Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Κ. Βάρναλης’

Έγινε άρατος λοιπόν

Posted by sarant στο 13 Απριλίου, 2012

 

Μια και είναι μεγαλοβδόμαδο, συνεχίζω από χτες με μια ακόμα λαϊκή λέξη που έχει γεννηθεί από την εκκλησιαστική γλώσσα και ειδικότερα τις πασχαλινές λειτουργίες, όσο κι αν η προέλευσή της δεν είναι καθόλου φανερή. Είναι μια λέξη που την έχω συμπεριλάβει στο βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται«, αλλά που είχα να πω λίγο περισσότερα γι’ αυτήν (αφού στο βιβλίο έβαλα όριο τις 200 λέξεις για κάθε λήμμα του). Βέβαια, δεν είναι και τόσο γνωστή λέξη, και δεν ξέρω σε ποιο βαθμό χρησιμοποιείται ακόμα -και περιμένω να μου πείτε εσείς αν την ξέρετε κι αν τη χρησιμοποιείτε.

Πρόκειται για τη λέξη άρατος, που είναι εύχρηστη ιδίως, αλλά όχι αποκλειστικά, στη φράση «έγινε άρατος», που σημαίνει «εξαφανίστηκε, έγινε άφαντος, τράπηκε σε φυγή», και η οποία ακόμα ακούγεται στην Πελοπόννησο, την Αιτωλοακαρνανία και την Ήπειρο (αν ακούγεται κι αλλού θα μου το πείτε). Από τον άρατο έχει προκύψει και ρήμα αρατίζω = τρέπω σε φυγή, π.χ. «αράτισες τους άντρες μας, φοβερέ μ’ Αλή Πασιά», και αρατίζομαι = το βάζω στα πόδια, εξαφανίζομαι τρέχοντας, π.χ. Έφτασε ένα φοβέρισμα του Γεσίλα κι ο ψάλτης αρατίστηκε από το βελούχι (Χατζόπουλος, Ο πύργος του Ακροπόταμου).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Εκκλησία, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 124 Σχόλια »

Μετά από την αγρύπνια και πριν το χάραμα

Posted by sarant στο 23 Μαρτίου, 2012

Η φράση του τίτλου δεν κρύβει κάποιο μήνυμα, είναι απλή συγκόλληση από δυο άλλες φράσεις, παρμένες από δυο στίχους: έναν πολύ γνωστό στίχο τραγουδιού κι έναν μάλλον άγνωστο στίχο ποιήματος. Ο πολύ γνωστός στίχος, φυσικά, είναι το «Πριν το χάραμα», τίτλος και αρχικός στίχος του ρεμπέτικου τραγουδιού του Γιάννη Παπαϊωάννου: Πριν το χάραμα μονάχος εξεκίνησα… Ο μάλλον άγνωστος στίχος ανήκει σ’ ένα νεανικό ποίημα του Κώστα Βάρναλη, με τίτλο «Πώς εθρήνησαν για τη Σαπφώ τα κορίτσια της όταν αγάπησε τον Αλκαίο», γραμμένο το 1911, που αρχίζει ως εξής: «Ω! ας κάτσουμε στον ήλιο αγαπημένες / μετά από την αγρύπνια! κι ας χυθούνε/ τα ψιλά μαλλιά μας στα γυμνά μέσα / τα γόνατά μας».

Θα μου πείτε, ποιος είναι ο λόγος αυτής της κοπτοραπτικής -για να σας καθησυχάσω, δεν σκέφτομαι να καλλιεργήσω το είδος, δηλαδή να φτιάχνω  στίχους συγκολλώντας ημιστίχια από γνωστά τραγούδια και ποιήματα, αν και θα είχε γούστο σαν στιχουργική άσκηση. Όχι όμως, ο υβριδικός στίχος του τίτλου έχει άλλο λόγον ύπαρξης· συγκεκριμένα, και τα δυο σκέλη του τίτλου θεωρούνται λάθος και τα περισσότερα εγχειρίδια που δίνουν συμβουλές για τη σωστή χρήση της γλώσσας συνιστούν να αποφεύγονται. Δηλαδή, θεωρείται λάθος να συντάσσουμε το πριν χωρίς την πρόθεση «από», πρέπει να λέμε «πριν από»· αλλά για το μετά ισχύει το αντίστροφο: η σύνταξη «μετά από» θεωρείται λαθεμένη και προτιμάται το απλό «μετά». Θα μπορούσαμε να πούμε ότι υπάρχει ένας διπλός κανόνας, που θα τον βαφτίσω «πριν από, μετά χωρίς από». Αν ακολουθήσουμε αυτό τον κανόνα, ο διορθωμένος τίτλος μας γίνεται: Μετά την αγρύπνια και πριν από το χάραμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , , , , | 78 Σχόλια »

Ο Βάρναλης, ο Πάνος Τζαβέλλας και το χασίσι

Posted by sarant στο 13 Ιανουαρίου, 2012

 

