Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Λέξεις που χάνονται’

Δεκαπέντε λέξεις του Μακρυγιάννη

Posted by sarant στο 30 Αύγουστος, 2019

Τα απομνημονεύματα του στρατηγού Μακρυγιάννη, που τ’ανακάλυψε και τα εξέδωσε ο Γιάννης Βλαχογιάννης, είναι πιθανώς το πιο πολυδιαβασμένο και σίγουρα το περισσότερο μελετημένο αυτοβιογραφικό έργο της νεότερης ελληνικής γραμματείας. Θεωρείται πως αποτυπώνει όχι μόνο το ήθος των αγωνιστών του 21 αλλά και τη γλώσσα που μιλούσαν.

Έχουν γραφτεί τόσα πολλά για το έργο αυτό που δεν έχει νόημα να προσθέσω κάτι δικό μου. Και η γλώσσα του έχει μελετηθεί εξαντλητικά. Το λεξιλόγιό του αποτέλεσε αντικείμενο μιας από τις πρώτες μελέτες με τη βοήθεια υπολογιστή -εννοώ το πολύτομο έργο των Κυριαζίδη και Καζάζη, που έναν καιρό είχε και διαδικτυακή παρουσία. Παλιά είχα φυλλομετρήσει το έργο αυτό και δεν το θυμάμαι καλά, εντύπωσή μου είναι όμως ότι εστίαζε κυρίως στην κατάρτιση του λεξιλογίου και σε ποσοτικές αναλύσεις, χωρίς να δίνει έμφαση στην ετυμολογία ή τη σημασία των λέξεων (αν κάνω λάθος διορθώστε με). Από την άλλη, υπάρχουν δεκάδες εργασίες, διατριβές και μελέτες για τη γλώσσα του Μακρυγιάννη.

Κι εγώ απο τη μεριά μου, παλιά, είχα αποδελτιώσει τις παροιμιακές φράσεις στα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη. Κάποια στοιχεία της δουλειάς εκείνης πέρασαν στο βιβλίο μου Λόγια του αέρα.

Στο σημερινό άρθρο οι φιλοδοξίες μας είναι πιο μετρημένες. Διαλέγω 15 λέξεις από τις πρώτες σελίδες των Απομνημονευμάτων του Μακρυγιάννη, παραθέτω το σχετικό απόσπασμα, και γράφω δυο λόγια για την ετυμολογία και τη σημασία της καθεμιάς. Φυσικά διαλέγω λέξεις που δεν τις έχουν τα σύγχρονα λεξικά μας (ΛΚΝ, Μπαμπινιώτης, Χρηστικό), δηλ. ακολουθώ την ίδια προσέγγιση που είχα όταν κατάρτισα το λημματολόγιο του βιβλίου Λέξεις που χάνονται.

διασαχτζής

Φύλαγαν απόξω την πόρτα οι διασαχτζήδες οι Tούρκοι του κονσόλου και άλλοι Tούρκοι, ότι τόμαθαν οπού ήμουν μέσα και ήθελαν να βγω να με πιάσουνε.

Ο διασαχτσής ή διασαξής ή γιασαξής ήταν ένοπλος σωματοφύλακας υψηλών προσώπων επί τουρκοκρατίας, συχνά Τούρκος στρατιώτης που εκτελούσε χρέη θυρωρού και κλητήρα σε προξενεία χριστιανικών κρατών. Απο το τκ. yasakçı που προέρχεται από τη λ. yasak, απαγόρευση που έχει επίσης περάσει στα ελληνικά ως γιασάκι ή διασάκι και που της είχαμε αφιερώσει άρθρο παλιότερα διότι «ακόμα δεν εδόθηκε των ομματιών διασάκι«.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά | Με ετικέτα: , , | 103 Σχόλια »

Τσιφτέδες για τσίφτηδες ξανά

Posted by sarant στο 29 Δεκέμβριος, 2017

Δεν είχα έμπνευση για φρέσκο άρθρο χτες -με είχε κυριέψει η διάθεση της εορταστικής χαλάρωσης, ας πούμε. Κι έτσι καταφεύγω για μιαν ακόμα φορά στη δοκιμασμένη λύση της επανάληψης παλιότερου άρθρου και παρουσιάζω ξανά ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε τέτοιες μέρες πριν από έξι χρόνια, για την ακρίβεια πριν από έξι χρόνια παρά μία μέρα.

Τέτοιες μέρες, αλλά όχι με θέμα εορταστικό. Λέξεις αναζητά και συσχετίζει το σημερινό μας άρθρο. Αλλά πριν προχωρήσω να σας θυμίσω ότι αν δεν έχετε ψηφίσει για τη Λέξη της χρονιάς 2017 πρέπει να βιαστείτε. Μιάμιση μέρα έμεινε, μετά θα είναι πολύ αργά.

Τις προάλλες είχα πάει σ’ έναν φίλο και του χάρισα το βιβλίο μου Λέξεις που χάνονται. Ο φίλος μου, που είναι Κρητικός, άρχισε να το φυλλομετράει, και σε μια στιγμή μου λέει «ναι, αλλά εδώ για τον τσιφτέ έχεις λάθος».

Δαγκώθηκα, διότι ο τσιφτές (το κυνηγετικό όπλο) είναι λέξη (και) της κρητικής διαλέκτου και οι ντόπιοι μπορεί να ξέρουν κάτι που μου ξέφυγε, και τον ρώτησα πού είναι το λάθος -μου λέει «δεν γράφεις ότι προέρχεται από το αγγλικό Chieftain, το όνομα της εταιρείας που έφτιαχνε αυτά τα όπλα!» Ανάσανα ανακουφισμένος, αλλά ο φίλος μου συνέχισε, «όπως η μέγκλα που είναι από το made in England».

Πράγματι, ίδια περίπτωση είναι, αλλά όχι όπως το εννοούσε: ούτε η μέγκλα προέρχεται από το made in England, αν και θα έχετε ακούσει ότι έτσι είναι, ούτε ο τσιφτές από την Chieftain, παρόλο που υπάρχει πράγματι εταιρεία με το όνομα αυτό που φτιάχνει τανκς και άλλα σύνεργα σκοτωμού. Πάντως, όπως μου είπε, η θεωρία δεν ήταν δική του, αλλά ακούγεται ευρύτερα.

