Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Λάμπρος Πορφύρας’

Διακεκαυμένα μεζεδάκια πάλι

Posted by sarant στο 26 Ιουνίου, 2021

Διακεκαυμένα, επειδή περνάμε καύσωνα. Πάλι, επειδή τον ίδιο τίτλο τον έχω ήδη χρησιμοποιήσει σε παλιότερο άρθρο, γραμμένο, κατά σύμπτωση, περίπου τέτοια εποχή, πριν από εφτά χρόνια (παρά δύο μέρες). Όχι ότι δεν είχαμε καύσωνες στο ενδιάμεσο διάστημα, αλλά δεν έτυχε να μπουν σε τίτλο σαββατιάτικου άρθρου.

* Βέβαια, θα μπορούσα να δώσω το όνομα «πιλοτικά μεζεδάκια», όπως είχε προτείνει φίλος του ιστολογίου για το άρθρο του περασμένου Σαββάτου, μια και όλη τη βδομάδα στις ειδήσεις πρωταγωνιστούσε το έγκλημα στα Γλυκά Νερά, και, το χειρότερο, η προσπάθεια αγιογράφησης του καθ’ ομολογίαν δράστη του, με άλλους και άλλες να τον λένε γοητευτική προσωπικότητα και άλλους και άλλες να τον θεωρούν σοβαρό και μετρημένο.

Αλλά το πρώτο μας μεζεδάκι είναι ιατροδικαστικό, αφού αφορά τις δηλώσεις της ιατροδικάστριας, η οποία, σύμφωνα με το άρθρο, έκρινε ότι ο πιλότος «χωρίς κρανίο εγκεφαλικές κακώσεις» ήταν αδύνατο να είχε παραμείνει επί 2 ώρες σε κατάσταση αναισθησίας.

Η φρικτή σχιζολεξία εμφανίζεται και άλλη φορά στο κείμενο και κατά πάσα πιθανότητα πρέπει να τη χρεώσουμε όχι άμεσα στον συντάκτη αλλά στον κορέκτορα. Πράγματι, σε πολλές κινητές συσκευές ο κορέκτορας αυτομάτως χωρίζει τις μεγάλες λέξεις ιδίως όταν τα συστατικά τους μέρη στέκονται και μόνα τους, όπως εδώ που οι κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις αναλύονται σε «κρανίο εγκεφαλικές».

Βέβαια, και ο συντάκτης πρέπει να κοιτάζει και να διορθώνει.

* Και συνεχίζουμε με ένα μεζεδάκι από τις γαλλικές εκλογές της περασμένης Κυριακής (αύριο θα έχουμε τον δεύτερο γύρο). Μια ακυρολεξία από άρθρο της ΕφΣυν:

Οι προοπτικές, για το κεντρώο κόμμα του Μακρόν δεν είναι και οι καλύτερες καθώς αναμένεται να καρπωθεί την απογοήτευση του κόσμου από τις εφαρμοζόμενες πολιτικές και της δυσαρέσκειας των αγροτών που υποστήριξαν τα «κίτρινα γιλέκα»

Όμως, το «καρπώνομαι κάτι» σημαίνει «εκμεταλλεύομαι το κέρδος, απολαμβάνω την ωφέλεια από κάτι», όχι υφίσταμαι τις συνέπειες.

Εδώ θα ταίριαζε το χρεώνομαι, θαρρώ.

* Ο δήμος Αθηναίων πήρε πρόσφατα την απόφαση να τιμήσει τη μνήμη του Νεκτάριου Σάββα, του αστυνομικού που είχε δολοφονηθεί το 2009 στα Πατήσια από τη Σέχτα Επαναστατών. Αφενός ανέγειρε μνημείο στον δολοφονημένο αστυνομικό και αφετέρου έδωσε το όνομά του στον δρόμο στον οποίο έγινε η δολοφονία.

Μόνο που υπάρχει ένα πρόβλημα. Η τιμή στον Ν. Σάββα σήμαινε την έξωση του Λάμπρου Πορφύρα.

