένικη ή εβραϊκή. Είχε αυτοκράτορες και αυτοκρατόρισσες, σουλτάνους και σουλτάνες, πρίγκιπες και πριγκίπισσες, Ιταλούς, Μακεδόνες, Ίσαυρους, Ιλλυριούς, Σλάβους, Θράκες, ‘Ιβηρες, Χαζάρους, Έλληνες, Αρμένιους, Γαλάτες, Πέρσες, Άραβες, Οθωμανούς, Τούρκους, από πολλές φυλές και εθνότητες (Παφλαγόνες, Δάκες, Φρύγες, Λυδούς, Πάρθους, Κούρδους κ.ά.). Κανένας από τους 91 αυτοκράτορες και τους 36 σουλτάνους, συν τις συμβίες τους, δεν έμεινε στην ιστορία με αναφορά στην εθνική του καταγωγή, με εξαίρεση τον Λέοντα Γ΄ τον Ίσαυρο, τον Λέοντα Δ΄ τον Χάζαρο και την Ειρήνη την Αθηναία. Ασφαλώς, η παράλειψη αυτή οφείλεται στο ό,τι οι αυτοκρατορίες αυτές, με συνολική διάρκεια ζωής 1600 χρόνια, ήταν πολυεθνικές και όχι εθνικές. Αλλά, αυτό ακριβώς το γεγονός συνέτεινε ώστε η Πόλη να αποκτήσει μέσα σε 16 αιώνες ένα χαρακτήρα, μία «φύση» μοναδική και ξεχωριστή, η οποία όσο κι αν συμπιέζεται και παραβιάζεται παραμένει υπαρκτή και αισθητή ακόμα και από τον πιο αδαή κάτοικο ή επισκέπτη. Καθένας μπορεί να την αισθανθεί δική του, να τη νιώσει ελληνική, τούρκικη, οικουμενική ή ατομικά προσωπική. Κάτι που δεν ισχύει για καμία άλλη πόλη του κόσμου, όσα θέλγητρα κι αν έχει. Μάταια προσπαθούν οι εθνικιστές να τη στριμώξουν μέσα στα κουτάκια τους.

Ατενίζοντας την Αγία Σοφία (φωτο Στ. Ελληνιάδης, 2002)

Η πόλη όλων

Η Κωνσταντινούπολη έχει τον δικό της πολιτισμό χωρίς να είναι πάντα η ίδια. Πολλοί Τούρκοι, παλιοί της κάτοικοι και καλλιεργημένοι αστοί, νοσταλγούν τους Έλληνες που ξεριζώθηκαν γιατί η παρουσία μας συμβόλιζε τη διαχρονική Κωνσταντινούπολη. Δεν τους λείπουμε για την οικονομική μας συνδρομή στον πλούτο της πόλης, η οποία έτσι κι αλλιώς στην τελευταία φάση της ανθηρής μας κοινότητας δεν ήταν πια τόσο καθοριστική, αφού η πόλη μεγάλωνε και η συμμετοχή μας μίκραινε. Μάλιστα, σήμερα, ακόμα κι αν δεν είχαμε φύγει, θα ήμασταν πολύ λίγοι ανάμεσα στα 15-17 εκατομμύρια που την έχουν κατακλύσει. Μας νοσταλγούν γιατί η τουρκοποίηση, εκ προθέσεως και εκ των πραγμάτων, αντιβαίνει στον ενσωματωμένο οικουμενικό υπερεθνικό χαρακτήρα της Πόλης. Οι περί ου ο λόγος Τούρκοι ξέρουν τι αξία έχει αυτή η φυσιογνωμία της Πόλης και αυτήν επιθυμούν να έχει. Αυτή τους γεμίζει κι αυτήν έχουν ανάγκη να διαφυλάξουν από την κακοποίηση και την αλλοίωση. Τη θεωρούν στολίδι της χώρας τους με βάση την ιστορία της. Γι’ αυτό νοσταλγούν τους «Ρουμ», τους «μειονοτικούς», τους «γκιαούρηδες» που έλεγαν οι φανατισμένοι εθνικιστές. Γι’ αυτό δεν θέλουν να φύγει το Πατριαρχείο. Γι’ αυτό δεν ενοχλούνται καθόλου όταν κάποιος αποκαλεί την πόλη τους Κωνσταντινούπολη. Και γι’ αυτό διαμαρτύρονται και αντιστέκονται με μεγάλο ρίσκο στην ανέγερση των ουρανοξυστών και την «αξιοποίηση» του πάρκου Γκεζί. Όχι μόνο για τους περιβαλλοντικούς λόγους που αγωνίζονται οι ευαίσθητοι άνθρωποι σε κάθε μέρος του κόσμου. Η υπεράσπιση της αισθητικής της Πόλης έχει και μία άλλη διάσταση, διιστορική και υποδόρια, που κάνει τους πολίτες να συνταράσσονται όταν οι εξουσίες και τα οργανωμένα συμφέροντα ασελγούν πάνω της.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Παρουσίαση βιβλίου, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , , , | 126 Σχόλια »

Και κυρίως μη ζητήσετε τασάκι!

