Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Λάμπρος Κωσταντάρας’

Η μπλόφα και η ιστορία της

Posted by sarant στο 21 Μαρτίου, 2013

Και ενώ το κυπριακό θρίλερ συνεχίζεται, με προοπτικές να εξακολουθήσει για αρκετές μέρες, το ιστολόγιο δεν ξεχνάει ότι έχει κατεξοχήν γλωσσικό χαρακτήρα (ή αλλιώς: εμείς εδώ λεξιλογούμε, δεν πολιτικολογούμε) κι έτσι σήμερα θα δούμε την ιστορία μιας λέξης που ακούστηκε κάμποσο τις τελευταίες μέρες, τη λέξη μπλόφα. Σε έναν κυπριακό ιστότοπο διάβασα χτες ένα άρθρο με τίτλο «Η Κύπρος απάντησε στη μπλόφα της Γερμανίας«. Πρόκειται για μετάφραση από άρθρο της Φαϊνάνσιαλ Τάιμς, η δε διατύπωση στο πρωτότυπο είναι Cypriot parliament calls Germany’s bluff. Έτσι λέγεται στα αγγλικά, to call one’s bluff. Καλή απόδοση το βρίσκω. Κάποτε που το είχαμε συζητήσει στη Λεξιλογία, θέλοντας μη χαρτοπαικτική απόδοση, είχαμε καταλήξει σε αποδόσεις όπως «δεν μάσησε / δεν το’χαψε».  Βέβαια, όσοι έχουν δώσει μάχες πάνω από την πράσινη τσόχα, δεν λένε «απαντώ», λένε «τα βλέπω», αλλά απόδοση «είδε τη μπλόφα» δεν στέκει.

Μπλόφα είναι η ενέργεια με την οποία κάποιος προσπαθεί να παραπλανήσει τον αντίπαλό του, να δημιουργήσει ψεύτικη εντύπωση για τις προθέσεις του ή τις δυνατότητές του. Η λέξη ανήκει στη χαρτοπαικτική ορολογία, αλλά έχει περάσει εδώ και πολύ καιρό στην καθημερινή ζωή. Στο πόκερ, από όπου προέρχεται η λέξη, ο παίκτης που μπλοφάρει (που κάνει μπλόφα, δηλαδή) προσπαθεί, με την ποσότητα αλλά και με το ρυθμό του πονταρίσματός του, καθώς και με τη γενικότερη συμπεριφορά του, να δημιουργήσει την εντύπωση ότι έχει πολύ καλό χαρτί και να φοβήσει τους αντιπάλους του ώστε να πουν πάσο.

Η λέξη προέρχεται από το αγγλικό bluff, που όμως έχει σκοτεινή ετυμολογία. Η αγγλική λέξη είναι και ρήμα και ουσιαστικό, και δεν είναι σαφές ποιο από τα δύο δημιουργήθηκε πρώτο, αν και το ρήμα καταγράφεται νωρίτερα. Το ετυμολογικό του Μπαμπινιώτη βρίσκει ολλανδική αρχή στην αγγλική λέξη, αλλά το OED περιορίζεται να πει ότι η αρχική σημασία του ουσιαστικού bluff είναι οι παρωπίδες των αλόγων και μετά προέκυψε η σημασία ‘παραπλανώ’, αλλά δεν λέει κάτι για την αρχή της λέξης, που την τοποθετεί στον 17ο αιώνα. Η χαρτοπαικτική σημασία εμφανίζεται στα αμερικάνικα, στα μέσα του 19ου αιώνα. Όσο για το πέρασμα της  λέξης στα ελληνικά, τόσο ο Μπαμπινιώτης όσο και το ΛΚΝ θεωρούν ότι εμείς πήραμε τη λέξη από τα γαλλικά, κάτι που φαίνεται πολύ λογικό αφού το 1900 τα γαλλικά ήταν η διεθνής γλώσσα.