Εκ πρώτης όψεως δεν είναι παράλογη η θεωρία· άλλωστε, υπάρχουν ανάλογα προηγούμενα. Ο γκρας, το παλιό όπλο των προπαππούδων μας, ονομάστηκε έτσι από το όνομα του εφευρέτη του, του Γάλλου Gras, αν και για το θρυλικό καριοφίλι, που θεωρούσαμε για πολύν καιρό ότι ονομάστηκε έτσι από τη μανιφατούρα Carlo e figli, Κάρολος και υιοί, που έφτιαχνε τέτοια όπλα, η νεότερη έρευνα έδειξε ότι το όνομα δεν προέρχεται από τον κατασκευαστή του. Κάποια στιγμή θα γράψουμε άρθρο για τα ουσιαστικά που έχουν προκύψει από εμπορικές ονομασίες -από τη ρομβία και την πομόνα ως το σελοτέιπ και τα πάμπερς.

Όμως για τον τσιφτέ δεν ισχύει κάτι τέτοιο, δεν έχει προέλθει από εμπορική ονομασία. Αφενός, η λέξη είναι παλιά, τη βρίσκουμε σε τραγούδια του 19ου αιώνα, ίσως και παλιότερα, οπότε κατά πάσα πιθανότητα δεν υπήρχε η εταιρεία Chieftain τότε, ούτε ήταν τόσο εύκολος ο δανεισμός από τα αγγλικά. (Κατά εμπειρικό κανόνα: Λέξη που εμφανίζεται σε κείμενο του 19ου αιώνα και δεν είναι ναυτική δεν είναι δάνειο από τα αγγλικά).

Αφετέρου, και αυτό είναι το πιο βασικό, η ετυμολογία του τσιφτέ είναι γνωστή: προέρχεται από το τουρκικό çift, που σημαίνει «ζευγάρι» ή «διπλός», επειδή αρχικά ο τσιφτές ήταν όπλο δίκαννο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Κρήτη, Κύπρος, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , , | 133 Σχόλια »

Η Μπετζέχρω και ο Χάρι Πότερ

Posted by sarant στο 25 Απρίλιος, 2016

porcupine-bezoar-270x300Το έναυσμα για το σημερινό άρθρο το χρωστάω σε μια καινούργια φίλη του ιστολογίου, που με ρώτησε για το όνομα της γιαγιάς της, η οποία γιαγιά της, που πέθανε στη δεκαετία του 70, είχε το περιεργότατο και σπανιότατο όνομα Μπετζέχρω.

Σπανιότατο αλλά όχι ανύπαρκτο ή πρωτοφανές. Γκουγκλίζοντας το όνομα με τις παραλλαγές του, δηλαδή: Μπεντζέχρω, Πε(ν)τζέχρω και Πα(ν)τζέχρω θα βρείτε μερικές, μετρημένες στα δάχτυλα, εμφανίσεις του, κυρίως στο νομό Μεσσηνίας (απ’ όπου και η γιαγιά της φίλης μου). Πιθανόν κάποιοι σχολιαστές να ξέρουν γυναίκες με το όνομα αυτό, θα το πείτε στα σχόλια.

Η φίλη, που έχει διαβάσει το βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται«, πρότεινε σαν πιθανή αρχή του ονόματος Μπετζέχρω το παντζέχρι, μια εικασία που είναι σωστή, αν πάρουμε υπόψη μας τους άλλους τύπους του ονόματος (Παντζέχρω, Πεντζέχρω) αλλά και το ότι η λέξη παντζέχρι έχει παράλληλο τύπο «πεντζέχρι».

Το παράδοξο είναι πώς ένα αντικείμενο σαν το παντζέχρι έφτασε να δώσει ανθρώπινο, και μάλιστα γυναικείο όνομα. Υπάρχει απάντηση και σ’ αυτό, αν και ίσως προσθέσετε κάποια στοιχεία με τη συζήτηση. Όμως, προτρέχω.

Και προτρέχω επειδή δεν έχουμε πει τι είναι το παντζέχρι, που δεν είναι δα και λέξη πασίγνωστη -τα σύγχρονα λεξικά δεν την έχουν.

Το παντζέχρι λοιπόν είναι ένας σβώλος που σχηματίζεται στα εντόσθια των φυτοφάγων ζώων, από τις τρίχες που τυχαίνει να καταπιεί το ζώο, συγκολλημένες μεταξύ τους υπό την επίδραση των υγρών του πεπτικού σωλήνα. Με τον καιρό, αυτό το συσσωμάτωμα σκληραίνει σαν την πέτρα.

Γιατί να μας ενδιαφέρει αυτό το μάλλον αηδιαστικό πράγμα; Επειδή από παλιά πιστευόταν πως έχει ιαματικές ιδιότητες, ιδίως ως αντίδοτο στο δηλητήριο των φιδιών αλλά και στα δηλητήρια γενικώς. Η αντίληψη αυτή πρέπει να είναι ευρύτατα διαδεδομένη, δηλαδή και στην Ευρώπη, και στην καθ’ημάς Ανατολή, αλλά και στην Άπω Ανατολή -οι σβώλοι που βλέπετε στη φωτογραφία είναι κινέζικο παντζέχρι, και μάλιστα παντζέχρι σκατζοχοιρένιο, που θεωρείται υψηλής ποιότητας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ετυμολογικά, Λαογραφία, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , , | 226 Σχόλια »

Μιλώντας στο Τραβέρσο

Posted by sarant στο 18 Μαΐου, 2015

traversoΤην Παρασκευή που μας πέρασε, 15 του μήνα, συμμετείχα σε μιαν εκδήλωση στο βιβλιοπωλείο Τραβέρσο στην Καλλιθέα, όπου παρουσιάστηκαν τα γλωσσικά βιβλία μου. Την εκδήλωση την είχα προαναγγείλει και εδώ, και κάποιοι φίλοι του ιστολογίου μού έκαναν την τιμή να με επισκεφτούν.