Στο σημερινό θέμα το ενδιαφέρον μου θα είναι και πάλι φιλολογικό, αναγνωρίζω όμως ότι έχει και άλλες διαστάσεις πολύ πιο καίριες. Μιλάω για το νομοσχέδιο για την υπό όρους αποποινικοποίηση της χρήσης ναρκωτικών και τις αντιδράσεις που προκάλεσε. Έχω συγκεκριμένα υπόψη μου τις έντονα αρνητικές αντιδράσεις του ΚΚΕ, που «καλεί σε ξεσηκωμό τις εργατικές οικογένειες» (παρεμπιπτόντως, στην προτελευταία παράγραφο ο δαίμονας του πληκτρολογίου εξαφάνισε μερικές λέξεις), ενώ ανάλογη ανακοίνωση εξέδωσε και η ΚΝΕ, καθώς και το ΠΑΜΕ Εκπαιδευτικών. Σε αυτή την τελευταία ανακοίνωση-ανοιχτή επιστολή προς τους μαθητές θα σταθώ, αλλά πρώτα θέλω να πω, σύντομα, δυο λόγια για το θέμα. Εσείς, αν θέλετε, πείτε περισσότερα.

Καταλαβαίνω απόλυτα και σέβομαι τις θέσεις του ΚΚΕ (με εξαίρεση μερικές αναλήθειες που νομίζω ότι περιέχουν) αλλά δεν συμφωνώ. Τα οικονομικά δεδομένα κάνουν αντιρεαλιστική την απαγορευτική πολιτική, διότι τα υπερκέρδη που παράγει η απαγόρευση είναι ιλιγγιώδη. Εξάλλου, η εμπειρία από χώρες όπου έχουν παρθεί μέτρα αποποινικοποίησης είναι, νομίζω, θετική (το συζητάμε, αλλά, παρακαλώ, τεκμηριωμένα).

Να πω επίσης ότι δεν είναι μόνο το σημερινό ΚΚΕ που έχει κατηγορηματική θέση κατά των ναρκωτικών, αλλά και στο παρελθόν η ελληνική αριστερά, και το ΕΑΜ, ήταν αντίθετη, ενώ μπορούμε επίσης να θυμηθούμε ότι το όπιο χρησιμοποιήθηκε από τους αγγλογάλλους ιμπεριαλιστές τον 19ο αιώνα ως πολιορκητικός κριός για την καθυπόταξη της Κίνας -οι πόλεμοι του οπίου άνοιξαν τον αιώνα της ταπείνωσης. Από την άλλη, είναι επίσης γνωστό ότι από τη χαραυγή του χρόνου οι περισσότεροι πολιτισμοί κατέφευγαν σε διάφορα «παυσώδυνα» (ο όρος χρησιμοποιήθηκε από τον αγαπημένο μου Ν. Λαπαθιώτη, που πλήρωσε με τη ζωή του τους τεχνητούς παραδείσους που απόλαυσε) για να αντέξουν τις αντιξοότητες της ζωής και για άλλους λόγους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βάρναλης, Επικαιρότητα, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , | 318 Σχόλια »

Δεν πάω πάσο για τα πάσα

Posted by sarant στο 24 Νοεμβρίου, 2011

 

Ίσως θα το διαβάσατε, από φέτος άλλαξε το σύστημα της έκδοσης των φοιτητικών «δελτίων ειδικού εισιτηρίου», όπως είναι η επίσημη ονομασία τους. Μόνο που κανείς δεν τα λέει έτσι, κάτι το αναμενόμενο άλλωστε. Όλοι κάνουν λόγο για «το πάσο», και ακόμα και το υπουργείο Παιδείας κτλ. χρησιμοποιεί και αυτή την ονομασία στον ιστότοπό του, για να καταλαβαίνουν οι επισκέπτες περί τίνος πρόκειται.

Το νέο σύστημα, διαβάζω, είχε ως αποτέλεσμα  να σταματήσουν να χορηγούνται δελτία σε μη δικαιούχους, όπως γινόταν παλιότερα, λέει, πράγμα που είχε, λέει το ιστολόγιο του υπουργείου, «ανυπολόγιστες συνέπειες» για τον προϋπολογισμό της χώρας. Αυτό το «ανυπολόγιστες συνέπειες» πρέπει να είναι σχήμα λόγου, διότι σε άλλο ρεπορτάζ διαβάζω πως με τα στοιχεία του υπουργείου οι συνέπειες υπολογίστηκαν σε 17 εκατομμύρια ευρώ.

Όμως δεν θέλω να σταθώ στο μέτρο αυτό, αν θέλετε το σχολιάζετε εσείς. Εγώ θέλω να λεξιλογήσω με τη λέξη «πάσο»  Την ιδέα για το σημερινό άρθρο την πήρα από ένα άρθρο της Lifo, που είχε τον τίτλο «17 εκατομμύρια ευρώ σε ψεύτικα φοιτητικά πάσα». Σε ένα από τα πρώτα σχόλια, κάποιος ειρωνεύτηκε: το πάσο-τα πάσα?? really?, υπονοώντας ότι κακώς κλίνεται η λέξη. Κάποιος άλλος του απάντησε (σωστά κατά τη γνώμη μου) ότι καλώς κλίνεται το πάσο, αφού είναι λέξη ενταγμένη στο ελληνικό λεξιλόγιο. Μοιραία, ύστερα από λίγο η συζήτηση εστιάστηκε στο αν κλίνεται το πάσο και τα 17 εκατομμύρια από τα ψεύτικα πάσα ξεχάστηκαν. Κάποια στιγμή, ένας οπαδός της ακλισιάς επικαλέστηκε ένα δικό μου παλιότερο άρθρο, που δεν είχε και μεγάλη σχέση με το θέμα, κι ένας άλλος του απάντησε: Στοιχηματίζω ότι δεν διάβασες το κείμενο του Καργάκου, στο οποίο παραπέμπεις. Ευτυχώς αμέσως μετά ο ίδιος διόρθωσε, διότι άλλο ο Σαράντος (Καργάκος) και άλλο ο Σαραντάκος, και αργότερα, όταν αντιλήφθηκα τη συζήτηση, είπα κι εγώ μερικά πράγματα αλλά μάλλον κατόπιν εορτής.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ακλισιά, Εκπαίδευση | Με ετικέτα: , | 220 Σχόλια »

