Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Λέξεις που χάνονται’

Η ζάντζα, ο ζάρκος και το ζεμπερέκι

Posted by sarant στο 7 Δεκεμβρίου, 2012

Τα άρθρα που ανεβαίνουν στο ιστολόγιο κάθε πρωί, συνήθως γράφονται την προηγούμενη μέρα. Κι επειδή η χτεσινή μέρα ήταν μέρα γιορτής, οπότε είχα άλλες ασχολίες, για να μην σας αφήσω σήμερα… άναρθρους, (εννοώ χωρίς άρθρο, όχι πως θα έχανε η Βενετιά βελόνι), πήρα αφορμή από τη λέξη ζεμπερέκι, που την ανέφερα στο χτεσινό άρθρο, για την οποία έγινε και μια σχετική συζήτηση στα σχόλια, και σκέφτηκα να ανεβάσω εδώ τρία λήμματα από το βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται«, τα τρία λήμματα που βλέπετε στον τίτλο, ζάντζα, ζάρκος και ζεμπερέκι, που κοινό τους στοιχείο έχουν, απλώς, ότι αρχίζουν από το γράμμα ζ. Μπορεί να πείτε ότι είναι και αυτοδιαφημιστικό το άρθρο, αλλά μία στο τόσο δεν πειράζει, θαρρώ, να ευλογάω τα γένια μου.

Οι τρεις λέξεις που είναι το σημερινό μας θέμα δεν υπάρχουν στα μεγάλα σύγχρονα λεξικά μας (δηλαδή του Μπαμπινιώτη και του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη), μάλιστα η πρώτη από αυτές δεν υπάρχει, απ΄ όσο ξέρω, σε κανένα γενικό λεξικό, παρά μόνο, ίσως, σε γλωσσάρια τοπικών διαλέκτων. Ωστόσο, είναι λέξεις ακόμα ζωντανές σε τοπικό επίπεδο, και αναφέρω τα μέρη στα οποία (νομίζω ότι) ακούγεται η κάθε λέξη, αλλά φυσικά δέχομαι πολύ ευχαρίστως συμπληρώσεις όσον αφορά τη γεωγραφική διασπορά, αν ξέρετε ότι η λέξη ακούγεται στην περιοχή σας.

Νομίζω ότι είναι λέξεις αρκετά σπάνιες, δηλαδή φαντάζομαι πως οι περισσότεροι δεν θα τις ξέρουν -αν και το ζεμπερέκι είναι κάπως ευρύτερα γνωστή λέξη. Εξάλλου, οι πρώτες δύο λέξεις δεν είναι πανελλήνιες. Αλλά αυτά θα μου τα πείτε εσείς, αν δηλαδή τις ξέρετε και από πού.

Διευκρινίζω ότι περιορίζομαι στο να αντιγράψω τα λήμματα από το βιβλίο μου, όπου είχα βάλει όριο στην έκταση των λημμάτων (200 λέξεις το πολύ). Δηλαδή, δεν εκθέτω όλες τις πληροφορίες που μπορεί να βρει κανείς για κάθε λέξη -αλλά στα σχόλια μπορούμε φυσικά να προσθέσουμε περισσότερα κατά βούληση: το κείμενο που τυπώνεται σε χαρτί αναγκαστικά μπαίνει σε περιορισμούς που δεν τους έχουν τα ηλεκείμενα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , , | 101 Σχόλια »

Μουσαντένιο μούσι

Posted by sarant στο 21 Αυγούστου, 2012

Το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη ενός άρθρου που είχαμε δημοσιέψει πέρσι τέτοιον καιρό, και που είχε ανεβεί το 2008 στον παλιό μου ιστότοπο, αλλά με καναδυό ουσιαστικές διορθώσεις σε βασικά σημεία.

Η λέξη «μουσαντένιος» μπήκε ορμητικά στην επικαιρότητα των τηλεπαραθύρων πριν από 3-4 χρόνια, με τον δικηγόρο… Πεντακαθαρίδη εκ Θεσσαλονίκης που βιντεοσκοπήθηκε (παράνομα, αλλά ποιος τα εξετάζει αυτά) να κομπάζει για τη «μουσαντένια» αγωγή που είχε κάνει, παναπεί ψεύτικη, ή πιο σωστά γεμάτη εσκεμμένα λάθη ώστε να καταρρεύσει στο δικαστήριο. Μουσαντένια λοιπόν, μια λέξη που δεν υπάρχει στα γενικά λεξικά, όπως παρατήρησε τότε σε άρθρο του ο Παντελής Μπουκάλας. Το slang.gr που κάνει καλή δουλειά στη συγκέντρωση όρων από διάφορες ιδιολέκτους, έχει καταγραμμένο τον όρο «μουσαντέ», και για να πω την αμαρτία μου, εγώ πίστευα ότι πρόκειται για σχετικά νέο σχηματισμό. Πάντως, δεν περίμενα τις κομπίνες του Βαλτοπεδίου για να μάθω τη λέξη, την είχα ήδη συναντήσει, κυρίως σε ποδοσφαιρικά συμφραζόμενα, όπου το τάδε πέναλτι θεωρήθηκε μουσαντένιο, δηλαδή ανύπαρκτο, ψεύτικο. Λίγο παλιότερα, θαρρώ, αυτό το λέγαμε «πέτσινο».