Κάτι που δεν είχαμε προβλέψει όταν κανονίζαμε την εκδήλωση ήταν ότι θα συνέπιπτε με τον ημιτελικό του Φάιναλ φορ στο μπάσκετ, και μάλιστα ότι θα πέφταμε πάνω στο ματς που είχε τον Ολυμπιακό -έτσι, κάποιοι φίλοι που θα έρχονταν προτίμησαν (και δεν τους αδικώ) να δουν το μπάσκετ. Πάντως, έτσι κι αλλιώς ο (μικρός, πρέπει να πω) χώρος του βιβλιοπωλείου γέμισε -απλώς, δεν βγάλαμε καρέκλες έξω.

Κάτι που συνηθίζω σε ανάλογες περιπτώσεις είναι να δημοσιεύω το κείμενο της ομιλίας μου σε ειδικό άρθρο του ιστολογίου (καθώς και στη σελίδα About, όπου συγκεντρώνω όλες τις συνεντεύξεις, ομιλίες και τα συναφή).

Αυτό βέβαια έχει ένα κακό: επειδή στις ομιλίες μου, ιδίως όσες αφορούν παρουσίαση βιβλίων μου ή έχουν το ίδιο θέμα (Μύθοι για τη γλώσσα, ας πούμε), είναι αναπόφευκτο κάποια πράγματα να επαναλαμβάνονται, ο αναγνώστης που τα βλέπει όλα μαζί θα βρει πολλές αλληλοκαλύψεις, κάτι που δεν το παρατήρησε κάποιος που παρακολούθησε ζωντανά π.χ. την εκδήλωση στη Δράμα (και που βέβαια δεν είχε παρακολουθήσει την ίδια εκδήλωση π.χ. στο ΜΙΘΕ).

Έτσι και στην παρουσίαση που έγινε στο Τραβέρσο, που αφορά τα βιβλία μου, υπάρχουν πολλά στοιχεία κοινά με την προηγούμενη παρουσίαση στο βιβλιοπωλείο Booktalks, που είχε γίνει τον Γενάρη, και γενικά με άλλα κείμενά μου. Ωστόσο, στην προχτεσινή παρουσίαση υπάρχει κι ένα εντελώς καινούργιο κομμάτι, το εισαγωγικό, που αφορά την ιστορία της λέξης «τραβέρσο» -θα μπορούσε να είναι ένα αυτοτελές (μικρό) άρθρο του ιστολογίου. Και επειδή, όπως θα δείτε, επισημαίνω κάτι που μου φαίνεται λάθος στο λεξικό Μπαμπινιώτη, πολύ θα ήθελα όσοι έχετε ναυτική εμπειρία να με αντικρούσετε ή να με επιβεβαιώσετε.

Παρόλο που ξέχασα να φέρω το μαγνητοφωνάκι μου, αποδείχτηκε ότι και το σμαρτόφωνο κάνει καλά τη δουλειά του. Έτσι, μπορείτε να ακούσετε εδώ την εισήγησή μου και στη συνέχεια τη συζήτηση που ακολούθησε (ίσως να μην ακούγονται καλά οι ερωτήσεις -αλλά από τις απαντήσεις μου καταλαβαίνετε τι αφορούσαν):


Πολλά από αυτά που είπα δεν τα είχα γράψει, τα είπα εκτός κειμένου -ενώ και κάποια από αυτά που είχα γράψει δεν τα είπα. Θέλω να πω, το γραπτό κείμενο από το εκφωνηθέν διαφέρουν αρκετά -συμβαίνουν αυτά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκδηλώσεις, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Παρουσίαση βιβλίου, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , , , , , | 200 Σχόλια »

Λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό ιδίωμα

Posted by sarant στο 20 Νοέμβριος, 2014

basorfanΤα γλωσσικά δάνεια και αντιδάνεια είναι ένα από τα θέματα που απασχολούν συχνά το ιστολόγιο, γιατί ο γλωσσικός δανεισμός (και αντιδανεισμός) είναι φαινόμενο που με σαγηνεύει. Κατά καιρούς παρουσιάζω εδώ άρθρα για λέξεις που μπήκαν στα ελληνικά από τη μια ή την άλλη γλώσσα ή για ελληνικές λέξεις σε ξένες γλώσσες ή για αντιδάνεια. Για προφανείς λόγους, μεγάλο μέρος των γλωσσικών αυτών δανείων στην ελληνική γλώσσα είναι τουρκικής προέλευσης -και έχω παλιότερα δημοσιεύσει ένα άρθρο με «220 τούρκικες λέξεις«. Το άρθρο εκείνο είχε ένα μειονέκτημα: το λημματολόγιο δεν το είχα καταρτίσει εγώ αλλά, όπως έλεγα, το είχα βρει να κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο και είχε αρκετά λαθάκια στις εξηγήσεις, καναδυό λέξεις που δεν ήταν τούρκικης προέλευσης, καθώς και αρκετές ελλείψεις. Έχω σκοπό στο μέλλον να φτιάξω ένα άλλο άρθρο με κάπως πληρέστερο κατάλογο, με τουλάχιστον διπλάσιο πλήθος λημμάτων. Να δούμε πότε θα αξιωθώ.

Κι έτσι, πήρα στα χέρια μου με μεγάλη χαρά και πολύ ενδιαφέρον ένα βιβλίο που εκδόθηκε πριν από λίγο καιρό από τη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου, το «Λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό ιδίωμα» του Βασίλη Ορφανού. Με ενδιαφέρον, διότι και οι διάλεκτοι είναι θέμα που με ενδιαφέρει πολύ. Με χαρά, επειδή ο Βασίλης είναι καλός φίλος και φίλος του ιστολογίου και ήξερα ότι δουλεύει εδώ και χρόνια το βιβλίο αυτό, κι είναι πάντοτε ενθαρρυντικό να βλέπεις τους κόπους να καρποφορούν και να δίνουν τόσο μεστούς καρπούς: το βιβλίο του Βασίλη εκτείνεται σε σχεδόν 600 σελίδες και περιέχει περίπου 3.000 λήμματα, 3.000 λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό γλωσσικό ιδίωμα.