Η λέξη έχει ενσωματωθεί θαυμάσια στη γλώσσα μας, όπως τα περισσότερα θηλυκά σε -α, και μάλιστα έχει δώσει και παράγωγα, το ρήμα «μπλοφάρω», το ουσιαστικό «μπλοφάρισμα» και το άλλο ουσιαστικό «μπλοφατζής» (αυτός που κάνει συχνά μπλόφες), μια αρμονική συνεργασία αγγλοσαξονικού θέματος με τουρκογενές επίθημα. Υπάρχει και ο νεότερος «μπλοφαδόρος», που δεν λεξικογραφείται σε ΛΝΕΓ και ΛΚΝ. Εδώ τα λεξικά δείχνουν συντηρητισμό, διότι μπορεί ο μπλοφατζής να έχει απαθανατιστεί στη φερώνυμη ταινία του Λάμπρου Κωνσταντάρα, αλλά ο μπλοφαδόρος σήμερα χρησιμοποιείται πολύ περισσότερο, όπως δείχνει το γκουγκλ. Άλλωστε, ο Νίκος Παπάζογλου δίδαξε ότι «είναι κάτι μπλοφαδόροι που παινεύουν τη δουλειά, μπράβοι και κοντυλοφόροι καθενού μαχαραγιά». Θυμάμαι επίσης πριν από καμιά εικοσαριά χρόνια ότι ένας φίλος εκδότης είχε βγάλει μια σειρά βιβλίων (ήταν οδηγοί γραμμένοι με χιουμοριστικό ύφος) που είχαν τον τίτλο «Το εγκόλπιο του καλού μπλοφαδόρου» (π.χ. για το σεξ, το μάρκετινγκ, το ποδόσφαιρο, τις δημόσιες σχέσεις κτλ.)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικό ληξιαρχείο, Ετυμολογικά, Εφημεριδογραφικά, Ιστορίες λέξεων, Χρονογραφήματα, Χαρτοπαίγνιο | Με ετικέτα: , , , , , , , | 108 Σχόλια »

Ο άνθρωπος που πήγε στην κηδεία του και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 21 Ιανουαρίου, 2012

Σε μια παλιά ελληνική ταινία, ο Λάμπρος Κωνσταντάρας παίζει το ρόλο του καπετάνιου, που ναυαγεί και τον έχουν για πνιγμένο. Στο νησί του, συγγενείς, επιτήδειοι και προικοθήρες τού τρώνε την περιουσία και του ετοιμάζουν ένα περίλαμπρο μνημόσυνο, έχοντας παραπετάξει την αγαπημένη του και τον πιστό του βοηθό (φυσικά, τον ρόλο παίζει ο Λαυρέντης Διανέλλος). Ξάφνου, στο μνημόσυνο παρουσιάζεται φάντης μπαστούνι ο καπετάνιος, πετάει έξω τους λυμεώνες και αποκαθιστά την τάξη. Αυτά, στις ταινίες. Στην πραγματική ζωή είναι κάπως πιο δύσκολο να παρευρεθεί κάποιος στο μνημόσυνό του ή στην κηδεία του, όμως κάτι τέτοιο έγινε (έστω και προς στιγμή) στις ιστοσελίδες του ηλεΒήματος τις προάλλες, όταν δημοσιεύτηκε το ρεπορτάζ που βλέπετε αριστερά, για την κηδεία του Ραούφ Ντενκτάς.

Προσέξτε καλά τη φωτογραφία -ποιος είναι ο φαλακρός κύριος που προσεύχεται στο αριστερό άκρο της φωτογραφίας; Το βρήκατε, είναι ο Ραούφ Ντενκτάς!

Υπεύθυνος για το θαύμα, βέβαια, είναι ο δαίμων του φωτογραφικού αρχείου, που συνδύασε το ρεπορτάζ της κηδείας του Ντενκτάς με μια φωτογραφία από την κηδεία του Ετσεβίτ -κι αν προσέξετε, πάνω στο φέρετρο γράφει 1921-2006.

Πρέπει βέβαια να πούμε ότι οι υπεύθυνοι της ηλεφημερίδας αμέσως μόλις αντιλήφθηκαν το λάθος το διόρθωσαν, κι έτσι αν επισκεφθείτε τώρα τη σελίδα θα δείτε πως η φωτογραφία έχει αλλάξει. Ωστόσο, ο δαιμόνιος Δρ. Ζίμπενμαλ της Λεξιλογίας είχε προλάβει να αποθηκεύσει την πρώτη μορφή, που τη βλέπετε στη φωτογραφία αριστερά -με τον άνθρωπο που προσεύχεται πλάι στο φέρετρό του.

Βέβαια, οι άνθρωποι του ηλεΒήματος έσπευσαν μεν να διορθώσουν τη λάθος φωτογραφία, αλλά άφησαν απείραχτη, στη δεύτερη αράδα, την «ταφή της σΩρού» να βγάζει μάτι. Είναι αυτό που λέμε «δημοσιογραφία του σωρού»…

Βλέπετε, οι γαζεταζήδες (για να θυμηθώ μια παλιά λέξη) απολύσανε τους διορθωτές και προσλάβανε τον κ. Σπελ Τσέκερ στον οποίο ανέθεσαν τις διορθώσεις -αλλά το μηχανάκι είναι χαζό, δεν ξέρει να ξεχωρίσει τη σορό από τον σωρό….