Γομάρια στο βήμα

Posted by sarant στο 24 Σεπτεμβρίου, 2011

Ένας εκλεκτός φίλος του ιστολογίου με (προσ)κάλεσε να σχολιάσω τα γομάρια, τον χαρακτηρισμό που εκτόξευσε προς τους υπουργούς της κυβέρνησης προχτές ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του Λάος κ. Ροντούλης. Θα έλεγα μάλιστα ότι η συζήτηση στη Βουλή μπήκε για τα καλά στα χωράφια μου, διότι μετά τον κ. Ροντούλη πήρε το λόγο και ο θιασάρχης του Λάος, ο κ. Καρατζαφέρης, ο οποίος, με το λεξικό στο χέρι, διάβασε τον ορισμό της λέξης γομάρι, ώστε να πείσει ότι γομάρι είναι το «ζώο με φορτίο», και να συνεχίσει κουτοπόνηρα: «Σαφέστατα ήταν μία φράση που θα μπορούσε να είχε παραληφθεί. Αλλά όταν έρχεται ως προϊόν μιας εξαιρετικώς ανάλγητης πολιτικής, δεν μπορεί κανείς παρά να αναγκάζεται να χρησιμοποιεί υπερβολικές εκφράσεις για να διατυπώσει το υπερβολικόν της αναλγησίας. Γιατί είναι προσβλητικό να πει κάποιος ότι είστε έμφορτοι προβλημάτων;» Δικολαβισμοί επιπέδου τρίτης γυμνασίου (και πολύ λέω).

(Παρεμπιπτόντως, το σωστό είναι «θα μπορούσε να είχε παραλΕΙφθεί», διότι παραλείπουν και δεν παραλαμβάνουν. Την ανορθογραφία βέβαια τη χρεώνουμε στα Νέα, απ’ όπου πήρα το απόσπασμα Καρατζαφέρη και την αφιερώνουμε στους διευθυντές των εφημερίδων που πίστεψαν πως το σπελτσέκερ του Γουόρντ μπορεί να αντικαταστήσει τον άνθρωπο διορθωτή· αμ δεν μπορεί!)

Με τον θίασο Καρατζαφέρη δεν θα ασχοληθώ άλλο, παρά μόνο για να παρατηρήσω πως ο θιασάρχης μοιράζει τους ρόλους σωστά. Στον επαρχιώτη κ. Ροντούλη δίνει τον ρόλο του χωριάτη, στον κ. Αϊβαλιώτη αναθέτει να μιλήσει για τη μαλακόσφαιρα. Ο καθένας στο είδος του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , | 94 Σχόλια »

Η καραβίδα του Ασημάκη Γιαλαμά

Posted by sarant στο 21 Αυγούστου, 2011

 

Στην ορολογία του ιστολογίου, καραβίδα λέγεται μια μικρή πρόταση, συνήθως σε άρθρο ή βιβλίο αναφοράς, της οποίας οι περισσότερες πληροφορίες (στην ιδανική περίπτωση όλες) είναι λανθασμένες. Είναι μορφή συγγενική με το χρυσό πέταλο, μόνο που στο χρυσό πέταλο τα λάθη συχνά είναι εσκεμμένα, δηλαδή είναι ψέματα. Περισσότερες πληροφορίες για τις καραβίδες και τα χρυσά πέταλα βρίσκετε εδώ.

Τις προάλλες, καθώς διάβαζα ένα ενδιαφέρον άρθρο για τον Ασημάκη Γιαλαμά, τον ευθυμογράφο και θεατρικό συγγραφέα, ψάρεψα μια μεγάλη καραβίδα. Παρόλο που το άρθρο δεν είναι φρέσκο (γράφτηκε τον Οκτώβρη του 2004, για τον θάνατο του Γιαλαμά), η καραβίδα διατηρεί τη φρεσκάδα της και σας την παρουσιάζω. Διπλό όφελος: και το ίδιο το άρθρο έχει πολύ ενδιαφέρον.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βάρναλης, Ευτράπελα, Παρωδίες, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , | 19 Σχόλια »

Είναι το φιλότιμο ελλαδική λέξη;

Posted by sarant στο 9 Αυγούστου, 2011

Το άρθρο αυτό του πατέρα μου, του Δημ. Σαραντάκου, δημοσιεύεται σήμερα, 9 Αυγούστου 2011, στην εφημερίδα Εμπρός της Μυτιλήνης.