Ο αριθμός αυτός φαίνεται πολύ μεγάλος, αλλά πρέπει να πάρουμε υπόψη δυο παράγοντες: α) Δεν χρησιμοποιούνται σήμερα όλες αυτές οι λέξεις· και πολλές από όσες χρησιμοποιούνται, ακούγονται κυρίως στην ύπαιθρο ή είναι γνωστές μόνο στους γεροντότερους, και β) Ο Ορφανός καταγράφει επισης όλες τις σύνθετες και παράγωγες λέξεις, ακόμα και όταν μόνο το ένα συνθετικό είναι τουρκογενής λέξη (θα δώσω πιο κάτω ένα παράδειγμα). Από την άλλη, δεν περιλαμβάνει λέξεις που, αν και στις πηγές αναφέρονται ως τουρκικά δάνεια, έχουν μπει στη γλώσσα απευθείας απο τα αραβικά, ας πούμε το ζάρι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Όχι στα λεξικά, Αντιδάνεια, Κρήτη, Ντοπιολαλιές, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , | 148 Σχόλια »

100 ελληνικές λέξεις σλαβικής προέλευσης

Posted by sarant στο 11 Σεπτεμβρίου, 2013

Πριν από μερικούς μήνες είχα δημοσιεύσει ένα άρθρο στο οποίο απαριθμούνταν 220 ελληνικές λέξεις τουρκικής προέλευσης «που χρησιμοποιούμε καθημερινά». Τον κατάλογο εκείνον δεν τον είχα καταρτίσει εγώ, κυκλοφορούσε στο Διαδίκτυο απ’ όπου τον πήρα και, όπως έγραψα άλλωστε, είχε αρκετά λάθη, ωστόσο το λημματολόγιο μού είχε φανεί αρκετά καλό τουλάχιστον για μια πρώτη συζήτηση του θέματος. Η τουρκική είναι μια από τις βασικότερες πηγές δανείων της ελληνικής, αλλά όχι η μόνη και μάλλον όχι η σημαντικότερη ποσοτικά -σε ένα σημερινό λεξικό, οι λέξεις ιταλικής/βενετικής προέλευσης πρέπει να είναι περισσότερες, ενώ οι δάνειες λέξεις αγγλικής προέλευσης κατά πάσα πιθανότητα θα τις ξεπεράσουν αργά ή γρήγορα.

Στο σημερινό άρθρο παραθέτω δάνεια μιας σαφώς ολιγομελέστερης κατηγορίας, δηλ. τα δάνεια σλαβικής προέλευσης (από ρωσικά, βουλγαρικά, σερβικά κτλ.) Όπως θα δείτε, οι λέξεις αυτές είναι πολύ λιγότερες, με αποτέλεσμα οι 100 λέξεις του σημερινού καταλόγου να είναι κατά μέσον όρο πολύ λιγότερο συχνές από τις 220 λέξεις τουρκικής προέλευσης.

Τον κατάλογο τον έφτιαξα με αποδελτίωση του ετυμολογικού λεξικού Μπαμπινιώτη και των ετυμολογικών πληροφοριών του Λεξικού της Κοινής Νεοελληνικής, προσθέτοντας και μερικές ιδιωματικές λέξεις που είχα συμπεριλάβει στις (366 τον αριθμό) «Λέξεις που χάνονται», το προπέρσινο βιβλίο μου.

Να σημειωθεί ότι για προέλευση λογαριάζω τη γλώσσα από την οποία μπήκε η λέξη στα ελληνικά. Έτσι, δεν υπολογίζω στον κατάλογο το βαμπίρ, που έχει μεν σλαβική αρχή αλλά εμείς το πήραμε από τα γαλλικά, ενώ υπολογίζω την τσέργα, που είναι αντιδάνειο λατινογενές, αλλά μπήκε στην ελληνική γλώσσα από τα σερβικά -και είναι και το μοναδικό αντιδάνειο του καταλόγου. Παρόμοια περίπτωση είναι και η λ. βλάχος, που εμείς την πήραμε από σλάβικη γλώσσα, εχει όμως τρομακτικά ενδιαφέρουσα ιστορία που πρέπει κάποτε να γράψω (ανεβαίνουν τα χρέη του ιστολογίου…)

Ο κατάλογος χωρίζεται σε τρία μέρη. Καταρχάς, έχουμε τις γενικές λέξεις σλαβικής προέλευσης:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 765 Σχόλια »

Ο αήττητος ακράνης και η αμφίβολη αθιβολή

Posted by sarant στο 9 Απρίλιος, 2013

 

Πήρα προχτές ένα ηλεμήνυμα από τον φίλο του ιστολογίου τον Πέπε, ο οποίος διάβασε το βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται«, και μου έκανε την τιμή να μου στείλει ένα εκτενές σημείωμα με τα σχόλιά του πάνω σε λήμματα του βιβλίου, με συμπληρώσεις και παράλληλους τύπους, αλλά και με διορθώσεις μερικών αβλεψιών ή και διαφωνίες στον χειρισμό λημμάτων. Περιττό να πω ότι τέτοια γράμματα είναι πολύτιμα, και πολύ τα εκτιμώ. Δεν είναι η πρώτη φορά που παίρνω μέιλ από αναγνώστες του βιβλίου μου με σχόλια για τα λήμματα που περιέχει, και συχνά μετατρέπω τα σημειώματά τους αυτά σε άρθρα του ιστολογίου (όπως ας πούμε το γράμμα του φίλου Αρκεσινέα ή τη συνεργασία του Ορεσίβιου), σήμερα όμως σκέφτομαι να κάνω κάτι διαφορετικό, να ξεχωρίσω δηλαδή ένα από τα λήμματα για το οποίο μου γράφει ο φίλος Πέπε, που αναφέρεται σε ένα δημοτικό τραγούδι, και να σχολιάσω τα γλωσσικά αυτού του τραγουδιού, και ιδίως μια πολύ ενδιαφέρουσα, παρετυμολογική θα έλεγα, μετατροπή στο πώς τραγουδιέται σήμερα το τραγούδι αυτό.

Το λήμμα για το οποίο σας λέω είναι η λέξη «ακράνης», για το οποίο γράφω στις Λέξεις που χάνονται, ανάμεσα στα άλλα, και τα εξής:

Ακράνης είναι ο φίλος, ο συμπολεμιστής, ο σύντροφος. Η λ. είναι δάνειο από το τουρκικό akran, που  σημαίνει συνομήλικος, όμοιος, και είναι αραβικής αρχής. Δεν ακούγεται πια στις μέρες μας, αλλά τα παλιότερα λεξικά την έχουν. Τη βρίσκουμε σε ακριτικό τραγούδι από την Κάρπαθο, όπου «κι ο Κωσταντίνος ο μικρός ας ελιανοτραούει τ’ ακράνη του τ’ Ανδρόνικου του νιου του παινεμένου».