Posted by sarant στο 7 Οκτώβριος, 2016

Στο προχτεσινό άρθρο μας, το κείμενο της Τέτης Σώλου με τις 111 λέξεις τουρκικής προέλευσης, υπήρχε και η λέξη «τασάκι». Τόσο στο ιστολόγιο όσο και στο Φέισμπουκ, έγιναν σχόλια από φίλους, όλα περίπου στο ίδιο πνεύμα -αναρωτιούνταν οι φίλοι αν το τασάκι έχει όντως τουρκική προέλευση, δεδομένου ότι, όπως ήξεραν οι ίδιοι, στα τουρκικά tasak σημαίνει κάτι άλλο, και, όπως έγραψε εδώ ένας φίλος, θα ήταν κακή ιδέα να ζητήσετε από έναν Τούρκο σερβιτόρο να σας φέρει ένα tasak.

Πριν προχωρήσω, να προειδοποιήσω ότι το σημερινό άρθρο ασχολείται με και περιέχει λέξεις μη κόσμιες, οπότε αν ενοχλείστε μην προχωρήσετε την ανάγνωση. Εγώ δεν πολυσυνηθίζω τις «κακές» λέξεις, αλλά όταν τις χρησιμοποιώ δεν τις μασκαρεύω με αστερίσκους και τελίτσες, κι έτσι, όπως είπαμε και στυο προηγούμενο άρθρο, ο λόγος που θα ήταν κακή ιδέα να ζητήσετε από έναν Τούρκο σερβιτόρο να σας φέρει ένα «τασάκ» είναι ότι στα τουρκικά η λέξη αυτή σημαίνει «όρχις», κοινώς «αρχίδι».

Παρ’ όλ’ αυτά, το τασάκι έχει τουρκική προέλευση, διότι είναι υποκοριστικό της λέξης τάσι, που σημαίνει (αρχικά) ένα κύπελλο με πλατύ στόμιο (μου’δωσες νερό σ’ ασημένιο τάσι, λέει το τραγούδι) αλλά και πιάτο ή πιατάκι ενώ έχουμε στη νεότερη εποχή και τα τάσια των αυτοκινήτων. Αυτό το τάσι είναι δάνειο από το τουρκ. tas, που είναι αραβικής προέλευσης -και από την αραβική λέξη προήλθε και το γαλλικό tasse.

Λέξη tasak στα τούρκικα δεν υπάρχει -ο όρχις είναι taşak, με τσιγκελάκι κάτω από το s. Συγγενεύει με τη λέξη taş που είναι η πέτρα. Η τουρκική λέξη είναι γνωστή (όχι πολύ) στη βόρεια Ελλάδα, όπου κάποιοι ξέρουν και τη βρισιά ‘τεκ τασάκ’ (μονάρχιδος).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά ευτράπελα | Με ετικέτα: , | 331 Σχόλια »

Μνήμη Μέντη Μποσταντζόγλου (1918-1995)

Posted by sarant στο 18 Δεκέμβριος, 2015

Την περασμένη Κυριακή έκλεισαν 20 χρόνια από τον θάνατο του Χρύσανθου Βοσταντζόγλου, που έμεινε αθάνατος ως Μέντης Μποσταντζόγλου ή Μποστ.

Αγαπώ πολύ τον Μποστ και θα το έχετε διαπιστώσει όσοι διαβάζετε το ιστολόγιο, αφού συχνά-πυκνά βάζω σκίτσα του, σχολιασμένα πλέον προκειμένου να καλυφθεί το κενό των δεκαετιών από τότε που πρωτοδημοσιεύτηκαν.

Έτσι, γίνεται ακόμα πιο ασυγχώρητη η αμέλειά μου, που ενώ είχα σκεφτεί, σε ανύποπτο χρόνο, ότι στις 13 του μήνα κλείνουν τα 20 χρόνια από τον Μποστ, όταν έφτασε η μέρα της επετείου εγώ κοιμόμουν τον ύπνο του δικαίου. Μου το θύμισαν με μέιλ τους κάμποσοι, αλλά ήταν πολύ αργά.