Προσέξτε αγαπητοί αναγνώστες, δεν αναρωτιέμαι αν το φιλότιμο είναι ελληνική, αλλά ελλαδική λέξη. Γιατί, για την ελληνική προέλευσή της δεν υπάρχει αμφιβολία ή αντίρρηση. Διαθέτει υπερδισχιλιετείς περγαμηνές, μια που τη βρίσκουμε ήδη στην κλασική αρχαιότητα. Αυτό που με στεναχωρεί και με εξοργίζει είναι πως το φιλότιμο, όχι σα λέξη, αλλά σαν έννοια, είναι ανύπαρκτο στη σημερινή ελληνική πολιτική πραγματικότητα.

Ανέκαθεν καμάρωνα πως οι Κύπριοι, που είναι κι αυτοί Έλληνες και, μάλιστα, πιο ανατολίτες από εμάς τους Ελλαδίτες, έχουν φτιάξει ένα υποδειγματικό κράτος, όπου οι νόμοι τηρούνται και είναι σεβαστοί και όπου η προκοπή είναι εμφανής. Μου κακοφάνηκε λοιπόν πολύ όταν έμαθα για την πολύνεκρη έκρηξη και τα όσα επακολούθησαν. Δεν ταίριαζαν με την εικόνα που είχα σχηματίσει. Μια εξήγηση που θα την αποδεχόμουνα είναι πως η κυβέρνηση Χριστόφια τα έχει μπλέξει, προσπαθώντας να συνδυάσει την αντιιμπεριαλιστική πολιτική του Μακαρίου και του Τάσου Παπαδόπουλου με τη σημερινή πραγματικότητα. Έτσι, δε μπορώ να αξιολογήσω ποιες και πόσες από τις παραιτήσεις σημαινόντων παραγόντων έγιναν για λόγους ευθιξίας, δηλαδή από φιλότιμο, και πόσες για λόγους σκοπιμότητας ή για άλλες ανομολόγητες αιτίες.

Το γεγονός πάντως είναι πως έγιναν πολλές παραιτήσεις. Και θα μου πείτε εντάξει, οι Κύπριοι είναι Έλληνες και συνεπώς έχουνε φιλότιμο. Αλλά και στην Αγγλία, που δεν την κατοικούνε Έλληνες, τώρα που ξέσπασε το σκάνδαλο των υποκλοπών και αποκαλύφθηκε ο σκοτεινός ρόλος του Μέρντοχ κι εκείνης της κοκκινομάλλας καρακάξας, ακολούθησαν τουλάχιστον δέκα παραιτήσεις εμπλεκομένων, γιατί είχαν το φιλότιμο να παραδεχτούν τις ευθύνες τους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Ποίηση, Φιλοξενίες | Με ετικέτα: , , | 36 Σχόλια »

Το ελληνικό μαύρο χρυσάφι

Posted by sarant στο 8 Αυγούστου, 2011

 

Πετρέλαιο ακόμα δεν έχουμε αξιωθεί να βρούμε σε μεγάλες ποσότητες κάτω από τη γη ή τη θάλασσά μας, και ίσως να μην βρούμε ποτέ, αλλά ελληνικός μαύρος χρυσός έχει υπάρξει στο παρελθόν, εξίσου προσοδοφόρος και πολύ πιο εύγευστος. Είναι η σταφίδα, το θέμα του σημερινού μας σημειώματος -επίκαιρο κιόλας, καθότι Αύγουστος.

Η αποξήρανση των σταφυλιών για παρασκευή σταφίδας είναι γνωστή από τα αρχαία χρόνια. Ο Έρμιππος, κωμικός της κλασικής εποχής, σε ένα απόσπασμα κωμωδίας που διασώζεται από τον Αθήναιο, μας πληροφορεί ότι οι καλύτερες σταφίδες έρχονταν από τη Ρόδο. Η λέξη που χρησιμοποιεί είναι «ασταφίς», που ήταν παράλληλος τύπος με το «σταφίς» και αρχαιότερος. Φανερή είναι η σχέση με τη λ. «σταφυλή». Υπάρχει και αρχαία παροιμία, ανθρώπου γέροντος ασταφίς η κεφαλή, που μας θυμίζει το «σταφιδιασμένος» που λέμε εμείς σήμερα για κάποιον που έχει γεράσει και το δέρμα του έχει ζαρώσει κι είναι γεμάτο ρυτίδες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Πρόσφατη ιστορία, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , , , | 74 Σχόλια »

Η γιαγιά και το μελίσσι

Posted by sarant στο 25 Απριλίου, 2011

Δυο μικρά προπασχαλινά μεζεδάκια για αυτό το άρθρο, το πρώτο  μετά το Πάσχα. Ο τίτλος παραπλανητικός, συνδυάζει δυο χαρακτηριστικές λέξεις, μία  από κάθε θέμα. Να πω ότι το κείμενο το γράφω μερικές μέρες νωρίτερα κι έχω προγραμματίσει να το ανεβάσω με αυτόματο πιλότο, οπότε αν έχει συμβεί κάτι κοσμοϊστορικό τις αμέσως προηγούμενες μέρες να με συμπαθάτε που δεν το πήρα υπόψη μου. 