Το καρπάθικο αυτό τραγούδι, το ακούμε εδώ από τη Δόμνα Σαμίου:

Παραθέτω και τα λόγια, όπως τα πήρα από τον ιστότοπο domnasamiou.gr, με μερικές δικές τους ερμηνευτικές σημειώσεις:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Δημοτικά τραγούδια, Ντοπιολαλιές, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , | 111 Σχόλια »

Αμοργιανές λέξεις, μέρος δεύτερο

Posted by sarant στο 15 Μαρτίου, 2013

Πριν από αρκετούς μήνες, σχεδόν ένα χρόνο, είχα δημοσιεύσει ένα άρθρο με κάμποσες σπάνιες λέξεις από την Αμοργό, που μου τις είχε στείλει ο φίλος μας ο Αρκεσινεύς, σε μια ηλαλληλογραφία μας που ξεκίνησε με αφορμή το βιβλίο μου “Λέξεις που χάνονται“. Εκείνο το άρθρο ήταν το πρώτο μέρος από τις λέξεις (με αλφαβητική σειρά) του Αρκεσινέα, και είχε τίτλο «από το αγκίνιο στο κούσουλο», επειδή αυτές ήταν η πρώτη και η τελευταία λέξη του άρθρου. Είχα αναγγείλει βέβαια το δεύτερο μέρος, αλλά ήθελα να περάσει ένα διάστημα πρώτα, μετά ο Αρκεσινέας έφυγε για το νησί του, ύστερα το άφησα εγώ, κι έτσι κοντεύει να κλείσει χρόνος -τελειώσαν όμως τα ψέματα, σήμερα ανεβάζω τις υπόλοιπες αμοργιανές λέξεις, που πηγαίνουν από το μανάρι στο χωματομαξέλαρο. Θα μπορούσα να βάλω κι αυτό τον τίτλο, άλλωστε.

Παραθέτω στα επόμενα το δεύτερο μέρος από το γλωσσάρι. Οι λέξεις είναι βέβαια αμοργιανές, αλλά θα με ενδιέφερε αν τις ξέρετε και αν ακούγονται και σε άλλες περιοχές. Σε μερικές, λίγες, λέξεις έχω βάλει στο τέλος κάποια δικά μου σχόλια, με πλάγια και με την ένδειξη ΝΣ.

μανάρι (το)  συνεκδ.  το μαχαίρι  που σφάζει το αρνί.   παροιμία: Της τύχης τα μελλούμενα μανάρι δεν τα κόβει.

μαντελάς (ο), οι μαντελάδοι  <ιταλ. mantella (μανδύας)  το σκιάχτρο.   Παροιμία: Από τ’ Αγι’ Αντωνιού το βράδυ που γίνονται οι μαντελάδοι.

μαμουζάδες (οι)  οι  γαλότζες

μαρτακούδι (το)  το μανουσάκι, ζαμπάκι  (Narcissus serotinus)   Εζήτηξέ μου την γαμπρός και του ’δωκα την κόρη σα μαρτακούδι άγριο στους κάμπους  και στα όρη.

μαρτίνικα (τα)   κυρίως στον πληθ.   τα  λίγα (έως 15-20) κατσίκια ή πρόβατα που  κατέχει μια οικογένεια.

μειογγίσι (το)  άκλιτο  λίγο, με το σταγονόμετρο   Με το μειογγίσι το βάζει το λάδι στο φαΐ, το λυπάται!

μέλ(λα) (η) <μέλας  1.η χιονίστρα 2.η πέτσα που σχηματίζεται σε βρασμένο γάλα, η κρούστα

μινόρι (το)  <minor;  μικρός συνοικισμός από (3-4)  κατοικιές (=αγροκατοικίες)  μακριά από το οργανωμένο χωριό. Η κατοικιά προϋποθέτει  φούρνο, στάβλους για τα ζώα, αχερόσταβλο, κοτέτσι, γιστέρνα,  περγαλίδια, αλώνι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ντοπιολαλιές, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , | 137 Σχόλια »

Η σαρμανίτσα των ποιητών κι ο Γούλας Μπούκουρης

Posted by sarant στο 24 Φεβρουαρίου, 2013

Μια από τις 366 λέξεις του βιβλίου μου Λέξεις που χάνονται είναι η σαρμανίτσα. Σαρμανίτσα είναι η κούνια του μωρού. Το μοναδικό γενικό λεξικό που καταγράφει τη λέξη είναι, αν δεν κάνω λάθος, του Πάπυρου, το οποίο μας πληροφορεί ότι πρόκειται για δάνειο από τα κουτσοβλάχικα. Είναι λέξη κατεξοχήν ηπειρώτικη, αν και ακούγεται επίσης στη Θεσσαλία, στη Φθιώτιδα, στη Δ. Μακεδονία, ίσως κι αλλού.

pikermiΗ λέξη εμφανίζεται σε πολλά δημοτικά τραγούδια, π.χ. «που άφησα μικρό παιδί, μικρό στη σαρμανίτσα». Ένα παροιμιακό τετράστιχο που συγκρίνει τις οικιακές εργασίες υποστηρίζει ότι «Το κέντημα είναι γλέντησμα, η ρόκα είναι σεργιάνι, η σαρμανίτσα κι ο αργαλειός είναι σκλαβιά μεγάλη». Ο Πετρολούκας Χαλκιάς, σε συνέντευξή του, είπε για τα ηπειρώτικα τραγούδια: «Μ’ αυτά τα τραγούδια με νανούριζε η μάνα μου στη σαρμανίτσα». Παρεμπιπτόντως, canticu di sarmanitsa είναι στα κουτσοβλάχικα το νανούρισμα.