Όμως, κάλλιο αργά παρά ποτέ, και ταυτόχρονα κάθε εμπόδιο για καλό. Διότι ακριβώς επειδή άργησα, το σημερινό άρθρο έχει ένα σπάνιο ντοκουμέντο, τη φωτογραφία από ένα εικαστικό πρωτόλειο του Μποστ, όπως την παρουσίασε στα κοινωνικά μέσα ο γιος του, ο φίλος μου Κώστας Βοσταντζόγλου, μαζί με ένα πολύ συγκινητικό κείμενο που έγραψε για τα είκοσι χρόνια του πατέρα του.

Θα παρουσιάσω το κείμενο του «Κώστα Μποστ», αλλά ας βάλω πρώτα ένα σύντομο βιογραφικό του Μποστ, γραμμένο από μένα.

Ο Μποστ γεννήθηκε ως Χρύσανθος Βοσταντζόγλου το 1918 στην Κωνσταντινούπολη. Από το 1920 έως το 1926 έζησε με την οικογένειά του στη Ρουμανία και μετά στην Αθήνα. Ως μαθητής γυμνασίου αρχίζει τα σκίτσα. Την ίδια εποχή αποκτά το παρατσούκλι Μέντης, από ένα μέντιουμ που του είχε κάνει μεγάλη εντύπωση. Εισάγεται στη σχολή Καλών Τεχνών, αλλά σύντομα την εγκαταλείπει. Στην Κατοχή οργανώνεται στο ΕΑΜ και μέσα στα Δεκεμβριανά γράφει τους πρώτους του στίχους, κάλαντα που τα ψάλλει στα νοσοκομεία του ΕΛΑΣ μαζί με τον φίλο του Γ. Σεβαστίκογλου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Διαφημίσεις, Εις μνήμην | Με ετικέτα: , , | 76 Σχόλια »

Το τέμενος και οι τεμενάδες

Posted by sarant στο 13 Μαΐου, 2014

Μπήκαμε στην τελική ευθεία πριν από τις αυτοδιοικητικές και τις ευρωπαϊκές εκλογές οπότε δεν είναι άτοπο να αφιερώσουμε το σημερινό άρθρο σε μια λέξη που ακούστηκε αρκετά κατά την προεκλογική περίοδο -θα έλεγα μάλιστα μια λέξη που δεν θα έπρεπε να ακούγεται και τόσο σε προεκλογική περίοδο: πρόκειται για τη λέξη τέμενος.

Το τέμενος είναι αρχαία λέξη, που σήμαινε τον ιερό χώρο που ήταν αφιερωμένος σε αρχαίο θεό ή ήρωα, ωστόσο στα νεότερα χρόνια η λέξη πήρε μια δεύτερη σημασία, αφού σημαίνει ειδικά τον μουσουλμανικό χώρο λατρείας, κοινώς το τζαμί, ενώ σπανιότερα έχει χρησιμοποιηθεί και για χώρους λατρείας άλλων θρησκειών εκτός της χριστιανικής. Έχει βέβαια το τέμενος και τη μεταφορική του σημασία, αφού χρησιμοποιείται επίσης για κάποιο ίδρυμα αφιερωμένο στις τέχνες και τα γράμματα (τέμενος των Μουσών, ας πούμε) -αλλά βέβαια στις δημοτικές και περιφερειακές μας εκλογές η λέξη δεν χρησιμοποιήθηκε με τη σημασία αυτή, τη μεταφορική, αλλά με την πολύ συγκεκριμένη σημασία του τζαμιού.

Και ειδικότερα, καταρχάς, του τζαμιού της Αθήνας -του μελλοντικού δηλαδή, αφού η Αθήνα, προς μεγάλη ντροπή όλων μας, παρόλο που υπάρχουν εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες μουσουλμάνοι (από τους οποίους αρκετές χιλιάδες κατοικούν στο Λεκανοπέδιο) και πάρα πολλοί αλλοδαποί, είναι ίσως η μοναδική πρωτεύουσα που δεν διαθέτει επίσημο χώρο λατρείας, επίσημο τζαμί -απλώς έχει εξαγγελθεί η ανέγερσή του, εδώ και πολλά χρόνια, αλλά οι διαδικασίες προχωράνε με ρυθμούς χελώνας, διότι δεν πρόκειται για απολύσεις και διαθεσιμότητες να εφαρμοστεί το φαστ τρακ.

Εδώ και αρκετό καιρό, ο υποψήφιος δήμαρχος Αθηναίων κ. Σπηλιωτόπουλος, επίσημος υποψήφιος της ΝΔ, βλέποντας τα δημοσκοπικά ποσοστά του να κατρακυλάνε, αποφάσισε να παίξει το χαρτί της ακροδεξιάς, παρόλο που λογαριάζεται για φιλελεύθερος, κι έτσι έκανε λόγο για «δημοψήφισμα» με το ερώτημα αν θα χτιστεί το τζαμί στα όρια του Δήμου Αθηναίων. Αλλά και μόλις χτες, ο άλλος επίσημος υποψήφιος της ΝΔ για την περιφέρεια Αττικής αυτή τη φορά, ο κ. Κουμουτσάκος, ανέλαβε, λέει, πρωτοβουλία για να μη γίνει τέμενος (τζαμί δηλαδή) η Αγιασοφιά στην Πόλη.