Ο δήμος Αθηναίων (όπως και πολλοί άλλοι δήμοι του Λεκανοπεδίου) είχε τιμήσει τον Πορφύρα δίνοντας τ’ όνομά του σε έναν μικρό δρόμο -μικρόν, αλλά σε ωραίο σημείο, πλάι στο πάρκο Δρακοπούλου στα Πατήσια, και με καλή παρέα: εκεί κοντά είναι ο Λασκαράτος, ο Μαβίλης, ο Κων. Θεοτόκης, ο Εμμ. Λυκούδης, ο Σπυρίδων Βασιλειάδης, ο πατριώτης στιχοπλόκος Ματσούκας.

Τώρα, ο Πορφύρας εξοβελίστηκε. Αν έκρινε σκόπιμο ο κ. δήμαρχος να τιμήσει τη μνήμη του αρχιφύλακα που έπεσε στο καθήκον, γιατί να εξώσει τον Πορφύρα; Θα μπορούσε πιθανώς να δοθεί το νέο όνομα σε ένα τμήμα του δρόμου, το έξω από το πάρκο. Ή, να μετονομαστεί ένας άλλος, κοντινός και με ουδέτερο όνομα, δρόμος σε Λάμπρου Πορφύρα, ώστε να αναπληρωθεί το κενό. Απλώς, δεν το σκέφτηκαν, ίσως διότι δεν ξέρουν ποιος είναι ο Λάμπρος Πορφύρας, ο τρυφερός και ταπεινός κυρ Δημητράκης Σύψωμος, που διαβάζεται ακόμα και έχει κατακτήσει μια θέση ανάμεσα στις θαυμαστές χαμηλές φωνές της ποίησής μας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λάθη του κορέκτορα, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Μονοτονικό, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , , , | 236 Σχόλια »

Λέξεις από το ιδίωμα των Κυθήρων (και το βιβλίο της Γεωργίας Κατσούδα)

Posted by sarant στο 27 Νοεμβρίου, 2017

Εδώ και λίγο καιρό το ιστολόγιο έχει καθιερώσει να δημοσιεύει άρθρα αφιερωμένα σε μια ντοπιολαλιά, γραμμένα από κάποιον φίλο που κατάγεται από το συγκεκριμένο μέρος ή ζει εκεί. Το πιο πρόσφατο άρθρο της σειράς αυτής, πριν από ένα μήνα περίπου, ήταν αφιερωμένο στη Ρόδο.

Σήμερα συνεχίζουμε το οδοιπορικό μας στα ελληνικά ιδιώματα με ένα ταξίδι στα Κύθηρα. Κατ’ εξαίρεση όμως, δεν θα έχουμε ξεναγό ή μάλλον η ξενάγηση θα είναι έμμεση. Εννοώ ότι το σημερινό άρθρο δεν είναι γραμμένο από κάποιον φίλο του ιστολογίου αλλά το έγραψα εγώ, αντλώντας όλο το υλικό μου από το βιβλίο «Το ιδίωμα των Κυθήρων. Περιγραφή και ανάλυση» της φίλης Γεωργίας Κατσούδα.

Η Γεωργία Κατσούδα ειναι γλωσσολόγος, ερευνήτρια στο Κέντρο Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων της Ακαδημίας Αθηνών. Έχουμε παρουσιάσει στο ιστολόγιο άλλες δύο εργασίες στις οποίες έχει πάρει μέρος, τον 6ο τόμο του Ιστορικού Λεξικού της Νέας Ελληνικής και το Πιπέρι στο στόμα, μια μελέτη για τις λέξεις της ελληνικής αθυροστομίας. Έχω στα υπόψη άλλο ένα βιβλίο της που θέλω κάποτε να παρουσιάσω. Επιπλέον, είναι από τους σχετικά λίγους γλωσσολόγους μας που ασχολείται (και) με την ετυμολογία, τομέας που οι μοντέρνοι γλωσσολόγοι τον αποφεύγουν διότι θέλει πολλή, πολλή μελέτη και δεν μπορείς να τα βγάλεις πέρα με σαπουνόφουσκες.