Ωστόσο, το μουσαντένιος και το μουσαντέ δεν είναι και τόσο καινούργιοι όροι. Τους βρίσκω στο λεξικό της πιάτσας του Ζάχου (1981). Ακόμα παλιότερα, στο λεξικό της πιάτσας του Βρασίδα Καπετανάκη (πρώτη έκδοση 1950, δεύτερη 1962) βρίσκω τον τύπο μουσαντά, ως επίρρημα, με σημασία «ψέματα, δήθεν» και με παραδειγματική φράση: Αυτά που είπα χτες, τα είπα μουσαντά, για να τ’ ακούει η γυναίκα μου. Όμως, εκεί που το λήμμα έχει την τιμητική του, είναι στα Καλιαρντά του Ηλία Πετρόπουλου (1971), ο οποίος καταγράφει όχι μόνο τα λήμματα «μουσαντό» ( = ψέμα) και «μουσαντένιος» (πλαστός, ψεύτικος ), αλλά και δεκάδες άλλα λήμματα με πρώτο συνθετικό το «μουσαντο-», το οποίο προσδίδει στις λέξεις τη σημασία του ψεύτικου, του πλαστού. Για παράδειγμα, μουσαντόμαγκας είναι στα καλιαρντά ο μπαμπέσης. Εκτός λεξικών, τη λέξη την ακούμε στην ταινία Διπλοπεννιές (1965) του Σκαλενάκη, όπου ο Αυλωνίτης λέει στον Παπαμιχαήλ (που δεν ξέρει να παίζει μπουζούκι): «Θα βαστάς μπουζούκι, στα μουσαντά, μουσαντένιο».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , , | 69 Σχόλια »

Δύο και δύο μοραΐτικες λέξεις (συνεργασία του Ορεσίβιου)

Posted by sarant στο 20 Αυγούστου, 2012

Το σημερινό άρθρο ήρθε ουρανόσταλτο στο ηλεγραμματοκιβώτιό μου από τον φίλο Ορεσίβιο -κι ενώ λογάριαζα να ανεβάσω κάποια επανάληψη, μια και βρίσκομαι σε διακοπές, με πολλή χαρά σας το παρουσιάζω, πολύ περισσότερο που αφορά τον βασικό τομέα ενδιαφερόντων του ιστολογίου, τις λέξεις. Λέξεις από τον Μοριά, διότι ο Ορεσίβιος ως γνωστόν κρατάει από τα μέρη της ορεινής Ολυμπίας, αν και στην πραγματικότητα και οι τέσσερις λέξεις είναι πανελλήνιες. Τέσσερις λέξεις μόνο, όμως παρουσιασμένες με αρκετές ανάσες και με αναφορές σε λογοτεχνικά κείμενα, έτσι που να συνδυάζεται το τερπνό με το ωφέλιμο. Οι δυο πρώτες λέξεις είναι σπάνιες, δεν τις έχουν τα μεγάλα σύγχρονα λεξικά. Οι άλλες δύο είναι πολύ γνωστότερες, αλλά η παρουσίασή τους δίνει την ευκαιρία για αναφορές στην παλιότερη αγροτική ζωή που ξεχνιέται. Προφανώς ο φίλος Ορεσίβιος ετοιμάζει μια ευρύτερη εργασία, αφού κάνει παραπομπές και σε άλλες λέξεις.

Επίσης, ο Ορεσίβιος έχει παραπομπές στο βιβλίο μου Λέξεις που χάνονται, και τον ευχαριστώ γι’ αυτό. Έχω κάνει μερικές προσθήκες που τις βάζω με διαφορετικό χρώμα για να ξεχωρίζουν.

καταλαχάρης (ο), {επιρρ. καταλαχού}. Σε αρκετά μέρη της Πελοποννήσου, η λέξη καταλαχάρης, σημαίνει ο ξένος, ο περαστικός. Στο χωριό μου όμως (Διάσελλα Ολυμπίας) – και πιθανόν και σε άλλα χωριά – η λέξη χρησιμοποιείται αυστηρά με την έννοια του ανθρώπου που «περνάει τυχαία από το σπίτι μας» – ο οποίος μπορεί νάναι και συγχωριανός – ή «περνάει τυχαία από τα μέρη μας» ή βρίσκεται τυχαία σε κάποιο σημείο τη στιγμή που συνέβη ένα ευχάριστο ή δυσάρεστο γεγονός. «Εμείς, όταν καθόμαστε να φάμε, βάζουμε πάντα στο τραπέζι κι ένα παραπανήσιο ποτήρι, μη τυχόν κι έρθει κανάς καταλαχάρης…». Η δεύτερη χρήση, φαίνεται νάναι πιο κοντά, στην αρχαία και τη μεσαιωνική έννοια λέξης. Το ρήμα καταλαχαίνω <μσν.   καταλαχαίνω= συναντώ τυχαία < αρχ. καταλαγχάνω =παίρνω με κλήρο. Το επίρρημα καταλαχού , επίσης χρησιμοποιείται με τη σημασία του τυχαία. «Τι με μπλέκετε εμένα ρε παιδιά. Εγώ καταλαχού βρέθηκα εκεί…».  Με την ίδια έννοια συναντάμε το καταλαχού σε παλιές εκδόσεις. Ο Ευγ. Βούλγαρης, ο οποίος έγραφε τα επιστημονικά του συγγράμματα σε λόγια και αρχαΐζουσα γλώσσα, την παράφραση του διηγήματος του Βολταίρου «Μέμνων» (που βγήκε επισυναπτόμενο στην «Βοσπορομαχία του Senior Momars» εκδ. Βενετία 1792), την έκανε στη δημώδη γλώσσα της εποχής του. Το καταλαχού το χρησιμοποιεί με την έννοια του τυχαία. Με την έννοια του τυχαία, αναφέρεται επίσης το καταλαχού, σε παλιότερη έκδοση, στον «Παστόρ φίδο» του εκ Ζακύνθου Μιχ. Σαμουράκη Σουμμάκη, εκδ. Βενετία 1658.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λαογραφία, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , | 112 Σχόλια »