Και με αυτόν τον στόχο δεν μπορεί κανείς να διαφωνήσει -αλλά δεν μπορεί και να μην παρατηρήσει πόσο υποκριτικό είναι να εγείρεται το θέμα αυτό στην προεκλογική περίοδο. Θα μπορούσε επίσης να παρατηρήσει κανείς ότι οι νεοδημοκράτες υποψήφιοι εμφανίζονται ανακόλουθοι: ο μεν κ. Σπηλιωτόπουλος ζητάει να αποφασίσουν οι κάτοικοι της πόλης, με την ψήφο τους, για τον χώρο λατρείας κάποιων συμπολιτών μας, αλλά ο κ. Κουμουτσάκος δεν φαίνεται να αναγνωρίζει ανάλογο δικαίωμα στους κατοίκους της Πόλης. Και βέβαια, πολύ περισσότερο ηθικό κύρος θα είχε το ελληνικό αίτημα για την Αγιασοφιά και για τη Χάλκη αν υπήρχε ήδη το αθηναϊκό τζαμί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δικαιώματα, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Εκλογές, Θρησκεία, Ισλάμ | Με ετικέτα: , , , , , , | 181 Σχόλια »

Πανδιδακτήριον, αυτό το ανύπαρκτο

Posted by sarant στο 23 Δεκέμβριος, 2013

Όπως όλοι ξέρουμε, Πανδιδακτήριο ονομαζόταν ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα που ιδρύθηκε το 425 από τον Θεοδόσιο τον Β’ στην Κωνσταντινούπολη και το οποίο θα μπορούσε να θεωρηθεί αντίστοιχο με τα σημερινά πανεπιστήμια. Έτσι περίπου αρχίζει το σχετικό λήμμα της Βικιπαίδειας, αλλά περίπου ίδιον ορισμό βρίσκουμε και σε συμβατικές εγκυκλοπαίδειες -ας πούμε, στην εγκυκλοπαίδεια του Ηλίου, με την καθαρεύουσα που ήταν επιβεβλημένη στη δεκαετία του 1950, διαβάζουμε ότι το Πανδιδακτήριον ήταν «Ανώτατον εκπαιδευτήριον, είδος Πανεπιστημίου, ιδρυθέν εν Βυζαντίω τω 435 μ.Χ. υπό του αυτοκράτορος Θεοδοσίου Β’ του Μικρού. Είχεν εν όλω τριάκοντα καθηγητάς, διοριζομένους κατόπιν εξετάσεων ενώπιον της Συγκλήτου». Και τα δυο άρθρα συνεχίζουν λέγοντας ότι τον 9ο αιώνα το εκπαιδευτήριο μετεγκαταστάθηκε στη Μαγναύρα, γι’ αυτό και συχνά αναφέρεται ως Πανδιδακτήριο της Μαγναύρας.

Αυτά είναι γνωστά πράγματα, τα έχουμε διδαχτεί, τουλάχιστον οι παλιότεροι, στο σχολείο, είναι γνώσεις εδραιωμένες. Γι’ αυτό και αισθάνθηκα μεγάλην έκπληξη όταν πριν από λίγο καιρό, γράφοντας ένα άρθρο για την ανώτατη εκπαίδευση, διαπίστωσα, με πολύ μεγάλη έκπληξη, ότι η λέξη «πανδιδακτήριον» δεν υπάρχει σε καμιά πρωτογενή πηγή, δηλαδή σε κανένα κείμενο της βυζαντινής γραμματείας -αλλά, αν δεν υπάρχει η λέξη «Πανδιδακτήριον» στις πηγές, από πού το βρήκαν οι μεταγενέστεροι λόγιοι και επιστήμονες και αποκαλούν, όλοι τους, «Πανδιδακτήριον» το εκπαιδευτήριο της Κωνσταντινούπολης; Αυτό θα προσπαθήσω να διερευνήσω στο σημερινό άρθρο, το οποίο, πρέπει να το τονίσω, αντλεί το υλικό του σχεδόν αποκλειστικά από τα εξαιρετικά σχόλια που διατύπωσαν πολλοί φίλοι σχολιαστές στο προηγούμενο άρθρο του ιστολογίου, και που θα ήταν κρίμα να μείνουν σε σχετική αφάνεια.