Μια άλλη παροιμία με τη σαρμανίτσα, που δεν την έχω συμπεριλάβει στο βιβλίο επειδή την έμαθα αργότερα, είναι: «Καλού κακού ας βρίσκεται και μια σαρμανίτσα στο μοναστήρι». Καλώς εχόντων των πραγμάτων, στο μοναστήρι αποκλείεται να χρειαστεί κούνια για νεογέννητο μωρό, αλλά ποτέ δεν ξέρει κανείς -οπότε, καλού κακού, ας βρίσκεται.

Ο ηπειρώτης Γ. Κοτζιούλας, θυμώντας τα στερημένα παιδικά του χρόνια, που τα πέρασε χωρίς παιχνίδια, έγραψε: «Εμείς δεν ξέραμε ούτε μπάλες ούτε χαρταϊτούς ούτε σιδερόδρομους. Αυτά δε συνηθίζονταν εκεί, γιατί θέλουν παράδες κι εμείς δεν είχαμε. Ένα φτηνό βραγκανίδι [κουδουνίστρα] όλο όλο μας έπαιρναν οι δικοί μας όταν είμασταν μικρά, στη σαρμανίτσα, να μας το βροντάν αποπάνω και να μερώνουμε, να παύουμε το κλάμα. Αυτό το μοναδικό μας παιγνίδι φυλάγουνταν ύστερα για τ’ άλλα παι­διά που θα ‘ρχονταν πίσω από μας» (από το αυτοβιογραφικό του αφήγημα «Από μικρός στα γράμματα»).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ποίηση, Ψευδώνυμα | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 141 Σχόλια »

Η συνέντευξη στη Lifo

Posted by sarant στο 22 Φεβρουαρίου, 2013

Στο τεύχος του περιοδικού Lifo που κυκλοφορεί αυτές τις μέρες, υπάρχει και μια δική μου συνέντευξη, που έδωσα στον Άρη Δημοκίδη και που συνέπεσε περίπου με την κυκλοφορία του βιβλίου Λέξεις που χάνονται μαζί με το κυριακάτικο Βήμα. Θα αναδημοσιεύσω σήμερα τη συνέντευξη αυτή, όχι τόσο για να συνεχίσω να βλογάω τα γένια μου, αλλά επειδή μπορεί να θέλετε να σχολιάσετε κάτι από αυτά που αναφέρονται εκεί, και προτιμότερο είναι η συζήτηση να γίνει εδώ. Έπειτα, υπάρχει ένα λαθάκι στην πρωτότυπη δημοσίευση και επίσης μού δίνεται η ευκαιρία να συζητήσω και μια λέξη που χρησιμοποίησε το περιοδικό στην εισαγωγή της συνέντευξης.

Την πρωτότυπη συνέντευξη (μαζί με μια φωτογραφία, χμ, διαφορετική από τη συνηθισμένη) μπορείτε να τη δείτε εδώ, με τον κολακευτικό τίτλο «Ο συλλέκτης των χαμένων λέξεων». Κολακευτική είναι και η εισαγωγή του περιοδικού: Με το βιβλίο του «Λέξεις που χάνονται» ο δημοφιλής και πολυπράγμων μπλόγκερ Νίκος Σαραντάκος κατόρθωσε να περισώσει εκείνες τις λέξεις της ελληνικής γλώσσας που χάνονται με το πέρασμα του χρόνου. Ο Άρης Δημοκίδης μίλησε μαζί του για την αξία των λέξεων, την ελληνική γλώσσα και τους Grammar Nazis… Ή δεν είναι; Εννοώ τη λέξη «πολυπράγμων», την οποία προφανώς το περιοδικό τη χρησιμοποίησε με τη θετική της σημασία. Όμως η λέξη έχει και θετική και αρνητική σημασία, και σύμφωνα με το ΛΚΝ η θετική σημασία (αυτός που καταπιάνεται με πολλά: έμπειρος και δραστήριος) είναι η σπανιότερη, ενώ συχνή είναι η αρνητική σημασία (περίεργος, αδιάκριτος, που αναμειγνύεται σε υποθέσεις (τρίτων) που δεν τον αφορούν).

Μάλιστα, σύμφωνα με το Λεξικό Μπαμπινιώτη (τουλάχιστον στη 2η έκδοση που έχω πρόχειρη) η λέξη είναι πάντοτε κακόσημη, και σημαίνει αφενός όποιον ασχολείται με πολλές υποθέσεις χωρίς να αντεπεξέρχεται σε καμία ή όποιον ανακατεύεται σε πολλά, τον ανακατωσούρη. Αν πήγαινα λοιπόν με τον Μπαμπινιώτη, θα έπρεπε να ενοχληθώ από τον χαρακτηρισμό, αφού ο πολυπράγμονας, κατά Μπαμπινιώτην, λίγο διαφέρει από τον μπιζιμπόντη, όπως αποκάλεσε χτες τον υπουργό κ. Στουρνάρα ο Απόστολος Κακλαμάνης. Όμως, οι σημασίες αλλάζουν και τα λεξικά καμιά φορά πιάνονται αδιάβαστα, και νομίζω ότι αυτό έχει γίνει με τη λέξη «πολυπράγμων», διότι βλέπω να χρησιμοποιείται πολλές φορές εγκωμιαστικά, οπότε κακώς ο Μπαμπινιώτης δεν σημειώνει και αυτή τη σημασία. Όχι όμως ότι έχει εξαφανιστεί και η αρνητική σημασία της λέξης: γκουγκλίζοντας βρίσκω πολλές περιπτώσεις αρνητικής χρήσης, ίσως περισσότερες από τις θετικές. Εσείς, πώς την καταλαβαίνετε τη λέξη «πολυπράγμων»;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Περιαυτομπλογκίες, Συνεντεύξεις, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 210 Σχόλια »

Αναπληροφόρηση στις Λέξεις που χάνονται

Posted by sarant στο 21 Φεβρουαρίου, 2013

Για να αρχίσουμε από την αρχή, δηλαδή από τον τίτλο, με τον όρο αυτό «αναπληροφόρηση» εννοώ αυτό που λέμε ελληνικά feedback, αλλά με τη μεταφορική του σημασία, όχι την κυριολεκτική (οπότε λέγεται ανατροφοδότηση) ή την οιονεί κυριολεκτική (οπότε λέγεται ανάδραση) στις θετικές επιστήμες. Εδώ μιλάμε για το φίντμπακ με τη σημασία «γνώμες, παρατηρήσεις, σχόλια», αλλά επειδή οι λέξεις αυτές είναι πολύ γενικές νομίζω ότι δεν ταιριάζουν. (Το θέμα έχει φυσικά συζητηθεί στη Λεξιλογία).