Το βιβλίο της για τα Κύθηρα (απ’ οπου κατάγεται) είναι μια πλήρης περιγραφή του ιδιώματος -όχι μόνο και όχι κυρίως λεξιλόγιο, αλλά επίσης -και κυρίως- φωνητική, μορφολογία και σύνταξη. Μάλιστα, συνοδεύεται από σιντί με δείγματα προφορικού λόγου. Συνολικά είναι μια απολύτως άρτια εργασία, στην οποία κάποιος που ενδιαφέρεται για τη γλώσσα θα βρει πολλά αξιοσχολίαστα σημεία, ενώ φυσικά αποτελεί σημαντικό έργο αναφοράς για τη μελέτη του συγκεκριμένου ιδιώματος.

Εργασίες του είδους αυτού, όπου ένας γλωσσολόγος μελετάει (συνήθως με επίσκεψη στον τόπο) διεξοδικά ένα ιδίωμα είναι πολύτιμες. Δεν εκδίδονται όλες σε βιβλίο, πολλές μένουν στα αρχεία του Ιστορικού Λεξικού. Πάντως τέτοιες επισκέψεις πρέπει να γίνονται σε τακτά διαστήματα για να καταγράφεται και η εξέλιξη του ιδιώματος, που βέβαια είναι σχεδόν πάντοτε φθίνουσα.

Εγώ επέλεξα να σταθώ στο λεξιλόγιο, αλλά θα προτάξω ορισμένα στοιχεία από την εισαγωγή του βιβλίου που έχουν να κανουν με την ιστορία του νησιού και εξηγούν γιατί το κυθηραϊκό ιδίωμα έχει ομοιότητες και με τα επτανησιακά ιδιώματα αλλά και με το κρητικό ή το μανιάτικο.

Στα Κύθηρα δεν φαίνεται να εγκαταστάθηκαν Σλάβοι, όπως μαρτυρείται από την απουσία σλάβικων τοπωνυμίων. Για το λόγο αυτό, δεν ισχύει η άποψη που παλιότερα ακουγόταν, ότι η ονομασία Τσιρίγο, που εμφανίζεται περί το 1260, είναι σλαβικής προέλευσης. Φαίνεται ότι το Cirigo, Cerigo ανάγεται στη λ. Κύθηρα, μέσω ενός αμάρτυρου *Cythericum > Citerigo > Cirigo.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ετυμολογικά, Ντοπιολαλιές, Παρουσίαση βιβλίου, νησιά | Με ετικέτα: , , , , | 330 Σχόλια »

Τα σύννεφα, αδερφάκια μου θλιμμένα

Posted by sarant στο 15 Μαΐου, 2016

Θα μπορούσα να το βάλω και για κουίζ -ποιητικό: ποιος γνωστός ποιητής έγραψε τον παραπάνω στίχο; Θα ήταν καλό κουίζ, διότι προς το παρόν ο στίχος δεν γκουγκλίζεται  («Λάθος!», ακούγεται μια φωνή από ψηλά, «τώρα γκουγκλίζεται!») αλλά αφενός κουίζ βάλαμε τις προάλλες και αφετέρου θέλω να γράψω το άρθρο. Όμως, αν θέλετε μπορείτε να σκεφτείτε ποιος ποιητής θα μπορούσε να είναι, και όταν θα προχωρήσετε την ανάγνωση του άρθρου θα δείτε αν μαντέψατε σωστά.

Τον στίχο αυτόν, τον βρήκα σε ένα χρονογράφημα του Βάρναλη -και σπεύδω να διευκρινίσω ότι δεν είναι του Βάρναλη, πιο κάτω θα φανερώσω τον ποιητή. Κι ενώ ο Βάρναλης στο χρονογράφημά του αναφέρει ποιού ποιητή είναι, στάθηκε πολύ δύσκολο να βρω το συγκεκριμένο ποίημα. Και ίσως έχει κάποιο ενδιαφέρον αυτή η φιλολογική αναζήτηση -αν πάλι τη βρίσκετε βαρετή, ελπίζω να σας αρέσει το χρονογράφημα που θα αναδημοσιεύσω.