Πριν ξεκινήσω, να το ξεκαθαρίσω. Το άρθρο δεν αμφισβητεί ότι υπήρξε στην Κωνσταντινούπολη ένα εκπαιδευτήριο, που ιδρύθηκε το 425 από τον Θεοδόσιο τον Β’ και το οποίο αργότερα επεκτάθηκε και έγινε θεσμός αντίστοιχος με τα σημερινά πανεπιστήμια. Τέτοιο ίδρυμα ασφαλώς και υπήρξε -το ερώτημα, στο οποίο εγώ απαντώ αρνητικά, είναι αν το ίδρυμα αυτό είχε, κάποια στιγμή ενόσω λειτουργούσε, την ονομασία «Πανδιδακτήριον».

Για να ξεκινήσουμε από την αρχή, το νομοθετικό κείμενο με το οποίο ιδρύθηκε από τον Θεοδόσιο το εκπαιδευτήριο της Κωνσταντινούπολης δεν συντάχθηκε στα ελληνικά, αλλά στα λατινικά, που ήταν ακόμα η επίσημη γλώσσα της αυτοκρατορίας. Περιλαμβάνεται στον Θεοδοσιανό Κώδικα, στο 14ο βιβλίο, στο 9ο κεφάλαιο και στην 3η ενότητα (14.9.3) και μπορείτε να το διαβάσετε εδώ. Απ’ όσο καταλαβαίνω, χρησιμοποιείται ο όρος auditorium για τη σχολή που ιδρύεται.

Στη συνέχεια, στο Χρονικό του Γεωργίου Μοναχού, εικονόφιλου χρονογράφου, διαβάζουμε ότι κοντά στη Βασιλική κινστέρνα «παλάτιον ην σεμνόν, εν ω υπήρχε κατά τύπον αρχαίον οικουμενικός διδάσκαλος έχων μεθ’ εαυτού ετέρους μαθητάς αυτού» και ότι ο εικονομάχος αυτοκράτορας Λέων Γ’ (το θηρίο το ανήμερο, όπως τον αποκαλεί) έκαψε το κτίριο του ιδρύματος, που δεν το ονομάζει, καθώς και τα βιβλία, και γι’ αυτό έμειναν πίσω τα γράμματα στην Κωνσταντινούπολη για μερικά χρόνια. Σε ένα άλλο κείμενο, στα Πάτρια Κωνσταντινουπόλεως του Ψευδο-Κωδινού, έργο του Ι’ αι. κατά την εκτίμηση του εκδότη τους Th. Preger, βρίσκουμε πιθανώς και την ονομασία της σχολής, «οικουμενικόν διδασκαλείον»: «Το δε τετραδήσιον το οκτάγωνον, εις ο ήσαν στοαί οκτώ ήγουν καμαροειδείς τόποι, διδασκαλείον εκείσε ετύγχανεν οικουμενικόν, και οι βασιλεύοντες αυτούς εβουλεύοντο και ουδέν έπραττον χωρίς αυτών”. Αν δεν κάνω λάθος, αυτή είναι η μοναδική αναφορά στη βυζαντινή γραμματεία που δίνει το όνομα της σχολής, οικουμενικόν διδασκαλείον, υπάρχουν όμως πολλές αναφορές σε οικουμενικούς διδασκάλους, π.χ. «Γεωργίου του Χοιροβοσκού Βυζαντίου γραμματικού και οικουμενικού διδασκάλου».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Εκπαίδευση, Ιστορία, Ιστορίες λέξεων, Μύθοι | Με ετικέτα: , , , , , , | 32 Σχόλια »

Τεντζερέδες και ταψιά βροντούν στην Πόλη

Posted by sarant στο 7 Ιουνίου, 2013

Τόσες μέρες δεν έχω γράψει για την εξέγερση στην Τουρκία, όχι βέβαια επειδή… είμαι φιλοερντογανικός και αντίθετος με τον διαμελισμό της Τουρκίας, όπως με κατηγόρησε κάποιος ανόητος σε προσωπικό του μήνυμα, αλλά επειδή είναι αρχή μου να μη μιλάω για πράγματα που δεν τα ξέρω καλά ή για τα οποία δεν έχω κατασταλαγμένη άποψη ή δεν έχω κάτι αξιόλογο να πω. Δόξα το Θεό, υπάρχουν άφθονα αξιόλογα ιστολόγια για όλα τα θέματα, οπότε δεν είναι ανάγκη να τοποθετείται κανείς για όλα, ακόμα κι αν γράφει κάθε μέρα. Άλλωστε, εμείς εδώ λεξιλογούμε, όπως μ’ αρέσει συχνά να επαναλαμβάνω.