Ο θυρωρός κι η κατσιφάρα

Posted by sarant στο 9 Αυγούστου, 2012

Σε μια περίεργη σύμπτωση, μια μέρα μετά τον Λευτέρη Βερυβάκη, στον οποίο αφιέρωσα το προχτεσινό μου σημείωμα, χτες αποχαιρέτισε τη ζωή ένας συνάδελφός του στην πρώτη κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ το 1981, ο Γιώργος Κατσιφάρας. Ίσως βέβαια η σύμπτωση να μην είναι και τόσο εντυπωσιακή κατά βάθος, αφού οι δυο τους ήταν συνομήλικοι, γεννημένοι κι οι δυο το 1935, αλλά και πάλι η ζωή δεν έχει επετηρίδα ώστε όσοι ήρθαν μαζί να φεύγουν πάλι μαζί.

Ο Κατσιφάρας ήταν συγχωριανός των Παπανδρέου από το Καλέντζι Αχαΐας και προσωπικός φίλος του Ανδρέα, έναν καιρό ιδιαίτερος γραμματέας του, καθώς και ιδρυτικό μέλος του ΠΑΣΟΚ. Συμπορεύθηκε πιστά στον Ανδρέα, πάντοτε αφοσιωμένος στον αρχηγό. Οι σημερινοί τριαντάρηδες μπορεί και να μην τον πολυπρόλαβαν, αφού μετά το 2000 αποσύρθηκε θαρρώ από την πολιτική, αν και το όνομα ακούγεται αφού ο ανιψιός του Απόστολος έχει εκλεγεί περιφερειάρχης Δυτικής Ελλάδας.

Δεν ανέλαβε ποτέ «βαρύ» υπουργείο. Σε εκείνη την πρώτη κυβέρνηση του 1981 είχε αναλάβει υφυπουργός Προεδρίας με αρμοδιότητα στον αθλητισμό, αλλά τον περισσότερο καιρό ήταν υπουργός Εμπορικής Ναυτιλίας, πόστο που ήταν και το τελευταίο του σε κυβέρνηση, το 1996. Πλούτισε την ελληνική παραπολιτική φρασεολογία με μια διάσημη φράση, που την είχε πει τα πρώτα χρόνια, ίσως σε συνέντευξη, ίσως σε υπουργικό συμβούλιο απευθυνόμενος σε συναδέλφους του υπουργούς: «Αν δεν ήταν ο Ανδρέας Παπανδρέου, όλους εμάς δεν θα μας ήξερε ούτε ο θυρωρός της πολυκατοικίας μας», φράση που, τροποποιημένη, πέρασε και στο ευρύτερο φρασεολόγιο για να χαρακτηρίσει κάποιον παντελώς άγνωστο: «αυτόν δεν τον ξέρει ούτε ο θυρωρός της πολυκατοικίας του». Βέβαια, σήμερα λέμε πιο πολύ «αυτόν δεν τον ξέρει ούτε η μάνα του», κυρίως επειδή στις σημερινές πολυκατοικίες οι θυρωροί είναι σπάνιο είδος, που οδεύει προς εξαφάνιση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εις μνήμην, Ιστορίες λέξεων, Ογδόνταζ | Με ετικέτα: , , , , , | 155 Σχόλια »

Κοντότα, μια λέξη που ξέφυγε

Posted by sarant στο 29 Ιουνίου, 2012

 

Όταν μάζευα το υλικό για το βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται», αναζητούσα σπάνιες λέξεις (αν και όχι πολύ σπάνιες), και για να υπάρχει ένα κάπως αντικειμενικό κριτήριο είχα πει ότι θα αποκλείω από το βιβλίο όποια λέξη περιλαμβάνεται στα μεγάλα σύγχρονα λεξικά μας, δηλαδή τα λεξικά Μπαμπινιώτη και Τριανταφυλλίδη, με το σκεπτικό ότι αν μια λέξη υπάρχει σε ένα από τα λεξικά αυτά, δεν θα είναι και τόσο σπάνια· κι έτσι, εφαρμόζοντας άτεγκτα αυτό το κριτήριο, αναγκάστηκα να μην συμπεριλάβω στο βιβλίο μερικές ωραίες λέξεις για τις οποίες είχα να πω κάμποσα πράγματα (μια από αυτές θα τη δούμε την επόμενη εβδομάδα), επειδή υπήρχαν σε ένα από τα δύο παραπάνω λεξικά. Όμως, μια λέξη ξέφυγε -δηλαδή την έβαλα στο βιβλίο παρόλο που υπάρχει στο λεξικό Μπαμπινιώτη· σ’ αυτή τη λέξη θα αφιερωθεί το σημερινό μας σημείωμα -όμως δεν θα αρκεστώ να παρουσιάσω το σχετικό λήμμα από το βιβλίο μου, που αναγκαστικά ήταν περιορισμένο, αλλά θα συμπληρώσω μερικά πράγματα ακόμα.

