Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Κύθηρα’

Λέξεις από το ιδίωμα των Κυθήρων (και το βιβλίο της Γεωργίας Κατσούδα)

Posted by sarant στο 27 Νοέμβριος, 2017

Εδώ και λίγο καιρό το ιστολόγιο έχει καθιερώσει να δημοσιεύει άρθρα αφιερωμένα σε μια ντοπιολαλιά, γραμμένα από κάποιον φίλο που κατάγεται από το συγκεκριμένο μέρος ή ζει εκεί. Το πιο πρόσφατο άρθρο της σειράς αυτής, πριν από ένα μήνα περίπου, ήταν αφιερωμένο στη Ρόδο.

Σήμερα συνεχίζουμε το οδοιπορικό μας στα ελληνικά ιδιώματα με ένα ταξίδι στα Κύθηρα. Κατ’ εξαίρεση όμως, δεν θα έχουμε ξεναγό ή μάλλον η ξενάγηση θα είναι έμμεση. Εννοώ ότι το σημερινό άρθρο δεν είναι γραμμένο από κάποιον φίλο του ιστολογίου αλλά το έγραψα εγώ, αντλώντας όλο το υλικό μου από το βιβλίο «Το ιδίωμα των Κυθήρων. Περιγραφή και ανάλυση» της φίλης Γεωργίας Κατσούδα.

Η Γεωργία Κατσούδα ειναι γλωσσολόγος, ερευνήτρια στο Κέντρο Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων της Ακαδημίας Αθηνών. Έχουμε παρουσιάσει στο ιστολόγιο άλλες δύο εργασίες στις οποίες έχει πάρει μέρος, τον 6ο τόμο του Ιστορικού Λεξικού της Νέας Ελληνικής και το Πιπέρι στο στόμα, μια μελέτη για τις λέξεις της ελληνικής αθυροστομίας. Έχω στα υπόψη άλλο ένα βιβλίο της που θέλω κάποτε να παρουσιάσω. Επιπλέον, είναι από τους σχετικά λίγους γλωσσολόγους μας που ασχολείται (και) με την ετυμολογία, τομέας που οι μοντέρνοι γλωσσολόγοι τον αποφεύγουν διότι θέλει πολλή, πολλή μελέτη και δεν μπορείς να τα βγάλεις πέρα με σαπουνόφουσκες.

Το βιβλίο της για τα Κύθηρα (απ’ οπου κατάγεται) είναι μια πλήρης περιγραφή του ιδιώματος -όχι μόνο και όχι κυρίως λεξιλόγιο, αλλά επίσης -και κυρίως- φωνητική, μορφολογία και σύνταξη. Μάλιστα, συνοδεύεται από σιντί με δείγματα προφορικού λόγου. Συνολικά είναι μια απολύτως άρτια εργασία, στην οποία κάποιος που ενδιαφέρεται για τη γλώσσα θα βρει πολλά αξιοσχολίαστα σημεία, ενώ φυσικά αποτελεί σημαντικό έργο αναφοράς για τη μελέτη του συγκεκριμένου ιδιώματος.

Εργασίες του είδους αυτού, όπου ένας γλωσσολόγος μελετάει (συνήθως με επίσκεψη στον τόπο) διεξοδικά ένα ιδίωμα είναι πολύτιμες. Δεν εκδίδονται όλες σε βιβλίο, πολλές μένουν στα αρχεία του Ιστορικού Λεξικού. Πάντως τέτοιες επισκέψεις πρέπει να γίνονται σε τακτά διαστήματα για να καταγράφεται και η εξέλιξη του ιδιώματος, που βέβαια είναι σχεδόν πάντοτε φθίνουσα.

Εγώ επέλεξα να σταθώ στο λεξιλόγιο, αλλά θα προτάξω ορισμένα στοιχεία από την εισαγωγή του βιβλίου που έχουν να κανουν με την ιστορία του νησιού και εξηγούν γιατί το κυθηραϊκό ιδίωμα έχει ομοιότητες και με τα επτανησιακά ιδιώματα αλλά και με το κρητικό ή το μανιάτικο.

Στα Κύθηρα δεν φαίνεται να εγκαταστάθηκαν Σλάβοι, όπως μαρτυρείται από την απουσία σλάβικων τοπωνυμίων. Για το λόγο αυτό, δεν ισχύει η άποψη που παλιότερα ακουγόταν, ότι η ονομασία Τσιρίγο, που εμφανίζεται περί το 1260, είναι σλαβικής προέλευσης. Φαίνεται ότι το Cirigo, Cerigo ανάγεται στη λ. Κύθηρα, μέσω ενός αμάρτυρου *Cythericum > Citerigo > Cirigo.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ετυμολογικά, Ντοπιολαλιές, Παρουσίαση βιβλίου, νησιά | Με ετικέτα: , , , , | 330 Σχόλια »

Αβλέμονας, ο πλουραλιστικός

Posted by sarant στο 25 Αύγουστος, 2017

Στο προχτεσινό μας άρθρο για τον άμπακο, τον αγλέουρα, τον περίδρομο και τις άλλες εκφράσεις της πολυφαγίας, αναφέραμε και την έκφραση «έφαγε τον αβλέμονα», σαν συνώνυμο της έκφρασης «έφαγε τον αγλέουρα». Τι είναι ο αβλέμονας, θα ρωτήσετε. Λίγη υπομονή και θα το πούμε κι αυτό.

Χτες πήρα ένα ηλεμήνυμα (μέιλ ελληνιστί) από τον Νίκο Πετρόπουλο, ταχτικό αναγνώστη του ιστολογίου, που όμως δεν έχει ποτέ σχολιάσει (πρέπει να είστε αρκετοί σε αυτή την κατηγορία και πολύ θα ήθελα να ακούω και τις δικές σας απόψεις), ένα ηλεμήνυμα ακριβώς για τη λέξη «αβλέμονας».

Ή μάλλον όχι ακριβώς για τη λέξη, αλλά για το τοπωνύμιο. Διότι, αν δεν το ξέρατε, ο Αβλέμονας, με κεφαλαίο πλέον, είναι ψαροχώρι και παραλία στα Κύθηρα, στην ανατολική μεριά του νησιού, ακριβώς κάτω από το «χεράκι» που φαίνεται να σχηματίζεται αν δούμε το νησί στον χάρτη. Δεν είναι αυτός ο μοναδικός Αβλέμονας, υπαρχει και στη Μύκονο Σίφνο, αλλά θαρρώ πως είναι ο πιο γνωστός.

Στον Αβλέμονα των Κυθήρων είχα περάσει ευτυχισμένες φοιτητικές διακοπές το 1981 (αν θυμάμαι καλά). Είχαμε ταλαιπωρηθεί αρκετά για να φτάσουμε από το λιμάνι (Αγία Πελαγία μάλλον κι όχι Καψάλι), μια μεγάλη παρέα, με λεωφορείο, ποδαρόδρομο και καρότσα αγροτικού, και φυσικά κοιμόμασταν έξω με τους υπνόσακους, αλλά πέρασα πολύ ωραία και έχω πολύ αγαπημένες, αν και συγκεχυμένες πλέον, αναμνήσεις από το μέρος. Υποθετω τώρα θα έχει πια αναπτυχθεί, θα έχει γίνει αγνώριστο, με την καλή ή με την κακή έννοια δεν ξέρω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά, Ορθογραφικά, Τοπωνύμια, νησιά | Με ετικέτα: , , , | 140 Σχόλια »