Ακριβώς όμως επειδή λεξιλογούμε, το σημερινό άρθρο μού έδωσε την αφορμή να ασχοληθώ με την εξέγερση στην Τουρκία μέσα από τις λέξεις -όχι τις λέξεις γενικώς, αλλά ειδικά κάποιες λέξεις που περιέχονται στους στίχους ενός πανέμορφου τραγουδιού διαμαρτυρίας των εξεγερμένων της Πόλης, που ανήκει σε αυτό το νέο είδος τραγουδιών που τραγουδιούνται από μεγάλο πλήθος και ανεβαίνουν σε γιουτουμπάκια (και που κάποιο όνομα θα έχουν, αλλά μου διαφεύγει).

Ο τίτλος του τραγουδιού είναι Tencere tava havasi, και όπως βλέπετε και οι τρεις λέξεις του τίτλου έχουν περάσει στα ελληνικά: τέντζερης ή τέντζερες, ταβάς ή νταβάς και χαβάς. Ο τέντζερης είναι κοινότατος, κύλησε και βρήκε το καπάκι, ο χαβάς είναι ο σκοπός, η μελωδία ενός τραγουδιού, αλλά σημαίνει και ‘αέρας’ στα τούρκικα (θα θυμάστε το turk hava yolari, τις τουρκικές αερογραμμές, που τόσο αστείες ακούγονται σε πολλούς δικούς μας), ίδια περίπτωση δηλαδή με την ιταλική και διεθνή aria και το αγγλικό air, ενώ ο νταβάς δεν είναι (μόνο) ο νταβατζής, με τον οποίο άλλωστε δεν έχει καμιάν ετυμολογική σχέση, αλλά ένα είδος ταψιού, με ψηλά χείλη και χερούλι, λέει το ΛΚΝ. Τραγούδι για τεντζερέδες και ταψιά λοιπόν, που το αποδίδει ένα συγκρότημα με τ’ όνομα Kardeş Türküler, που την πρώτη λέξη την έχουμε κι αυτήν στη γλώσσα μας, καρντάσης, αλλά εδώ μπορεί να είναι επίθετο, ενώ η δεύτερη δεν σημαίνει «τούρκοι» αλλά, μάλλον, τραγούδια -άρα κάτι σαν ‘αδερφικά τραγούδια’ -κι αν λέω βλακείες διορθώστε με οι τουρκομαθείς. Το τραγούδι ανέβηκε χτες στο γιουτούμπι και ευχαριστώ πολύ την Ιωάννα που το έστειλε και φρόντισε να βρει και τους στίχους:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Γιουτουμπάκια, Επικαιρότητα, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , | 123 Σχόλια »

Μια συνάντηση στο Νησί των Σκύλων (Μποστ)

Posted by sarant στο 28 Σεπτεμβρίου, 2012

Από τις γελοιογραφίες μπορεί κανείς να μελετήσει την πρόσφατη ιστορία, κι αυτό το θέμα το παρουσιάζουμε συχνά στο ιστολόγιο, συνήθως με γελοιογραφίες του Μποστ. Ο λόγος που επιμένω στον Μποστ δεν είναι μόνο η προσωπική προτίμηση στο χιούμορ του, αλλά επίσης ότι οι γελοιογραφίες του συχνά είναι πολυθεματικές, οπότε με μία γελοιογραφία θίγονται τρία ή τέσσερα θέματα, που αλλιώς θα χρειαζόμασταν πολλά σκίτσα για να τα θίξουμε. Αυτό συμβαίνει και στη σημερινή γελοιογραφία, που παρουσιάζει μια (φανταστική) συνάντηση στο Νησί των Σκύλων, μια συνάντηση ανάμεσα σε δυο θλιμμένους ανθρώπους, έναν πρωθυπουργό που μόλις είχε ανατραπεί από πραξικόπημα και βρισκόταν εξόριστος σε ένα ξερονήσι, και μια πριγκίπισσα που ο μονάρχης σύζυγός της την είχε χωρίσει επειδή δεν μπορούσε, ή έτσι είπαν, να του χαρίσει διάδοχο.

Η συνάντηση βέβαια δεν έγινε ποτέ, γιατί το κότερο της Σοράγιας (αυτή ήταν η πριγκίπισσα) έκανε κρουαζιέρα στα νησιά του Αιγαίου, και δεν έφτασε μέχρι τα Πριγκιπονήσια, που σε ένα από αυτά, ήταν εξόριστος περιμένοντας να δικαστεί ο Αντνάν Μεντερές (αυτός ήταν ο πρωθυπουργός). Ωστόσο, ο Μποστ θέλησε να συναντηθούν κι έτσι γελοιογραφική αδεία σας παρουσιάζω τη συνάντησή τους:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , | 115 Σχόλια »

Αποφράδες ημέρες και κερκόπορτες

Posted by sarant στο 29 Μαΐου, 2012

 

Σήμερα 29 Μαΐου, η επέτειος της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης πριν από 559 χρόνια, αποφράδα ημέρα σύμφωνα με τα κλισέ, οπότε σκέφτομαι να λεξιλογήσω σύντομα με άξονα δυο λέξεις σχετικές με την ημέρα, που τις βλέπετε στον τίτλο.