Η λέξη αυτή είναι η κοντότα. Το λεξικό Μπαμπινιώτη δίνει τον εξής ορισμό: κοντότα είναι το συμβόλαιο με το οποίο οι κοντοτιέροι έθεταν τον εαυτό τους στην υπηρεσία μιας πόλης ή ενός χωροδεσπότη. Και στο διπλανό λ. κοντοτιέρος μας λέει ότι ήταν μισθοφόροι πολεμιστές που πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους με συμβόλαιο, και ότι η λέξη χρησιμοποιήθηκε ιδιαίτερα στους πολέμους μεταξύ των ιταλικών πόλεων-κρατών τον 14ο με 16ο αιώνα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , | 45 Σχόλια »

Από τον αγκίνιο στο κούσουλο και άλλες αμοργιανές λέξεις

Posted by sarant στο 30 Μαΐου, 2012

Πριν από καμιά πενηνταριά μέρες είχα παρουσιάσει ένα άρθρο, βασισμένο σε ηλεμήνυμα του φίλου μας του Αρκεσινέα, στο οποίο εξετάζονταν μερικά από τα 366 λήμματα του βιβλίου μου «Λέξεις που χάνονται«, που χρησιμοποιούνται, ενδεχομένως με διαφορετική σημασία, στην Αμοργό. Στο τέλος εκείνου του άρθρου είχα υποσχεθεί να επανέλθω με άλλες λέξεις από την Αμοργό, μια και ο φίλος μας είχε στείλει κι άλλο ηλεμήνυμα. Επειδή όμως οι καινούργιες αυτές λέξεις είναι πολλές, σήμερα θα παρουσιάσω το πρώτο μισό από το άρθρο του φίλου μας. Τις λέξεις τις λέω «αμοργιανές» επειδή είναι από την Αμοργό, αν και βέβαια κάποιες από αυτές θα ακούγονται και σε άλλα μέρη (και περιμένω από εσάς να μου πείτε αν και ποιες ξέρετε). Ο τίτλος προέκυψε από την πρώτη και την προτελευταία λέξη του καταλόγου μας. Οι δικές μου ελάχιστες προσθήκες είναι με πλάγια μετά το κάθε λήμμα.

αγκίνιος -α,-ο   ανέπαφος, άθιχτος, ανέγγιχτος  Από παραμύθι:  Θα πάρεις μαζί σου και το σκυλάκι και το κατθάκι και θα τα φέρεις χορτάτα και το ψωμί αγκίνιο. Προέρχεται από το ρήμα γκινιάζω < εγκαινιάζω.

και γκινιάζω: αρχίζω,ξεκινώ κάτι για πρώτη φορά, χρησιμοποιώ κάτι για πρώτη φορά λ.χ. γκινιάζω το κουρούπι με το κρασί ή το λάδι, γκινιάζω το άλετρο, ένα εργαλείο.

ακνιάζω  1. (για φρούτα)  ωριμάζω, είμαι ώριμος    άκνιασαν τα σύκα 2.(για ανθρώπους)  πλησιάζω  σιγά σιγά στο θάνατο  ακνιασμένος είναι  πιο 3. έτοιμος  ακνιασμένο είναι  (το σίδερο στη φωτιά  για να το επεξεργαστεί ο γύφτος ή το σπυρί για να γίνει οποιαδήποτε επέμβαση). Έχει προταθεί <αρχ.  ακμαίος  (για καρπούς: ώριμος)    Το επίθετο άκνιος, -α, -ο

Σύμφωνα με το ΙΛΝΕ, πρόκειται για το άκνιος < άκναιος < ακμαίος

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ντοπιολαλιές, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , | 64 Σχόλια »

Λέξεις από το Ρουμλούκι

Posted by sarant στο 14 Μαΐου, 2012

Είχα ετοιμάσει δύο άρθρα, ένα για τη νέα κυβέρνηση κι ένα για τις εκλογές που μας έρχονται, ώστε να είμαι έτοιμος για οποιοδήποτε ενδεχόμενο. Την πάτησα όμως, διότι το σασπένς συνεχίζεται και ακόμα δεν ξέρουμε αν θα σχηματιστεί κυβέρνηση ή αν θα ξαναπάμε σε εκλογές, οπότε τα άρθρα τα έσκισα και αντί γι’ αυτά παρουσιάζω ένα εντελώς ανεπίκαιρο κομμάτι που είχα στο συρτάρι. Ψέματα λέω, δεν είχα γράψει τίποτα τέτοιο, το ιστολόγιο δεν θέλει να βρίσκεται συνέχεια δέσμιο της επικαιρότητας. Απλώς με έπιασαν οι τύψεις που τόσον καιρό δεν έχω γράψει για ένα αξιόλογο βιβλίο, και ιδού που αξιώθηκα κι έγραψα.

Λοιπόν, Λέξεις από το Ρουμλούκι.

Αλλά τι είναι το Ρουμλούκι, θα ρωτήσετε. Ρουμλούκι ονομαζόταν, επί τουρκοκρατίας, η πεδινή περιοχή του νομού Ημαθίας που έχει όριά της την πόλη της Βέροιας και το Βέρμιο, τον Λουδία ποταμό, την (σήμερα αποξηραμένη) λίμνη των Γιαννιτσών, δηλαδή, πιο χοντρικά, η περιοχή που έχει κέντρο την Αλεξάνδρεια (πρώην Γιδά), ενώ άλλα γνωστά κεφαλοχώρια είναι το Πλατύ και το Κλειδί. Και η Βεργίνα εκεί βρίσκεται.

Ρουμλούκι είναι λέξη τούρκικη. Ρουμ οι Ρωμιοί, -λούκι η κατάληξη που δείχνει τόπο ή ενασχόληση, που στη γλώσσα μας έχει περάσει πιο πολύ σαν -λίκι, αλλά στα τούρκικα υπακούει στη φωνηεντική αρμονία της γλώσσας κι έτσι συχνά είναι -λούκι (έχουμε όμως κι εμείς π.χ. το μαχμουρλούκι). Λοιπόν Ρωμιότοπος το Ρουμλούκι, πράγμα που σημαίνει ότι στην περιοχή εκείνη υπήρχε σαφής πλειοψηφία Ρωμιών (ό,τι κι αν σήμαινε αυτό), σε αντίθεση με άλλες περιοχές της Μακεδονίας. Αλλά να μην εστιαστούμε στο θέμα αυτό.

