Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Κώστας Μάκιστος’

Ο Τάραχος (διήγημα του Κώστα Μάκιστου)

Posted by sarant στο 6 Οκτώβριος, 2019

Πριν από τρεις εβδομάδες, είχαμε παρουσιάσει στο ιστολόγιο το διήγημα Το μπουρίνι του μυτιληνιού λογοτέχνη Κώστα Μάκιστου. Ο φίλος Άρης Γαβριηλίδης, που το είχε πληκτρολογήσει, μας προσφέρει σήμερα ένα ακόμα διήγημα του Μάκιστου από την ίδια συλλογή, και μάλιστα το διήγημα που έδωσε τον τίτλο στη συλλογή, «Ο Τάραχος».

Ο Κώστας Μάκιστος (1895-1984) ήταν Μυτιληνιός λογοτέχνης -από την Αγία Παρασκευή, το κεντρικό κεφαλοχώρι του νησιού. Παπαχαραλάμπους το πραγματικό του επώνυμο. Τον είχα γνωρίσει γιατί ήταν γείτονάς μας και είχε φιλικές σχέσεις με τον παππού και τη γιαγιά μου.

Περισσότερα δεν θα γράψω, αφού ο φίλος μας ο Άρης εχει και δικό του πρόλογο:

Ύστερα από την πρόσφατη δημοσίευση του διηγήματος του Κώστα Μάκιστου «Το μπουρίνι», όπως είχα υποσχεθεί, δακτυλογράφησα και το άλλο του διήγημα, «Ο τάραχος», από την ομότιτλη συλλογή του διηγημάτων που κυκλοφόρησε το 1957 σε 1000 αντίτυπα, σε ιδιωτική έκδοση. Είχε περάσει από το σπίτι μας, στον Πειραιά, το 1958, όταν ήμουν δέκα χρονών, αλλά λείπαμε, και το άφησε σε μια γειτόνισσα να μας το δώσει, με αφιέρωση στον πατέρα μου: «Στον αγαπητό μου Νίκο Γαβριλέλλη με αγάπη ο θείος του Κώστας Μάκιστος».

Αυτό ήταν το πρώτο εξωσχολικό βιβλίο που διάβασα ποτέ. Μολονότι η ηλικία μου δεν μου επέτρεπε να το καταλαβαίνω πλήρως, με μάγεψαν η γλώσσα, η ατμόσφαιρα και η θεματολογία του. Ίσως αυτό να ήταν το μπόλι για να γράψω, πολύ αργότερα μεταξύ άλλων τα δικά μου διηγήματα.

Ακολουθεί το διήγημα. Μετά το τέλος του, πρόσθεσα ορισμένα σχόλια που ίσως φανούν ενδιαφέροντα.

 

Ο Τάραχος

(του Κώστα Μάκιστου)

Τον καλόγερο, το Γρηγόρη, σαν τον έβλεπες, έλεγες πως είναι αρκούδα. Το κεφάλι του αναμαλλιασμένο, τουφωτό· μαλλιά, γένια, μουστάκια μπερδεμένα στο ίδιο κουβάρι· πηχτές και μεγαλότριχες κι οι φρυδάρες, τριχωτά και τα χουνιά των αφτιών, κι απ’ όλη τούτη τη δασωμένη τόπα να ξεχωρίζει μονάχα η χοντρή μύτη και τα φουσκωτά μικρά μάτια. Ήταν κι η κορμάρα του χοντροδεμένη – ασουλούπωτη κι η περπατησιά του.

Σαν πέθανε ο γέρο-Μπάρλας, είπαν πως έπρεπε να γράψουν στο γιο του το Γιώργη, μα κανένας δεν ήξερε πού βρίσκεται. Ήρθε μονάχος του την Άνοιξη κι ήταν καλόγερος. Πήγε, χωρίς να περάσει από το χωριό, ίσια στη δασωμένη ντερεδιά, στο πατρικό του ρουμάνι, κι εκεί έκαμε τη μονιά του. Μερεμέτισε την καλύβα του πατέρα του, συγύρισε τα σύνεργα, την αξίνα, το φτυάρι, το τσεκούρι, και βάλθηκε στη δουλειά. Ξαναφανέρωσε την παλιά νερομάνα κι έκαμε σιμά της περιβολάκι. Ξεχέρσωσε την πλατωσιά, παράμερα στην καλύβα, για καμίνι, και εκεί στοίβαζε τα ξύλα, τα κούτσουρα, τα κλαδιά, τις ρίζες. Κει κοντά έχτισε κι ένα μικρό φούρνο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Όχι στα λεξικά, Διηγήματα, Εκκλησία, Μυτιλήνη, Πεζογραφία | Με ετικέτα: , , | 140 Σχόλια »