Λέμε ότι η 29η Μαΐου 1453 είναι αποφράδα ημέρα (ή αποφράς ημέρα στην καθαρεύουσα), επειδή τη μέρα εκείνη έπεσε η Πόλη. Αποφράδα λέγεται η μέρα η καταραμένη, που συνδέεται με κάποιο τραγικό γεγονός που σημάδεψε την ιστορία ενός λαού ή τη ζωή ενός ανθρώπου, λέγεται και η μέρα η γρουσούζικη, η δυσοίωνη: η Τρίτη έτσι κι αλλιώς θεωρείται ημέρα αποφράδα, πολύ περισσότερο σήμερα που συμπίπτει με την επέτειο της άλωσης.

Η λέξη είναι αρχαία, από το στερητικό από και το ρ. φράζω (μιλώ, απ’ όπου και φράση κτλ.), είναι δηλαδή η μέρα εκείνη για την οποία δεν κάνει να μιλάει κανείς· συχνά στα αρχαία τη βρίσκουμε σε πληθυντικό, αποφράδες ημέραι, οι μη καθαρές, οι απαγορευμένες. Και όπως το εξηγεί έμμετρα ο βυζαντινός λόγιος Ιωάννης Τζέτζης (και συγνώμη για τα περίεργα σημαδάκια πάνω από μερικά φωνήεντα):

Ἡ ἀποφρὰς ἡ μισητὴ ἥνπερ μισεῖ τις φράσαι.
Ἦσαν καὶ ἀποφράδες δε τοῖς παλαιοῖς ἡμέραι,
ἐν αἷς τισὶ συνέβησαν θλίψεις καὶ περιστάσεις·

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Ετυμολογικά, Ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , | 157 Σχόλια »

Παίζει μπριτζ ο σμπίρος;

Posted by sarant στο 9 Φεβρουαρίου, 2011

Οι ελληνικές λέξεις που αρχίζουν από σμπ- είναι μετρημένες στα δάχτυλα: σμπαράλια, σμπάρο και σμπίρος (δεν θα μετρήσουμε το σμπρώχνω). Και οι τρεις αυτές οι λέξεις είναι δάνεια, από τα ιταλικά (ή τα ενετικά), αν και για μία από αυτές υπάρχει η άποψη ότι είναι απώτερης ελληνικής αρχής, οπότε πρόκειται για αντιδάνειο. Τη λέξη αυτή έτυχε να την κουβεντιάζω σε μια συζήτηση με φίλους χτες-προχτές, οπότε σκέφτηκα να σας αφηγηθώ την ιστορία της, μια και έχει ετυμολογικό ενδιαφέρον.

Πρόκειται για τον σμπίρο, λέξη περιφρονητική σήμερα, σχεδόν βρισιά. Όπως είπαμε, είναι δάνειο από τα ιταλικά. Στο Μεσαίωνα και στην Αναγέννηση sbirro λεγόταν στις ιταλικές πόλεις-κράτη ο αστυνομικός υπάλληλος που μεριμνούσε για την τήρηση της τάξης περιπολώντας στους δρόμους με την κοκκινωπή του στολή. Γρήγορα η λέξη, και μέσα στην Ιταλία, αλλά και έξω από αυτήν όπου διαδόθηκε ως δάνειο, αποκτά αρνητικές σημασίες: δηλώνει τα πρωτοπαλίκαρα, τους μπράβους των ισχυρών που αναλαμβάνουν να διεκπεραιώνουν βρομοδουλειές. Κάπως έτσι περνάει και στα ελληνικά, όπου όμως η λέξη, ακόμα κι όταν σήμαινε τον αστυνομικό, είχε εξαρχής μειωτική χροιά, περισσότερο σήμαινε τον μυστικό αστυνομικό, τον χαφιέ· σήμερα, η λέξη απαντά σχεδόν αποκλειστικά με τη σημασία «μπράβος, τσιράκι» (το λεξικό Μπαμπινιώτη δίνει ως πρώτη σημασία το «αστυνομικός», ενώ το ΛΚΝ δεν έχει τη λέξη, περιέργως).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , , , , | 149 Σχόλια »

Μεζεδάκια, ίσως με κύριο πιάτο

Posted by sarant στο 25 Ιανουαρίου, 2011

Λίγα μεζεδάκια θα σας σερβίρω σήμερα, και ο λόγος είναι ότι το τελευταίο από αυτά έχει μπόλικο ψαχνό και ενδέχεται να εξελιχτεί σε κύριο πιάτο. Αλλά φυσικά ξεκινάμε από τα καθαυτό μεζεδάκια, που όλα τους έχουν ένα κοινό σημείο, ότι τα έστειλαν φίλοι του ιστολογίου.