Η γιαγιά του τίτλου αναφέρεται σε ένα γουστόζικο μαργαριτάρι, που το ψάρεψε σε μια ταινία που παίζεται τώρα στις αίθουσες ένας φίλος του ιστολογίου και μου το έστειλε. Πρόκειται για την  ταινία «Chico y Rita», κινούμενα σχέδια για μεγάλους, με θέμα ένα ζευγάρι κουβανών μουσικών. Σε κάποιο πλάνο, ο «πρωταγωνιστής» βρίσκεται στο διαμέρισμά του στην Αβάνα, επί Ειδικής Περιόδου, όταν ξαφνικά κόβεται το ρεύμα. Αρχίζουν να ακούγονται φωνές από τον ακάλυπτο του κτιρίου, τον φωταγωγό, ποιος ξέρει, και εκτυλίσσεται ο εξής διάλογος (στο περίπου):

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βάρναλης, Επικαιρότητα, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Ποίηση, Υπότιτλοι | Με ετικέτα: , , , | 21 Σχόλια »

Πρωτοχρονιάτικο, ένας μποναμάς του Κώστα Βάρναλη

Posted by sarant στο 2 Ιανουαρίου, 2011

Δεύτερη μέρα του χρόνου σήμερα και καθώς το γιορταστικό χουζούρι διαρκεί ακόμα, είπα να ανεβάσω και να σχολιάσω ένα διπλά επίκαιρο ποίημα του Κώστα Βάρναλη. Διπλά επίκαιρο αφενός επειδή είναι γνωστό με τον τίτλο «Πρωτοχρονιάτικο» και αναφέρεται σε ένα πρωτοχρονιάτικο γεγονός και αφετέρου επειδή πρόσφατα ξανασυζητήθηκε με αφορμή το φυλλάδιο που κυκλοφόρησε η εκκλησία της Ελλάδος. Για παράδειγμα, σε άρθρο στο Ποντίκι παρατίθεται το ποίημα του Βάρναλη και  επισημαίνεται:

Και πόσο επίκαιρη μοιάζει εκείνη η σαρκαστική «σταυροβελονιά» του Βάρναλη, ο οποίος τον δικό του καιρό, το 1931, όταν η Ιερά Σύνοδος από τη μια αφόριζε τους «μαλλιαρούς αναρχοκομμουνιστές» και από την άλλη, κατά τη διάρκεια της τότε μεγάλης καπιταλιστικής κρίσης, κήρυττε «εγκράτεια», έγραφε… Αλλά και κάποιοι φίλοι του ΚΚΕ χρησιμοποίησαν στίχους από το ποίημα του Βάρναλη σε ένα βιντεάκι στο οποίο επικρίνουν τη στάση της ιεραρχίας τηε εκκλησίας.

http://www.youtube.com/watch?v=VqHKXiNISvI

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βάρναλης, Εκκλησία, Ελευθερία του λόγου, Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , | 66 Σχόλια »

Πριν από ογδόντα χρόνια, τέτοιες μέρες: το Ημερολόγιο του Μπουκέτου

Posted by sarant στο 29 Δεκεμβρίου, 2010

Το άρθρο ανεβαίνει με αυτόματο πιλότο. Λείπω για λίγες μέρες και στα σχόλια θα απαντήσω, καλώς εχόντων των πραγμάτων, την παραμονή της Πρωτοχρονιάς.

Το εξώφυλλο του Ημερολογίου του 1928

Στο πρόσφατο άρθρο για τους κουραμπιέδες, στα σχόλια, αναφέρθηκα παρεμπιπτόντως στο Ημερολόγιο του Μπουκέτου, ένα πανηγυρικό τεύχος που έβγαινε μια φορά το χρόνο, τέτοιες μέρες, την περίοδο 1926-1933 -και υποσχέθηκα κάποια στιγμή να γράψω περισσότερα για το έντυπο αυτό. Οπότε, μέρες που είναι, ταιριάζει να γράψω, πολύ περισσότερο που δεν βρίσκω στο Διαδίκτυο κάποια εκτενή αναφορά στο Ημερολόγιο του Μπουκέτου.

Να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Το «Μπουκέτο» ήταν εβδομαδιαίο λαϊκό περιοδικό που κυκλοφόρησε στην Αθήνα από το 1924 έως το 1946, με μικρές μόνο διακοπές στα δύσκολα χρόνια. Για πολλούς, ο όρος «λαϊκό περιοδικό» παραπέμπει σε έντυπα όπως το Φαντάζιο ή το Ρομάντζο της δεκαετίας του 1960, αλλά το Μπουκέτο, τουλάχιστο στη χρυσή εποχή του (χοντρικά ως το 1933) διατηρούσε ανοιχτή επαφή με την καλή λογοτεχνία. Από το Μπουκέτο έκαναν τα πρώτα τους βήματα ο Στρατής Τσίρκας και ο Γ. Κοτζιούλας, ταχτικά συνεργάζονταν μ’ αυτό ο Ξενόπουλος ή ο Λαπαθιώτης, ενώ σημαντικά κείμενα της λογοτεχνίας μας πρωτοδημοσιεύτηκαν στο Μπουκέτο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λογοτεχνία, Περιοδικά | Με ετικέτα: , , , , , | 9 Σχόλια »

Το κτήνος είναι και κωφόν

Posted by sarant στο 17 Οκτωβρίου, 2010

Τις Κυριακές συνηθίζω να βάζω θέματα λογοτεχνικά, οπότε τέτοιο σκέφτηκα και για σήμερα. Από μιαν άποψη πρόκειται για ξαναζεσταμένο φαγητό, αφού το άρθρο βασίζεται σε κείμενο που έχω ανεβάσει στον ιστότοπό μου, υπάρχει όμως κι ένα καινούργιο στοιχείο.