Με τις ρουμλουκιώτικες λέξεις ασχολούμαι επειδή διαβάζω το βιβλίο του Δημήτρη Δελιόπουλου «Το ρουμλουκιώτικο ιδίωμα». Μου το έστειλε ο ίδιος ο συγγραφέας, αφού διάβασε το βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται», στο οποίο βρήκε να συμπεριλαμβάνονται πολλές ρουμλουκιώτικες λέξεις. Να πω ότι όταν έγραφα το βιβλίο μου δεν είχα δει το βιβλίο του κ. Δελιόπουλου, αν το είχα υπόψη μου θα αντλούσα ασφαλώς υλικό για κάποια λήμματα. (Στο βιβλίο αυτό έχω ήδη αναφερθεί παρεμπιπτόντως πριν από ενάμιση μήνα, σε ένα προηγούμενο άρθρο).

Ο κ. Δελιόπουλος είναι συνταξιούχος δάσκαλος, έζησε και δούλεψε πολλά χρόνια στην περιοχή, και έγραψε το βιβλίο για να συμβάλει στην καταγραφή του τοπικού ιδιώματος, στην όσο το δυνατόν πιστότερη αποτύπωσή του, ώστε να διασωθεί το ιδίωμα έστω και σαν μουσειακό είδος. Έτσι ο συγγραφέας εντάσσεται στη μακρά χορεία των άξιων εκπαιδευτικών που συγκέντρωσαν λεξιλογικό και λαογραφικό υλικό του τόπου καταγωγής ή εργασίας τους, είτε γράφοντας βιβλία είτε με δημοσιεύσεις σε ειδικά περιοδικά ή κατάθεση υλικού στην Ακαδημία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ετυμολογικά, Ντοπιολαλιές, Παρουσίαση βιβλίου, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 128 Σχόλια »

Η ηλεκπομπή στην Άθενς Βόις

Posted by sarant στο 19 Απριλίου, 2012

Την περασμένη εβδομάδα με είχε προσκαλέσει ο παλιός φίλος Δημήτρης Φύσσας στην εκπομπή του «Τέχνη και πολιτική», η οποία παρουσιάζεται στο ηλεραδιόφωνο της Άθενς Βόις κάθε Τρίτη απόγευμα. Εκπομπή στο ηλεραδιόφωνο, άρα ηλεκπομπή, αν και τον όρο αυτό τον είχε χρησιμοποιήσει παλιά ο Νίκος Λίγγρης για να αποδώσει το αγγλ. podcast, ενώ δεν ξέρω αν η εκπομπή του Φύσσα, που είναι ζωντανή εκπομπή σε (διαδικτυακόν) ραδιοφωνικό σταθμό χαρακτηρίζεται podcast. Την εκπομπή την είχα αναγγείλει τη μέρα που θα παιζόταν, αλλά τελικά το ωράριο δεν τηρήθηκε ακριβώς, λόγω ενός έκτακτου προβλήματος με τον άλλο καλεσμένο της εκπομπής, οπότε όποιοι θέλησαν να την ακούσουν ζωντανά ίσως δεν μπόρεσαν. Γι’ αυτό, και παρόλο που θα μου πείτε ότι βλογάω συνεχώς τα γένια μου, παρουσιάζω την εκπομπή εδώ.

Μπορείτε να ακούσετε την εκπομπή εδώ:

Μπορείτε επίσης να πάτε στην αντίστοιχη σελίδα της Άθενς Βόις (κατά προτίμηση χωρίς να σχολιάσετε τη φωτογραφία που θα δείτε!) και να κλικάρετε εκεί το βελάκι. Μπορείτε επίσης να κατεβάσετε την εκπομπή από εδώ.

Για όσους αναρωτιούνται τι ειπώθηκε, κάνω μια περίληψη:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διαφημίσεις, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , , , | 71 Σχόλια »

Λέξεις που (δεν) χάνονται από την Αμοργό

Posted by sarant στο 10 Απριλίου, 2012

Από τότε που κυκλοφόρησε, τέλη Νοεμβρίου 2011, το βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται», έχω πάρει κάμποσα γράμματα ή ηλεμηνύματα που πολύ μ’ έχουνε χαροποιήσει επειδή προσφέρουν αναπληροφόρηση (φίντμπακ ελληνικά) από φίλους που διάβασαν το βιβλίο, δηλαδή σχολιάζουν κάποιες από τις 366 λέξεις του, συνήθως αναφέροντας πώς λέγεται και ποια σημασία έχει η τάδε ή η δείνα λέξη στα δικά τους μέρη. Όχι σπάνια, το γράμμα των φίλων είναι εκτεταμένο και θίγει αρκετά ζητήματα, οπότε αξίζει να παρουσιαστεί κι εδώ, όπως σε αυτό το παράδειγμα ή οδηγεί σε παρουσίαση άλλων λέξεων όπως κάναμε πρόσφατα με τις λιμνιώτικες λέξεις. Το σημερινό άρθρο είναι κι αυτό βασισμένο σε ένα τέτοιο ηλεμήνυμα που μου έστειλε φίλος από την Αμοργό. Παρουσιάζω λήμματα του βιβλίου που σχολίασε ο φίλος, σε αλφαβητική σειρά. Σε αγκύλες βάζω τη βασική σημασία κάποιων λέξεων και σε παρένθεση στο τέλος έχω κάποια δικά μου σχόλια.