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δαίμων του τυπογραφείου, Εφημεριδογραφικά, Μύθοι, Μαργαριτάρια, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , , , | 127 Σχόλια »

Οι χούφτες του Φούχτελ

Posted by sarant στο 9 Δεκεμβρίου, 2011

Ο συμπαθητικός κυριούλης της φωτογραφίας είναι ο Χανς-Γιόακιμ Φούχτελ, υφυπουργός της γερμανικής κυβέρνησης που ορίστηκε υπεύθυνος για… θέματα Ελλάδας. Μοιραίο ήταν το επώνυμο του κ. Φούχτελ να δώσει λαβή για όχι λίγα πνευματώδη (ή και λιγότερο πνευματώδη· ούτε το όνομά του δεν κατάφερε να γράψει σωστά ο Πρετεντέρης!) σχόλια, ενώ λίγο νωρίτερα σχόλια είχε προκαλέσει και το επώνυμο του άλλου Γερμανού ανθύπατ… αξιωματούχου, του κ. Χορστ Ράιχενμπαχ, που είχε θυμίσει σε κάποιους το Ράιχ.

Βέβαια, αυτά είναι για να γελάμε, αν και μπορώ να φανταστώ κάποιες ακραίες περιπτώσεις όπου το όνομα ενός αξιωματούχου ή και κοινού θνητού θα θεωρηθεί εμπόδιο για την ανάληψη δραστηριότητας σε ξένη χώρα· για παράδειγμα, αν είναι αληθινό και όχι απλώς μπεντροβάτο ένα ανέκδοτο που μου έλεγε ο παππούς μου, τον καιρό των τελευταίων σουλτάνων είχε ακυρωθεί ο διορισμός κάποιου Γερμανού ονόματι Μποκ ως πρέσβη ή στρατιωτικού συμβούλου στην Υψηλή Πύλη, διότι bok στα τούρκικα είναι η λέξη του Καμπρόν. Κάποιοι μάλιστα λένε ότι για ανάλογους λόγους δεν προχώρησε η μεταγραφή του ποδοσφαιριστή Μουνίτις σε ελληνική ομάδα.

Ο κύριος Φούχτελ προκαλεί χαμόγελο επειδή αφενός το επώνυμό του θυμίζει τα στερεοτυπικά γερμανοπρεπή φλάχτεν φλούχτεν αουγκεντάλερ νιξ φερστέεν και τα παρόμοια και αφετέρου επειδή παραπέμπει στις φούχτες -ή τις χούφτες, διότι το ουσιαστικό αυτό είναι μια από τις όχι λίγες διτυπίες που έχουμε με αντιμετάθεση συμφώνων.

Είπα «όχι λίγες» διτυπίες, αλλά πέρα από τη χούφτα/φούχτα δεν μου έρχονται και τόσο πολλές στο νου· υπάρχει βέβαια ο φαλακρός/καραφλός, υπάρχει και το σκεπάρνι/σκερπάνι, αλλά οι άλλες διτυπίες που μπορώ να σκεφτώ αυτή τη στιγμή αφορούν σπάνιες λέξεις, όπως το σαρμάκο/σαμάρκο ή το αρχαίο φαιλόνης/φαινόλης (απ’ όπου το φαιλόνιο των ιερωμένων). Για να μη γίνουμε ρεζίλι λοιπόν, αν σκεφτείτε καμιάν άλλη διτυπία με αντιμετάθεση, γράφτε την σας παρακαλώ στα σχόλια.

Στις διτυπίες συνήθως ο ένας τύπος είναι αρκετά πιο συχνός από τον άλλο. Λέμε φούχτα και χούφτα, αλλά δεν είναι εξίσου διαδεδομένοι οι δυο τύποι, η χούφτα είναι πολύ συχνότερη από τη φούχτα, και ακόμα περισσότερο τα παράγωγά της (χουφτίτσα, χουφτώνω· το φουχτώνω είναι πολύ σπάνιο). Το περίεργο είναι πως ο αρχικός τύπος είναι η φούχτα, που είναι μεσαιωνικός, πιθανώς από ρήμα *φουχτίζω που υποθέτουν οι φιλόλογοι πως υπήρξε ως παράγωγο του πυκτίζω/πυκτεύω, διότι στα αρχαία πύκτης ήταν ο πυγμάχος, πυγμή η γροθιά, άλλωστε έχουμε και το πυξ λαξ· οπότε ο αρχικός τύπος υποχώρησε και σήμερα επικρατεί ο αντιμεταθεμένος τύπος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ευτράπελα, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , | 348 Σχόλια »