Παλιός φίλος από την πραγματική ζωή, που ξέρει ότι καταγράφω το φαινόμενο της ακλισιάς, μου έστειλε δυο παραδείγματα ακόμα, και μάλιστα από την έγκυρη Καθημερινή ή ίσως από την ηλέκδοσή της.

Σε άρθρο για τις εξεταστικές επιτροπές και τα πορίσματά τους, διαβάζουμε για «το φιάσκο του Βατοπέδι«. Επειδή το άρθρο το υπογράφουν δύο δημοσιογράφοι, δεν ξέρουμε ποιος από τους δυο είναι ο ακλισιάρης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ακλισιά, Εφημεριδογραφικά, Μεζεδάκια, Μονοτονικό | Με ετικέτα: , , , , , | 181 Σχόλια »

Σκεπτόμενοι και προδότες

Posted by sarant στο 26 Νοέμβριος, 2009

Ο κ. Αρντίτς

Προχτές (24/11) το Βήμα αναδημοσίευσε ένα άρθρο Τούρκου συγγραφέα και δημοσιογράφου από την εφημερίδα Σαμπάχ, με τον ελαφρώς βαρύγδουπο τίτλο «Ομολογία ενός σκεπτόμενου τούρκου δημοσιογράφου«. Στο άρθρο αυτό, ο Ενγκίν Αρντίτς, αν το μεταγράφω σωστά, επικρίνει τις γιορτές που γίνονται κάθε χρόνο για να γιορταστεί η Άλωση της Πόλης και επεκτεινόμενος τα ψέλνει στους συμπατριώτες του. Το άρθρο αξίζει να το διαβάσετε, το παραθέτω ολόκληρο στο τέλος. Προς το παρόν, θέλω να σταθώ σε μερικά άλλα θέματα.

Με παραξένεψε ότι ο Τούρκος συγγραφέας έγραψε τώρα το άρθρο του -και κοιτάζοντας το πρωτότυπο βλέπω πως δεν το έγραψε τώρα, αλλά (όπως ήταν λογικό) στις 29 Μαΐου, την επέτειο της Άλωσης. Τότε γιατί το αναδημοσιεύει τώρα το Βήμα, έξι μήνες μετά από τότε που έγινε; Πρώτο μυστήριο.

Έπειτα, το ίδιο άρθρο είχε ήδη δημοσιευτεί σε εκατοντάδες ιστολόγια, πριν από τις 24/11. Επειδή μερικοί ιστολόγοι είναι ευσυνείδητοι, αναφέρουν την αρχική πηγή, που είναι δημοσίευμα του defencenet.gr. Όπως θα δείτε, το κείμενο του Βήματος είναι ολόιδιο με το κείμενο του defencenet. Φαντάζομαι ή ελπίζω ο συντάκτης των δύο άρθρων να είναι ο ίδιος (και τα δυο άρθρα είναι ανυπόγραφα) ή το defencenet να ανήκει στον ΔΟΛ, διότι αλλιώς μοιάζει να έχουμε σκαστή περίπτωση αντιγραφής (νομίζω λογοκλοπή το λένε αυτό, αν και ο Τιπούκειτος το λέει λογοκλοπία). Αλλά είπα, ελπίζω να πέφτω έξω.

Τρίτον, η μόνη ουσιαστική συμβολή του Βήματος είναι ότι αντί για τον τουρκικό τίτλο (που είναι κάτι σαν «Μην το θυμίζετε αυτό στους άπιστους», ειρωνικό μάλλον) έβαλε τον δικό του τίτλο «Ομολογία ενός σκεπτόμενου δημοσιογράφου». Γιατί ομολογία; Γιατί κάθε φορά που κάποιος «εχθρός» λέει κάτι κακό για τη χώρα του πρέπει να είναι ομολογία; Δεν μπορεί να το λέει ευθαρσώς και με παρρησία; Και γιατί ‘σκεπτόμενος’; Δηλαδή οι άλλοι Τούρκοι δημοσιογράφοι είναι μη σκεπτόμενοι; Οι σκεπτόμενοι ομολογούν δηλαδή τα στραβά της χώρας τους και οι άλλοι, οι μη σκεπτόμενοι, τα αρνούνται; Και τότε οι Έλληνες δημοσιογράφοι τι είναι;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εφημεριδογραφικά, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , , | 185 Σχόλια »