Το μπουρίνι (διήγημα του Κώστα Μάκιστου)

Posted by sarant στο 15 Σεπτεμβρίου, 2019

Τις προάλλες, πιο σωστά ανήμερα του Δεκαπενταύγουστου, είχαμε παρουσιάσει στο ιστολόγιο το διήγημα «Το σύγνεφο» του Ανδρέα Καρκαβίτσα, όπου περιγράφεται η αγωνία των σταφιδοπαραγωγών όταν μια καλοκαιρινή μπόρα απειλεί την απλωμένη σταφίδα και μαζί τους κόπους όλης της χρονιάς.

Ο φίλος μας ο Άρης Γαβριηλίδης ανέφερε ένα διήγημα του Κώστα Μάκιστου με παρόμοιο θέμα, και είχε την καλοσύνη να το πληκτρολογήσει για το ιστολόγιο.

Ο Κώστας Μάκιστος (1895-1984) ήταν Μυτιληνιός λογοτέχνης -από την Αγία Παρασκευή, το κεντρικό κεφαλοχώρι του νησιού. Παπαχαραλάμπους το πραγματικό του επώνυμο. Τον είχα γνωρίσει γιατί ήταν γείτονάς μας και είχε φιλικές σχέσεις με τον παππού και τη γιαγιά μου. Επιπλέον, μας έδινε γερό μποναμά όταν του λέγαμε τα κάλαντα τα Χριστούγεννα (ήταν βέβαια μαζί κι ο εγγονός του ο Πάνος -Πάνο, έχω χάσει το τηλέφωνό σου, αν διαβάζεις άφησε σχόλιο).

Δεν θα πω περισσότερα εγώ, διότι ο φίλος μας ο Άρης έχει κι αυτός τον δικό του πρόλογο. Του δίνω λοιπόν τον λόγο αφού πρώτα πω ότι το σκίτσο του συγγραφέα το βρήκα στον ιστότοπο του ΕΚΕΒΙ. Πρέπει να είναι φτιαγμένο από τον Αντώνη Πρωτοπάτση.

Αγαπητέ Νίκο, ανήμερα της Παναγίας είχες δημοσιεύσει το ωραίο διήγημα «Το σύγνεφο» του Καρκαβίτσα, με την καλοκαιριάτικη μπόρα που κατέστρεψε την απλωμένη σταφίδα.

Εδώ έχω ένα εξ ίσου, κατά την άποψή μου, ωραίο διήγημα του Κώστα Μάκιστου, που πληκτρολόγησα, όπως μου ζήτησες. Είναι από την εξαιρετική συλλογή διηγημάτων του «Ο τάραχος», όπου πραγματεύεται το ίδιο θέμα, μόνο που αντί σταφίδας εδώ έχουμε στάρι.

Ο Κώστας Μάκιστος, (Κώστας Παπαχαραλάμπους-Ματζάρης, Λέσβος, Αγία Παρασκευή 1895-1984), διδάσκαλος στο επάγγελμα, άφησε σημαντικό συγγραφικό έργο. Μακρινός θείος μου, (το γένος Ματζάρη ήταν η εκ πατρός γιαγιά μου). Κι ο παππούς ήταν Αγιο-Παρασκευώτης, Αριστείδης Γαβριλέλλης, του οποίου φέρω υπερηφάνως το όνομα, ελαφρώς μεταλλαγμένο στην κατάληξη. Οπότε, λόγω καταγωγής έχω ιδιαίτερη αγάπη για την λεσβιακή λογοτεχνία. Περισσότερα για τον Μάκιστο εδώ.