Όπως θα ξέρετε αρκετοί, την Κυριακή που μας πέρασε, η εφημερίδα Βήμα μοίρασε το βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται«, που έτσι κατάφερε να μπει σε δεκάδες χιλιάδες σπίτια και να διαβαστεί ή έστω να ξεφυλλιστεί, γιατί εδώ που τα λέμε δεν είναι βιβλίο που πρέπει να το διαβάσεις από την αρχή ως το τέλος, από χιλιάδες ανθρώπους, κάτι που πολύ με χαροποίησε. Πήρα πάρα πολλά ηλεμηνύματα, κάποια από παλιούς φίλους, αλλά τα περισσότερα από αναγνώστες που δεν τους ήξερα. Πήρα μήνυμα και από έναν πολιτικό, που αναφέρεται μέσα στο βιβλίο (αλλά δεν θα σας πω ποιος είναι, ούτε θα επιβεβαιώσω/διαψεύσω εικασίες:)

Πέρα από τα καλά λόγια, που πολύ με έκαναν να χαρώ και να καμαρώσω, πολλοί αλληλογράφοι σχολίασαν λέξεις του βιβλίου ή ανέφεραν άλλες λέξεις της περιοχής τους, ίσως ενόψει ενός δεύτερου τόμου με Λέξεις που χάνονται (αν και δεν νομίζω ότι θα το κάνω, τουλάχιστον όχι αμέσως). Οπότε, το σημερινό άρθρο έχει ακριβώς την αναπληροφόρηση που αποκόμισα σχετικά με τις Λέξεις που χάνονται. (Παλιότερα έχω ανεβάσει κι άλλα παρόμοια άρθρα).

Παραθέτω με αλφαβητική σειρά, πρώτα τα σχόλια για λέξεις του βιβλίου και μετά τις «νέες» λέξεις, εκτός βιβλίου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Αναπληροφόρηση, Ντοπιολαλιές, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , | 190 Σχόλια »

Χτες έριξε καρεκλοπόδαρα

Posted by sarant στο 17 Ιανουαρίου, 2013

Χτες έριξε βροχή, έριξε μπόρα, έριξε καρεκλοπόδαρα. Απ’ ό,τι λένε, και σήμερα θα βρέξει, αλλά εμείς εδώ δεν μετεωρολογούμε· λεξιλογούμε, οπότε δεν θα ασχοληθώ με προβλέψεις και με καιρικά φαινόμενα, ακραία ή μη· θα συζητήσουμε σήμερα για τα γλωσσικά, ή μάλλον, για να το προσδιορίσω ακριβέστερα, για τα φρασεολογικά της ραγδαίας βροχής, της δυνατής μπόρας.

Όπως είπα στον τίτλο, «χτες έριξε καρεκλοπόδαρα». «Ρίχνει καρεκλοπόδαρα» είναι η πιο συνηθισμένη έκφραση της γλώσσας μας για τη ραγδαία βροχή. Καμιά φορά, το συντομεύουμε σε «ρίχνει καρέκλες», παραλλαγή που νόμιζα ότι είναι πατέντα της οικογένειάς μου, αλλά βλέπω ότι (φυσικά!) είναι αρκετά διαδεδομένη. Η άλλη πολύ διαδεδομένη έκφραση που έχουμε για τη δυνατή βροχή, είναι ότι «βρέχει με το τουλούμι». Το τουλούμι (από το τουρκ. tulum) είναι το ασκί, κυρίως από κατσικίσιο δέρμα.

Γιατί λέμε ότι ρίχνει καρεκλοπόδαρα όταν βρέχει πολύ; Κατά πάσα πιθανότητα, θέλουμε να πούμε ότι είναι τόσο μεγάλη η ένταση της βροχής, που είναι σαν να μην πέφτουν μεμονωμένες σταγόνες αλλά συνεχή υδάτινα ραβδιά -μακριά και σχετικά παχιά, σαν τα πόδια της καρέκλας. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η πρωτοτυπία της εικόνας βοήθησε στη διαιώνιση της έκφρασης. Υπάρχει άλλωστε και μια παραλλαγή, «βρέχει καλαπόδια» που δίνει περίπου την ίδια εικόνα, μια και τα καλαπόδια είναι κι αυτά ραβδόμορφα. Άλλωστε, παρόμοια εικόνα έχουν κι οι Γάλλοι, που λένε «il tombe des hallebardes», παναπεί «ρίχνει λόγχες» -όχι ακριβώς λόγχες, hallebarde είναι ο μεσαιωνικός λογχοπέλεκυς, η αλαβάρδα, αλλά ας μην επεκταθούμε εκεί, πάντως έχουμε πάλι ένα μακρύ και συμπαγές αντικείμενο. Και στα ολλανδικά λένε het regnet pijpenstelen, παναπεί ρίχνει λαβές από πίπες, πάλι ένα μακρύ πράγμα.  Και μια άλλη γαλλική έκφραση είναι il tombe des cordes, ρίχνει σκοινιά, που δίνει πάλι την έννοια της συνεχούς νερένιας στήλης που πέφτει από τον ουρανό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Γιουτουμπάκια, Επικαιρότητα, Συγκριτικά γλωσσικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 256 Σχόλια »

Η ζάντζα, ο ζάρκος και το ζεμπερέκι

Posted by sarant στο 7 Δεκέμβριος, 2012

Τα άρθρα που ανεβαίνουν στο ιστολόγιο κάθε πρωί, συνήθως γράφονται την προηγούμενη μέρα. Κι επειδή η χτεσινή μέρα ήταν μέρα γιορτής, οπότε είχα άλλες ασχολίες, για να μην σας αφήσω σήμερα… άναρθρους, (εννοώ χωρίς άρθρο, όχι πως θα έχανε η Βενετιά βελόνι), πήρα αφορμή από τη λέξη ζεμπερέκι, που την ανέφερα στο χτεσινό άρθρο, για την οποία έγινε και μια σχετική συζήτηση στα σχόλια, και σκέφτηκα να ανεβάσω εδώ τρία λήμματα από το βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται«, τα τρία λήμματα που βλέπετε στον τίτλο, ζάντζα, ζάρκος και ζεμπερέκι, που κοινό τους στοιχείο έχουν, απλώς, ότι αρχίζουν από το γράμμα ζ. Μπορεί να πείτε ότι είναι και αυτοδιαφημιστικό το άρθρο, αλλά μία στο τόσο δεν πειράζει, θαρρώ, να ευλογάω τα γένια μου.