Στα χαρτιά του Βάρναλη βρέθηκε και ένα αντίτυπο από την πρώτη έκδοση του Φωτός που καίει, όπως το είχε δώσει στον πρωθυπουργό Μιχαλακόπουλο κάποιος καλοθελητής, γεμάτο υποτιμητικά και δήθεν αγανακτισμένα σχόλια, για να τιμωρήσει τον Βάρναλη. Ο Γ. Κατσίμπαλης, συγγενής του πρωθυπουργού, συνηγόρησε υπέρ του Βάρναλη, κι ο Μιχαλακόπουλος του έδωσε το επίμαχο αντίτυπο, κι αυτός το χάρισε στον Βάρναλη. Αριστερά βλέπετε φωτογραφία του εξωφύλλου, με τα χειρόγραφα σχόλια του εθνικόφρονα ρουφιάνου, όπως δημοσιεύεται στην τελευταία (2003) έκδοση του Φωτός που καίει από τον Κέδρο σε υποδειγματική επιμέλεια Γιάννη Δάλλα.

Όπως ξέρουν όσοι ασχολούνται με τον Βάρναλη, ο ποιητής κυκλοφόρησε το Φως που καίει σε πρώτη έκδοση στην Αλεξάνδρεια το 1922 , με το ψευδώνυμο Δήμος Τανάλιας. Το ψευδώνυμο το χρησιμοποίησε επειδή ήταν δημόσιος υπάλληλος, καθηγητής στη Μέση Εκπαίδευση, ήταν όμως φύλλο συκής, αφού όλοι ήξεραν τον πραγματικό συγγραφέα.

Το Φως που καίει συζητήθηκε εκτενώς από την κριτική. Ξαφνικά,  όπως συχνά συμβαίνει, χωρίς προφανή λόγο, τρία χρόνια μετά την κυκλοφορία του, ξεκίνησε από την εφημ. Εστία και εξαπλώθηκε μια εκστρατεία που επιδίωκε να τιμωρηθεί ο Βάρναλης επειδή, όντας εκπαιδευτικός, έγραφε κατά της Πατρίδας και της Θρησκείας.

Πράγματι, το αρμόδιο πειθαρχικό συμβούλιο τιμώρησε τον Βάρναλη με εξάμηνη παύση. Στη συζήτηση που έγινε στη Βουλή, κάποιοι βουλευτές ζήτησαν την οριστική του απόλυση, αλλά ο πρωθυπουργός Αλ Ανδρ. Μιχαλακόπουλος δήλωσε αναρμόδιος για το θέμα αφού το αρμόδιο συμβούλιο επέβαλε μόνο την ποινή της εξάμηνης παύσης. Ταυτόχρονα, κυκλοφόρησε κείμενο διαμαρτυρίας για την τιμωρία του Βάρναλη -ή μάλλον δύο κείμενα, ένα στην Αθήνα (που το υπόγραφαν και πολιτικοί, π.χ. ο Γ. Παπανδρέου – μπορείτε να το δείτε εδώ) και ένα στην Αλεξάνδρεια (με την υπογραφή και του Καβάφη). Τελικά όμως, πριν εκπνεύσει η ποινή της εξάμηνης παύσης είχε κηρυχθεί η δικτατορία του Πάγκαλου, η οποία και απέλυσε οριστικά τον ποιητή.

Αργότερα, ο Βάρναλης έκανε νέα έκδοση του ποιήματός του, την οποία υπογράφει με το όνομά του. Είναι αυτή που κυκλοφορεί σήμερα. Η δεύτερη έκδοση διαφέρει ριζικά από την πρώτη, σε σημείο που δεν θα ήταν άστοχο να μιλήσουμε για δυο διαφορετικά έργα. Για να πάρετε μια γεύση από την πρώτη έκδοση, παραθέτω στον ιστότοπό μου το τρίτο μέρος από το Φως που καίει του Δήμου Τανάλια, που τόσο ερέθισε τους συντηρητικούς το 1925. Στο Φως που καίει του Κ. Βάρναλη ο ελεύθερος στίχος έχει μετατραπεί σε ρίμα και μέτρο και απουσιάζει η περίφημη «Καταδίκη των ποιητών» (το τελευταίο κομμάτι).

Ας γυρίσουμε στο εξώφυλλο και στις σημειώσεις του εθνικόφρονα ρουφιάνου. Επειδή μπορεί να μη διαβάζονται καλά, τα χειρόγραφα σχόλια λένε τα εξής:

Βάρναλης, καθηγητής εις την Παιδαγωγικήν Ακαδημίαν, δηλαδή την αυθαίρετον Σχολήν του Γληνού.