Αλλά να μου επιτρέψετε ένα (αυτο)διαφημιστικό διάλειμμα: Σήμερα στις 4 μ.μ. μπορείτε να με ακούσετε προσκαλεσμένο στην ζωντανή ηλεκπομπή του Δημήτρη Φύσσα «Πολιτική και τέχνη«, η οποία παρουσιάζεται κάθε Τρίτη από το ηλεραδιόφωνο της Athens Voice, κλικάροντας εδώ. Μετά το τέλος της εκπομπής, θα βάλω τον σύνδεσμο προς το αρχείο ήχου της. Και μετά τις διαφημίσεις, προχωράμε στις αμοργιανές λέξεις:

Αγκλιά [δοχείο για μετάγγιση υγρού]: Μόνο αγκλούπι (και αγκλούπα) από φλασκιά. Σε  δίστιχο που πρέπει να είναι ενταγμένο σε παραμύθι που έχει  ξεχαστεί υπάρχει το παράπονο αρχοντοπούλας:

Να  ’μουν του βοσκού ραβδί, ν’ αντιλάλου στο μαντρί,
να ’πινα με την αγκλούπα κι όχι με την ασημένια κούπα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ντοπιολαλιές, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , | 63 Σχόλια »

Ο οσκρός κι ο ποιητής

Posted by sarant στο 15 Μαρτίου, 2012

Χτες έπεσε πολλή δουλειά κι έλεγα να μη γράψω άρθρο για σήμερα. Μου θύμισε όμως ένας φίλος του ιστολογίου πως σήμερα, 15 Μαρτίου, είναι «Γενέσιον Αγγέλου Σικελιανού, του υψιπετούς», όπως είναι η διατύπωση στο μηνολόγιο Μαρτίου, και το συνέδεσε με μια λέξη από το βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται«, λέξη που αγαπούσε να χρησιμοποιεί ο Σικελιανός. Η λέξη αυτή είναι ο οσκρός, λέξη σπάνια και όχι με καλή σημασία.

Ο οσκρός είναι το κεντρί της σφήκας, της μέλισσας και του σκορπιού, και η γλώσσα του φιδιού, κατ’ επέκταση και το δηλητήριο της οχιάς ή του σκορπιού. Λέξη έντονα ποιητική, έχει χρησιμοποιηθεί από πολλούς μεγάλους λογοτέχνες. Δάνειο από το σλάβικο ostra, υπάρχει στα παλιότερα λεξικά.

Στον Διθύραμβο του ρόδου, ο Σικελιανός προειδοποιεί για «το φοβερό ερπετό που ξαναζώνει / τη γη κι ο οσκρός του αρχίνισε να τρέχει / στις θείες πηγές Σου, φαρμακώνοντάς τις». Ο Καζαντζάκης στην Οδύσσεια έχει το στίχο: «µελίσσια βογκερά τα λόγια του γιοµάτα οσκρό και µέλι».

Στον Αστραπόγιαννο του Βαλαωρίτη, όπου υπάρχει ο στίχος «Διαμάντη τι σ’ εξάφνισε; Οχιά με τον οσκρό της», ο ποιητής υποσημειώνει ότι ο οσκρός είναι «σύμβολον έριδος και εμφυλίων σπαραγμών». Μεταφορικά εντελώς, ο Κλέων Παράσχος σε δοκίμιό του κάνει λόγο για τον «οσκρό του προτεσταντισμού».

Αυτά έγραφα στο βιβλίο μου, και στο σχόλιό του ο φίλος Λευκάδιος Ελμάς προσθέτει:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , | 82 Σχόλια »

Οι λέξεις που ξεχάσαμε

Posted by sarant στο 10 Φεβρουαρίου, 2012

Να με συγχωρήσετε που (για μια ακόμη φορά) θα περιαυτολογήσω, αλλά κάποτε έπρεπε να βάλω στο ιστολόγιο την παρουσίαση του βιβλίου μου «Λέξεις που χάνονται», που δημοσιεύτηκε το περασμένο Σάββατο στην εφημερίδα Τα Νέα, κι αφού πλέον η πατρίδα σώθηκε ύστερα από τη συμφωνία των τριών αρχηγών (αγάπη δίχως πείσματα, δεν έχει νοστιμάδα) μπορώ κι εγώ να ευλογήσω τα γένια μου. Ένας λόγος παραπάνω που βάζω εδώ στο ιστολόγιο την παρουσίαση, είναι ότι ίσως υπάρχουν σχόλια ή αντιρρήσεις σε όσα είπα, οπότε μπορούμε να τα συζητήσουμε. Ο τίτλος του σημερινού άρθρου (Οι λέξεις που ξεχάσαμε) είναι και ο γενικός τίτλος της παρουσίασης στα Νέα και οφείλεται στον δημοσιογράφο Μανώλη Πιμπλή, που την επιμελήθηκε. Η παρουσίαση διαρθρώνεται σε τρία μέρη. Καταρχάς, μια εισαγωγή από τον Μ.Πιμπλή:

Υπάρχουν λέξεις πάντοτε χρήσιμες και επίκαιρες, λίγο όμως παλιωμένες, με αποτέλεσμα να λείπουν από τα λεξικά. Μια τέτοια λέξη είναι ο ποσαπαίρνης, «ημέτερος» δηλαδή με διάφορες αργομισθίες που επιβαρύνουν το δημόσιο ταμείο. Τον περιλαμβάνει σε στίχο του ο Παλαμάς, τον περιλαμβάνει και ο Σουρής, είχε δε ιδιαίτερο σουξέ επί Τρικούπη.
Υπάρχουν και λέξεις πιο αθώες, που τις τραγουδάμε όλοι χωρίς να ξέρουμε τι σημαίνουν, όπως το καραντί, που ήταν να μπατάρει το καράβι του ποιητή της θάλασσας, του Νίκου Καββαδία. Καραντί είναι η φουσκοθαλασσιά που συνεχίζεται και μετά την πτώση των ανέμων, η κουφοθάλασσα. Ούτε αυτή υπάρχει στα νεότερα λεξικά.
Οπως δεν υπάρχουν το κασαβέτι, η γράνα (που χρησιμοποίησε αιφνιδιαστικά σε ομιλία του ο Βύρων Πολύδωρας το 2007 και συζητήθηκε), το μακάμι, ο μαλάθρακας, η αντράλα, ο παϊτέρης, το μπαγιόκο, ο καρύτζαφλος, ο καλιοντζής, ο ζαμπούνης, ο συρμακέζης, η σουβάλα, η τραβάγια και πολλές άλλες.
 
Με 366 από αυτές, όσες και οι ημέρες του χρόνου το 2012, έφτιαξε βιβλίο ο γνωστός συγγραφέας και ερευνητής της γλώσσας – μεταφραστής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι το επάγγελμά του – Νίκος Σαραντάκος. Το βιβλίο λέγεται «Λέξεις που χάνονται» και κάθε λήμμα συνοδεύεται από ένα ενδιαφέρον ταξίδι στην Ιστορία, την ετυμολογία και τη λογοτεχνική χρήση της λέξης. Το 75% των λέξεων αυτών είναι δάνεια ή αντιδάνεια και, όπως λέει ο συγγραφέας, «ο γλωσσικός δανεισμός είναι ένα από τα πιο συναρπαστικά φαινόμενα» που, «σε αντίθεση με τον οικονομικό υπερδανεισμό, δεν καθηλώνει αλλά αναζωογονεί – δείτε την αγγλική, η οποία χάρη στον εύκολο δανεισμό από παντού απέκτησε το πλουσιότερο λεξιλόγιο από όλες τις σύγχρονες γλώσσες».
 
Ο Νίκος Σαραντάκος επέλεξε λέξεις που να μην καταχωρίζονται στα πιο δημοφιλή νεότερα λεξικά, όχι όμως αρχαίες ή μεσαιωνικές λέξεις που χάθηκαν από αιώνες, αλλά λέξεις που ακούγονται ακόμα ή ακούγονταν μέχρι τον 20ό αιώνα. Παράδειγμα το ζνίχι – η μοναδική ελληνική λέξη που αρχίζει από ζν! Είναι το πίσω μέρος του λαιμού, ο σβέρκος, ο αυχένας. Ισως ετυμολογείται από το ινίον (άγνωστο όμως με ποια διαδρομή). Πάντως το βυζαντινό λεξικό Σούδα έχει ζινίχιον το λουρί του υποδήματος. Σλαβική αρχή δεν μπορεί να αποκλειστεί. Εμφανίζεται σε πολλές παροιμίες, π.χ. «το φιλότιμο μαυρίζει το ζνίχι» (επειδή ο φιλότιμος υποχωρεί), ενώ διάσημος είναι ο στίχος της «Ζούγκλας» του Βάρναλη, όπου ο ποιητής σαν αιλουροειδές ποθεί να χώσει νύχι και δόντι «στο κρουστό σου ζνίχι το μαυριδερό».

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Διαφημίσεις, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , | 66 Σχόλια »

Λέξεις που χάνονται και που κερδίζονται

Posted by sarant στο 18 Ιανουαρίου, 2012

Καλώς ή κακώς, σήμερα θα ευλογήσω τα γένια μου  (όχι ότι αυτό γίνεται και πολύ συχνά) δηλαδή θα ασχοληθώ με μερικές λέξεις που περιλαμβάνονται στο βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται», το οποίο περιέχει σύντομα αρθράκια (κάτω από μια σελίδα το καθένα) για 366 λέξεις που δεν υπάρχουν στα νεότερα μεγάλα λεξικά μας (ΛΚΝ και Μπαμπινιώτη).

Αφορμή μού δίνει το ηλεμήνυμα που πήρα από έναν φίλο, ο οποίος διάβασε το βιβλίο και του άρεσε, και το διάβασε όπως συνηθίζω κι εγώ, δηλαδή κρατώντας μολύβι -και μετά μού έστειλε τις παρατηρήσεις του. Τα σχόλιά του μου φάνηκαν πολύ ενδιαφέροντα και σκέφτηκα να τα παρουσιάσω εδώ -ελπίζω να μη μου χρεωθεί η πρόθεση της γκρίζας διαφήμισης. (Παρεμπιπτόντως, μου άρεσε πολύ αυτό που έγραψε ο φίλος, ότι κάθε που συναντούσε μια λέξη που την ήξερε, αισθανόταν χαρά, «σαν να συναντούσα κάποιον παλιόφιλο, που είχα χάσει τα ίχνη του»).

Παραθέτω τις περισσότερες από τις παρατηρήσεις του αγαπητού φίλου και σε μερικές κάνω δικές μου κόντρα-παρατηρήσεις (με πλάγια).

Αποταυρίζομαι

Το έλεγε η γιαγιά μου η μικρασιάτισσα (Μενεμένη) όταν τεντωνόμουν μετά τον ύπνο.

Αρσίζης

Την παραλλαγή αρσούζης χρησιμοποιούσε η Πόντια (Κωτύωρα, σημερινή Ορντού) πεθερά μου με την έννοια περισσότερο του πεισματάρης.

  Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διαφημίσεις, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , | 221 Σχόλια »

Η γιαβουκλού κι ο φούφουτος

Posted by sarant στο 7 Ιανουαρίου, 2012

Μια φορά στο τόσο, ας ευλογήσω κι εγώ τα γένια μου κι ας βάλω μια κριτική για το καινούργιο μου βιβλίο, τις «Λέξεις που χάνονται«, κριτική που έγραψε ο φίλος Στέλιος Ελληνιάδης και δημοσιεύτηκε στο πρωτοχρονιάτικο φύλλο της εφημερίδας «Δρόμος της Αριστεράς», στην τακτική στήλη «Περίπτερο ιδεών» του Στέλιου, μαζί με ένα πολύ συγκινητικό υστερόγραφο για τον πατέρα μου που μας άφησε στις 17 Δεκεμβρίου.

Υπάρχει κι ένας ακόμα λόγος που αναδημοσιεύω την κριτική: μού δίνει την ευκαιρία να δώσω μια διευκρίνιση για τον τίτλο και το λημματολόγιο του βιβλίου. Όταν άρχισα να φτιάχνω το λημματολόγιο του βιβλίου, αποφάσισα ότι θα συμπεριλάβω λέξεις που λείπουν από τα δύο νεότερα μεγάλα λεξικά μας (του Μπαμπινιώτη και το Λεξικό Κοινής Νεοελληνικής) -αυτό ήταν το βασικό κριτήριο για την αρχική επιλογή, αν και βέβαια στη συνέχεια μέτρησαν και άλλα κριτήρια, όπως ας πούμε το να έχω πέντε ενδιαφέροντα πράγματα να πω για τις λέξεις αυτές. Ακόμα δεν είχα καταλήξει σε τίτλο, είχα δυο-τρεις τίτλους που τους συζητούσα με τον εκδότη. 

Τελικά διαλέξαμε το «Λέξεις που χάνονται», όμως στο λημματολόγιο υπήρχε και μία λέξη, ο φούφουτος, που ενώ ικανοποιεί το αρχικό κριτήριο επιλογής (δεν την έχουν τα λεξικά), μάλλον δεν είναι ‘λέξη που χάνεται’. Επειδή όμως είχα να πω γι’ αυτήν ενδιαφέροντα πράγματα, την κράτησα στο τελικό κείμενο -αλλά εξακολουθεί να με ενοχλεί λιγάκι το ότι πάει κόντρα στον τίτλο του βιβλίου.

Ο Στέλιος διάλεξε να βάλει τον φούφουτο στον τίτλο της κριτικής του, πράγμα που μου έδωσε την αφορμή να ξομολογηθώ την αμαρτία μου. Παραθέτω τώρα την κριτική του Στέλιου Ελληνιάδη:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Διαφημίσεις, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , | 111 Σχόλια »

Πικρό χριστόψωμο

Posted by sarant στο 24 Δεκεμβρίου, 2011

Την παραμονή των Χριστουγέννων, όταν ήμουν μικρός, ο παππούς μου άνοιγε έναν από τους τόμους του Παπαδιαμάντη, στην έκδοση του Βαλέτα τότε και διάβαζε κάποιο χριστουγεννιάτικο διήγημα. Παρά την καθαρεύουσα, κάτι πρέπει να πιάναμε ή ίσως μας άρεσε η μορφή του παππού, πάντως το έθιμο το αγαπούσαμε. Οι αναμνήσεις οι παιδικές είναι βέβαια επηρεασμένες από μεταγενέστερες διηγήσεις, αλλά δυο-τρία πράγματα που θυμάμαι με θαλπωρή από τα παιδικά μου Χριστούγεννα είναι τον παππού να διαβάζει από τον μεγάλο μαυροντυμένο τόμο και τα μανταρίνια να χρυσίζουν πάνω στο τραπέζι καθώς κάναμε καντηλάκι τις φλούδες τους.

Πρόπερσι τέτοιον καιρό ανέβασα ένα διήγημα, όχι του Παπαδιαμάντη αλλά «αλά μανιέρ ντε»: Τα Χριστούγεννα του Παπαδιαμάντη. Πέρσι, ένα άλλο, πάλι παπαδιαμαντική μίμηση αλλά διαφορετικό: Ο επαναπατρισμός της θεια-Λαμπρινής, του Τάσου Βουρνά. Φέτος σκεφτόμουν να βάλω άλλο ένα από τα κάμποσα που έχουν γραφτεί σε ύφος Παπαδιαμάντη, έπειτα άλλαξα γνώμη και είπα να βρω να βάλω το «Γιαλόξυλο» που είναι αυθεντικό παπαδιαμαντικό διήγημα που δεν περιλαμβάνεται σε καμιά έκδοση των Απάντων του εκτός από την πρόσφατη που έβγαλε ο ΔΟΛ, για τον απλό λόγο ότι ανακαλύφθηκε σχετικά πρόσφατα. Με το αναπάντεχο κακό που μας βρήκε με τον θάνατο του πατέρα μου δεν είχα μυαλό να ψάχνω γιαλόξυλα, οπότε αποφάσισα να βάλω κάτι άλλο. Ωστόσο, αν κάποιος έχει το «Γιαλόξυλο» (είτε από την έκδοση του ΔΟΛ είτε από την Νέα Εστία, τεύχος Ιανουαρίου 2009) ας κάνει έναν κόπο να το σκανάρει ή να το πληκτρολογήσει, για να το ανεβάσω σε κάποιαν άλλη ευκαιρία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Λογοτεχνία, Παπαδιαμάντης | Με ετικέτα: , , , | 27 Σχόλια »