Οι τρεις λέξεις που είναι το σημερινό μας θέμα δεν υπάρχουν στα μεγάλα σύγχρονα λεξικά μας (δηλαδή του Μπαμπινιώτη και του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη), μάλιστα η πρώτη από αυτές δεν υπάρχει, απ΄ όσο ξέρω, σε κανένα γενικό λεξικό, παρά μόνο, ίσως, σε γλωσσάρια τοπικών διαλέκτων. Ωστόσο, είναι λέξεις ακόμα ζωντανές σε τοπικό επίπεδο, και αναφέρω τα μέρη στα οποία (νομίζω ότι) ακούγεται η κάθε λέξη, αλλά φυσικά δέχομαι πολύ ευχαρίστως συμπληρώσεις όσον αφορά τη γεωγραφική διασπορά, αν ξέρετε ότι η λέξη ακούγεται στην περιοχή σας.

Νομίζω ότι είναι λέξεις αρκετά σπάνιες, δηλαδή φαντάζομαι πως οι περισσότεροι δεν θα τις ξέρουν -αν και το ζεμπερέκι είναι κάπως ευρύτερα γνωστή λέξη. Εξάλλου, οι πρώτες δύο λέξεις δεν είναι πανελλήνιες. Αλλά αυτά θα μου τα πείτε εσείς, αν δηλαδή τις ξέρετε και από πού.

Διευκρινίζω ότι περιορίζομαι στο να αντιγράψω τα λήμματα από το βιβλίο μου, όπου είχα βάλει όριο στην έκταση των λημμάτων (200 λέξεις το πολύ). Δηλαδή, δεν εκθέτω όλες τις πληροφορίες που μπορεί να βρει κανείς για κάθε λέξη -αλλά στα σχόλια μπορούμε φυσικά να προσθέσουμε περισσότερα κατά βούληση: το κείμενο που τυπώνεται σε χαρτί αναγκαστικά μπαίνει σε περιορισμούς που δεν τους έχουν τα ηλεκείμενα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , , | 101 Σχόλια »

Μουσαντένιο μούσι

Posted by sarant στο 21 Αύγουστος, 2012

Το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη ενός άρθρου που είχαμε δημοσιέψει πέρσι τέτοιον καιρό, και που είχε ανεβεί το 2008 στον παλιό μου ιστότοπο, αλλά με καναδυό ουσιαστικές διορθώσεις σε βασικά σημεία.

Η λέξη «μουσαντένιος» μπήκε ορμητικά στην επικαιρότητα των τηλεπαραθύρων πριν από 3-4 χρόνια, με τον δικηγόρο… Πεντακαθαρίδη εκ Θεσσαλονίκης που βιντεοσκοπήθηκε (παράνομα, αλλά ποιος τα εξετάζει αυτά) να κομπάζει για τη «μουσαντένια» αγωγή που είχε κάνει, παναπεί ψεύτικη, ή πιο σωστά γεμάτη εσκεμμένα λάθη ώστε να καταρρεύσει στο δικαστήριο. Μουσαντένια λοιπόν, μια λέξη που δεν υπάρχει στα γενικά λεξικά, όπως παρατήρησε τότε σε άρθρο του ο Παντελής Μπουκάλας. Το slang.gr που κάνει καλή δουλειά στη συγκέντρωση όρων από διάφορες ιδιολέκτους, έχει καταγραμμένο τον όρο «μουσαντέ», και για να πω την αμαρτία μου, εγώ πίστευα ότι πρόκειται για σχετικά νέο σχηματισμό. Πάντως, δεν περίμενα τις κομπίνες του Βαλτοπεδίου για να μάθω τη λέξη, την είχα ήδη συναντήσει, κυρίως σε ποδοσφαιρικά συμφραζόμενα, όπου το τάδε πέναλτι θεωρήθηκε μουσαντένιο, δηλαδή ανύπαρκτο, ψεύτικο. Λίγο παλιότερα, θαρρώ, αυτό το λέγαμε «πέτσινο».

Ωστόσο, το μουσαντένιος και το μουσαντέ δεν είναι και τόσο καινούργιοι όροι. Τους βρίσκω στο λεξικό της πιάτσας του Ζάχου (1981). Ακόμα παλιότερα, στο λεξικό της πιάτσας του Βρασίδα Καπετανάκη (πρώτη έκδοση 1950, δεύτερη 1962) βρίσκω τον τύπο μουσαντά, ως επίρρημα, με σημασία «ψέματα, δήθεν» και με παραδειγματική φράση: Αυτά που είπα χτες, τα είπα μουσαντά, για να τ’ ακούει η γυναίκα μου. Όμως, εκεί που το λήμμα έχει την τιμητική του, είναι στα Καλιαρντά του Ηλία Πετρόπουλου (1971), ο οποίος καταγράφει όχι μόνο τα λήμματα «μουσαντό» ( = ψέμα) και «μουσαντένιος» (πλαστός, ψεύτικος ), αλλά και δεκάδες άλλα λήμματα με πρώτο συνθετικό το «μουσαντο-», το οποίο προσδίδει στις λέξεις τη σημασία του ψεύτικου, του πλαστού. Για παράδειγμα, μουσαντόμαγκας είναι στα καλιαρντά ο μπαμπέσης. Εκτός λεξικών, τη λέξη την ακούμε στην ταινία Διπλοπεννιές (1965) του Σκαλενάκη, όπου ο Αυλωνίτης λέει στον Παπαμιχαήλ (που δεν ξέρει να παίζει μπουζούκι): «Θα βαστάς μπουζούκι, στα μουσαντά, μουσαντένιο».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , , | 68 Σχόλια »