Ο Μάκιστος στο διήγημα αυτό, που έχει ιδιαίτερο γλωσσικό ενδιαφέρον, δεν αρκείται στο να περιγράψει παραστατικά μια φυσική καταστροφή αλλά δίνει προεκτάσεις κοινωνικές: πόλεμος, φτώχια, ξενιτιά, γηρατειά. Σημαντική η σκηνή που ο γιος βάζει την νιόπαντρη γυναίκα του να ορκιστεί στις θημωνιές ότι δεν θα πικράνει τον πατέρα του…

Το πρωτότυπο κείμενο είναι, φυσικά, σε πολυτονικό. Ο σύνδεσμο και, προ φωνήεντος, είναι παντού γραμμένος κ’ που τον μετέγραψα σε κι, ενώ έκανα ελάχιστες ακόμη ορθογραφικές παρεμβάσεις.  

 

Μπουρίνι

(Κώστα Μάκιστου)

-Άντε δα,  γέρο! Τούτη μονάχα τη φορά και θα σε σχολιάσω πια…

Οι γέροι ήταν δυο. Ο άνθρωπος και το ζο. Περασμένα τα εβδομήντα πέντε του ο άνθρωπος. Στο κεφάλι, φόραγε πλατύγυρο ψαθί.  Από κείνα τα φτηνά, ξοχάρικα,  για τον ήλιο του καλοκαιριού, καπέλα. Το πολυχρονίτικο ψαθί στραβοχείλιαζε, η κουκούλα του ήταν σκισμένη και νότιζε από τον ιδρώτα.  Κάτω από τον ψαθόγυρο, ξεχώριζαν τα δασά, μεγαλότριχα φρύδια να μπερδεύονται με τις τούφες τ’ άσπρα μαλλιά που πέφτανε στο κούτελο.  Κάτω από κείνα τα φρύδια, δύο μάτια γαλανά, ήμερα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διηγήματα, Λογοτεχνία, Μυτιλήνη | Με ετικέτα: , , , , | 102 Σχόλια »

Κοντότα, μια λέξη που ξέφυγε

Posted by sarant στο 29 Ιουνίου, 2012

 

Όταν μάζευα το υλικό για το βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται», αναζητούσα σπάνιες λέξεις (αν και όχι πολύ σπάνιες), και για να υπάρχει ένα κάπως αντικειμενικό κριτήριο είχα πει ότι θα αποκλείω από το βιβλίο όποια λέξη περιλαμβάνεται στα μεγάλα σύγχρονα λεξικά μας, δηλαδή τα λεξικά Μπαμπινιώτη και Τριανταφυλλίδη, με το σκεπτικό ότι αν μια λέξη υπάρχει σε ένα από τα λεξικά αυτά, δεν θα είναι και τόσο σπάνια· κι έτσι, εφαρμόζοντας άτεγκτα αυτό το κριτήριο, αναγκάστηκα να μην συμπεριλάβω στο βιβλίο μερικές ωραίες λέξεις για τις οποίες είχα να πω κάμποσα πράγματα (μια από αυτές θα τη δούμε την επόμενη εβδομάδα), επειδή υπήρχαν σε ένα από τα δύο παραπάνω λεξικά. Όμως, μια λέξη ξέφυγε -δηλαδή την έβαλα στο βιβλίο παρόλο που υπάρχει στο λεξικό Μπαμπινιώτη· σ’ αυτή τη λέξη θα αφιερωθεί το σημερινό μας σημείωμα -όμως δεν θα αρκεστώ να παρουσιάσω το σχετικό λήμμα από το βιβλίο μου, που αναγκαστικά ήταν περιορισμένο, αλλά θα συμπληρώσω μερικά πράγματα ακόμα.