Εάν επιθυμείτε και έχετε καιρόν αναγνώσατέ το όλον, αλλά πάντως αναγνώσατε τας σελίδας 40 (τελευταίον στίχον) 53 όπου υβρίζει την Παναγίαν, τέλος δε από της σελίδος 61 μέχρι τέλους.

Το κτήνος αυτό είναι Βουλγαρικόν. Είναι και κωφόν. Εν τούτοις, επειδή είναι μαλλιαρόν, εν γνώσει των πίστεών του, το απέστειλαν δις ή τρις υπότροφον!

Ο Βάρναλης ήταν πράγματι βαρήκοος, ενώ ο χαρακτηρισμός Βουλγαρικόν κτήνος μάλλον εννοεί το ότι ο Βάρναλης είχε γεννηθεί στην Ανατολική Ρωμυλία (και όχι ότι ήταν αριστερός μια και το 1925 δεν αποκαλούσαν Βούλγαρους τους κομμουνιστές). Για τον υπερσυντηρητικό, βλέπετε, η αναπηρία είναι ένδειξη ότι κάποιο αμάρτημα πρέπει να έκανε ο ανάπηρος (ή οι γονείς του) για να τιμωρηθεί από τον πάνσοφο Θεό. Και, παρόλο που η εθνικοφροσύνη έσκιζε τα ρούχα της, υποτίθεται, για τον εκτός συνόρων ελληνισμό, δεν έπαυε να αποκαλεί Βούλγαρους τους ομογενείς από τη Ρωμυλία.

Ως πρόσφατα, δεν ήξερα ποιος ήταν ο εθνικόφρων ρουφιάνος, που δεν κατονομάζεται στην έκδοση του Κέδρου. Ξεφυλλίζοντας όμως παλιές εφημερίδες, και ως συνήθως άλλο πράγμα ψάχνοντας, έπεσα πάνω σε ένα ρεπορτάζ του νεαρού τότε Φώντα Λάδη, στην Αυγή του 1965, από μια εκδήλωση τιμητική για τον Βάρναλη, που τότε είχε περάσει τα ογδόντα, και στην οποία εκτέθηκαν και διάφορα ενθύμια που είχε στα χαρτιά του ο ποιητής, μεταξύ των οποίων και το επίμαχο αντίτυπο. Στην Αυγή ο Βάρναλης είχε αναφέρει ότι ο ρουφιάνος ήταν ο Ευστράτιος Κουλουμβάκης (1872-1958), βουλευτής Οιτύλου που έκανε και υπουργός. Υπερσυντηρητικός και αντιδημοτικιστής, αλλά αντιμοναρχικός, ο Κουλουμβάκης ήταν επιφανές στέλεχος των βενιζελικών κομμάτων -αργότερα επρόκειτο να εξελιχθεί σε κομμουνιστοφάγο και απολογητή των ταγματασφαλιτών. Αυτό είναι και το καινούργιο στοιχείο σε σχέση με την παλιότερη δημοσίευσή μου.

ΥΓ Ο Κουλουμβάκης και δημόσια δεν τσιγκουνευόταν τους χαρακτηρισμούς. Το 1930 έστειλε στο περιοδικό Πειθαρχία, που το εξέδιδε ο φιλελεύθερος δημοσιογράφος Γ. Λύχνος, επιστολή στην οποία μεταξύ άλλων γράφει: Όταν γράφωνται άρθρα διακηρύττοντα ως ηθικότητα την επίβασιν πάντων επί πασών, δηλαδή την κατάλυσιν της οικογενείας, πηγής πασών των αρετών, εν αγνοία ότι η ρύθμισις της ισχυροτάτης γενετησίου ορμής είνε η πασών μεγίστη εις πολιτισμόν πρόοδος του ανθρώπου, όταν γράφωνται άρθρα, εν αγνοία στοιχειωδών της επιστήμης και της ιστορίας δογμάτων, σαρκάζοντα πάσαν περί έθνους αντίληψιν και καταλύοντα πάσαν πατριωτικήν αφοσίωσιν … όταν αχαλίνωτοι εις τας στήλας σας οργιάζουν ο Καρζής, ο Σερούιος, ο Λαπαθιώτης, ανθρώπινα ομοιώματα, μωρότατοι, αμαθέστατοι, αναρχικώτατοι, δύνασθε, εάν θέλετε, να με πληροφορήσετε, πόθεν έρχεσθε και πού πηγαίνετε;

Ο Ν. Λαπαθιώτης στη δική του απάντηση, αρκέστηκε να σχολιάσει: Αλήθεια τι γυρεύει αυτό το φάντασμα του παρελθόντος αναμεταξύ μας; Υπάρχει ακόμα; Κι’ εγώ, που δεν πίστευα ποτέ μου στους βρυκόλακες…


Posted in Ελευθερία του λόγου, Μικροφιλολογικά, Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , , , | 36 Σχόλια »