Αυτόν τον καιρό, πρέπει να το έχω ξαναπεί, ετοιμάζω έναν τόμο με τα «Αττικά» χρονογραφήματα του Βάρναλη (θα βγει στο τέλος του χρόνου από τις εκδόσεις Αρχείο). Με τον όρο αυτό εννοώ τα χρονογραφήματα που έχουν ως θέμα τους την Αθήνα, τα προάστια και τις εξοχές της Αττικής, γραμμένα στην περίοδο 1939-1958. Στον τόμο αυτόν έχω εντάξει και τα «μετεωρολογικά» χρονογραφήματα, εκείνα δηλαδή που έχουν θέμα τους τον καιρό, επειδή συνήθως οι αναφορές στον καιρό και οι αναφορές στην πόλη συμφύρονται. Στον καιρό είναι αφιερωμένο και το σημερινό χρονογράφημα, στο οποίο ο Βάρναλης (διότι αυτός είναι ο ήρωας του χρονογραφήματος) χαίρεται μιαν απρόσμενη ιουνιάτικη βροχή και νοσταλγεί το φθινόπωρο καλοκαιριάτικα.

Τα χρονογραφήματα του Βάρναλη είναι γεμάτα από φιλολογικές αναφορές, και μια από τις ευχάριστες δυσκολίες που έχω σαν επιμελητής των κειμένων είναι να βρω όσο περισσότερες μπορώ -όλες, ει δυνατόν.

Το χρονογράφημα που θα δούμε σήμερα δημοσιεύτηκε στις 25 Ιουνίου 1942 στην Πρωία, με την οποία συνεργαζόταν ο Βάρναλης από τη δεκαετία του 1930, έχοντας αναλάβει από το 1939 και το καθημερινό χρονογράφημα. Μέσα στην κατοχή, βέβαια, η θεματολογία των χρονογραφημάτων ήταν αναγκαστικά περιορισμένη, κι έτσι είναι αυξημένο το ποσοστό των κειμένων που έχουν ως αντικείμενο τον καιρό και παρόμοια θέματα. Και η υπόλοιπη εφημερίδα άλλωστε, καθώς η ειδησεογραφία της σχετικά με τον πόλεμο ερχόταν από τους Γερμανούς ενώ η εσωτερική πολιτική επικαιρότητα ήταν ανύπαρκτη, είχε αυξημένο ποσοστό φιλολογικής ύλης.

Ας δούμε λοιπόν το χρονογράφημα του Βάρναλη που έχει, Ιούνιο μήνα, τον παράταιρο τίτλο «Φθινόπωρο». Έχω μονοτονίσει το κείμενο και έχω εκσυγχρονίσει την ορθογραφία, η οποία έτσι κι αλλιώς δεν αντικατόπτριζε τις προτιμήσεις του Βάρναλη αλλά της εφημερίδας. Έχω προσθέσει και τρεις υποσημειώσεις, ενώ μια τέταρτη, αυτή για τον στίχο του τίτλου, θα τη συζητήσουμε πιο αναλυτικά στη συνέχεια.

ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ

-«Όνειρον φθινοπωρινής νυκτός και πρωίας»! Πρωτοβρόχια στην καρδιά του καλοκαιριού. Δροσιές και ρίγη –λουτρό της ψυχής!

Έτσι μουρμούριζε στην ταράτσα του προχτές το απόγευμα ο κεραυνωμένος των κυνικών καυμάτων, τσίτσιδος, μονάχα με το βρακάκι του μπάνιου. Και χτυπούσε χαρούμενος τα χέρια του στο στήθος, καθώς τον κατάβρεχε το ουράνιο ποτιστήρι και το κορμί του έπινε τη βροχή, όπως το διψασμένο χώμα! Γύρω οι κήποι, τα δέντρα και προπαντός τα ξερά χορτάρια κι η γης ολάκερη μοσκοβολούσανε τη χαρακτηριστική μυρωδιά της βρεμένης εξοχής, που κανείς Βιργίλιος δεν μπόρεσε να την τραγουδήσει. Ακόμα κι οι στέρφες ντοματιές του μπαλκονιού του ζωηρέψανε, σταθήκανε ντούρες, κι ενώ ήταν έτοιμος να τις ξεριζώσει, τις άφησε να παίξουν το διακοσμητικό τους ρόλο στο πανηγύρι της πλάσης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βάρναλης, Μικροφιλολογικά, Περιοδικά, Ποίηση, Χρονογραφήματα | Με ετικέτα: , , , , , | 160 Σχόλια »