Η λέξη αυτή είναι η κοντότα. Το λεξικό Μπαμπινιώτη δίνει τον εξής ορισμό: κοντότα είναι το συμβόλαιο με το οποίο οι κοντοτιέροι έθεταν τον εαυτό τους στην υπηρεσία μιας πόλης ή ενός χωροδεσπότη. Και στο διπλανό λ. κοντοτιέρος μας λέει ότι ήταν μισθοφόροι πολεμιστές που πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους με συμβόλαιο, και ότι η λέξη χρησιμοποιήθηκε ιδιαίτερα στους πολέμους μεταξύ των ιταλικών πόλεων-κρατών τον 14ο με 16ο αιώνα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , | 45 Σχόλια »

Λέξεις που χάνονται και που κερδίζονται

Posted by sarant στο 18 Ιανουαρίου, 2012

Καλώς ή κακώς, σήμερα θα ευλογήσω τα γένια μου  (όχι ότι αυτό γίνεται και πολύ συχνά) δηλαδή θα ασχοληθώ με μερικές λέξεις που περιλαμβάνονται στο βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται», το οποίο περιέχει σύντομα αρθράκια (κάτω από μια σελίδα το καθένα) για 366 λέξεις που δεν υπάρχουν στα νεότερα μεγάλα λεξικά μας (ΛΚΝ και Μπαμπινιώτη).

Αφορμή μού δίνει το ηλεμήνυμα που πήρα από έναν φίλο, ο οποίος διάβασε το βιβλίο και του άρεσε, και το διάβασε όπως συνηθίζω κι εγώ, δηλαδή κρατώντας μολύβι -και μετά μού έστειλε τις παρατηρήσεις του. Τα σχόλιά του μου φάνηκαν πολύ ενδιαφέροντα και σκέφτηκα να τα παρουσιάσω εδώ -ελπίζω να μη μου χρεωθεί η πρόθεση της γκρίζας διαφήμισης. (Παρεμπιπτόντως, μου άρεσε πολύ αυτό που έγραψε ο φίλος, ότι κάθε που συναντούσε μια λέξη που την ήξερε, αισθανόταν χαρά, «σαν να συναντούσα κάποιον παλιόφιλο, που είχα χάσει τα ίχνη του»).

Παραθέτω τις περισσότερες από τις παρατηρήσεις του αγαπητού φίλου και σε μερικές κάνω δικές μου κόντρα-παρατηρήσεις (με πλάγια).

Αποταυρίζομαι

Το έλεγε η γιαγιά μου η μικρασιάτισσα (Μενεμένη) όταν τεντωνόμουν μετά τον ύπνο.

Αρσίζης

Την παραλλαγή αρσούζης χρησιμοποιούσε η Πόντια (Κωτύωρα, σημερινή Ορντού) πεθερά μου με την έννοια περισσότερο του πεισματάρης.

  Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διαφημίσεις, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , | 219 Σχόλια »

Τα κεριά τα σπαρματσέτα, λοιπόν

Posted by sarant στο 7 Απρίλιος, 2010

Όπως ωραία ξεστρατίζουν οι κουβέντες στα ιστολόγια, έτσι και σε ένα νήμα που είχαμε τις προάλλες για τους Σουλιώτες έφτασε η συζήτηση, ύστερα από 150 περίπου σχόλια, στα σπαρματσέτα. Και μας παρουσίασε ο Γιώργος ο Μπαλόγλου ένα γιουτουμπάκι με τη Ρόζα Εσκενάζη να τραγουδάει «Τα κεριά τα σπαρματσέτα», σε μιαν εκτέλεση που την αγνοούσα:

http://www.youtube.com/watch?v=IpCEmdv7wg0

Στην πραγματικότητα νομίζω πως δεν είναι ένα συγκεκριμένο ρεμπέτικο τραγούδι, με επώνυμο δημιουργό, αλλά συρραφή από μουρμούρικα δίστιχα. Εδώ βρίσκω μια παραλλαγή, εκτέλεση σύγχρονη του Μπάμπη Τσέρτου, όπου αναφέρεται ότι η πρώτη ηχογράφηση έγινε το 1927 στην Αμερική, και έχει και το γνωστό απ’ αλλού δίστιχο «λέου-λέου-λέου λέου, ντενεκές του πετρελαίου»:

http://www.youtube.com/watch?v=9KXJJQBB5cw

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ρεμπέτικα, Τραγούδια, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 152 Σχόλια »