Το ιπτάμενο παπούτσι και τα φρασεολογικά του

Posted by sarant στο 13 Σεπτεμβρίου, 2010

Τη μέρα που εκείνος ο ιρακινός δημοσιογράφος πέταξε το παπούτσι του στον Τζορτζ Μπους, είχα σκεφτεί πως ήταν θέμα χρόνου το να βρει μιμητές. Κι έτσι προχτές, ένας ακτινολόγος στο επάγγελμα «πατριώτης ακτιβιστής», παρόλο που οι περισσότεροι ομοϊδεάτες του αποστρέφονται τους μουσουλμάνους σαν ο διάολος το λιβάνι, ευχαρίστως εισήγαγε στη χώρα μας το αραβικό αυτό έθιμο (αν και σε συνεννόηση με ξένα τηλεοπτικά κανάλια όπως άκουσα). Πάντως, το έθιμο δεν αποκλείεται να εδραιωθεί, διότι βέβαια, αν είναι να ρίξεις κάτι στον σημερινό ή στον προηγούμενο υπουργό ή πρωθυπουργό, το παπούτσι είναι απείρως πρακτικότερο από άλλα αντικείμενα που θα μπορούσαν να παίξουν το ρόλο του συμβολικού βλήματος: το κινητό π.χ. είναι ακριβό και καταστρέφεται, γιαούρτια και τούρτες φαίνονται πολύ, και γενικά ό,τι μεταφέρει κανείς στα χέρια μπορεί να αφαιρεθεί σε σωματική έρευνα –ενώ το παπούτσι όχι (αλλά ας μην τους δίνω ιδέες…)

Όμως εδώ δεν πολιτικολογούμε, ούτε ασχολιόμαστε με την ακτιβιστική βαλλιστική, αλλά λεξιλογούμε –κι έτσι θα ασχοληθούμε λίγο με τα γλωσσικά και τα φρασεολογικά του παπουτσιού. Λίγο, γιατί το θέμα είναι τεράστιο.

Καταρχάς, η ίδια η λέξη παπούτσι είναι δάνειο, από τα τουρκικά (papuç, pabuç), με περσική την αρχή. Από παλιά παίρναμε λέξεις σχετικές με την υπόδηση από τους εξ ανατολών γείτονες και ειδικά από τους Πέρσες: τα τζαγγία, που τα φορούσαν και οι βυζαντινοί αυτοκράτορες, και που έδωσαν αργότερα τον τσαγκάρη, περσικής αρχής είναι. Όμως, στην ελληνική γλώσσα το παπούτσι καθιερώθηκε για οποιοδήποτε υπόδημα, έγινε γενικός όρος (ή να πω γένιος ως απόδοση του generic για να μην καταλάβετε; ), ενώ τα ξαδερφάκια του σε άλλες γλώσσες, π.χ. το γαλλικό babouche (αυτοί το πήραν από τους άραβες κι έτσι το αρχικό p μετατράπηκε σε b επειδή οι άραβες δεν ξεκινάνε λέξεις από p) δηλώνουν ένα συγκεκριμένο είδος παπουτσιού, σαν παντούφλα ή πασούμι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 150 Σχόλια »

Και παίζει και παιδεύει

Posted by sarant στο 6 Σεπτεμβρίου, 2010

Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε χτες (5.9.2010) στην εφημ. Αυγή. Εδώ έκανα μερικές δευτερεύουσες προσθήκες.

Σεπτέμβρης, ο μήνας που παραδοσιακά είναι ταυτισμένος με το άνοιγμα των σχολείων, που φέτος βέβαια θα γίνει (την ερχόμενη Δευτέρα) με τεράστιες ελλείψεις, καθώς οι καθηγητές κι οι δάσκαλοι έσπευσαν να αποχωρήσουν από την υπηρεσία (και ποιος τους αδικεί;) πριν τους κουτσουρέψει κι άλλο τις συντάξεις η λαίλαπα αυτών που βάλθηκαν να μας διδάξουν να ζούμε Δίχως Να Τρώμε. Σεπτέμβρης λοιπόν αφιερωμένος στα παιδιά και στην παιδεία και σ’ αυτή τη μεγάλη οικογένεια θα είναι αφιερωμένο το σημερινό σημείωμα.

Το παιδί προέρχεται από το παιδίον, που είναι υποκοριστικό της αρχαίας ελληνικής λέξης παις. Παις ήταν κατά βάση το τέκνο, αγόρι ή κορίτσι (αν και θα βρείτε και σε αρχαία κείμενα, π.χ. στους Νόμους του Πλάτωνα, διατυπώσεις που θυμίζουν το υποτιθέμενο νεοελληνικό ή μανιάτικο «δυο παιδιά και τέσσερα κορίτσια»). Παις ήταν και γενικά το άτομο νεαρής ηλικίας (εδώ ταιριάζει και το «Έλληνες αεί παίδες» που είπε τάχα ο Αιγύπτιος στον Σόλωνα), αλλά παις ήταν στ’ αρχαία και ο υπηρέτης, ακόμα και ηλικιωμένος — σημασία που επίσης επιβιώνει ή επιβίωνε μέχρι πρόσφατα, στο «παιδί» των μπακάλικων και των άλλων μαγαζιών, που μπορεί καμιά φορά να ήταν μεγάλος στην ηλικία, αν και συνήθως ήταν νέος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Εκπαίδευση, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 60 Σχόλια »