Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Λεξικό Κριαρά’

Το φρούτο από την Περσία

Posted by sarant στο 14 Ιουνίου, 2011

Καιρό έχουμε να μιλήσουμε για φρούτα εποχής και τον Ιούνη γίνεται κοσμογονία από πρωτοφανήσιμα φρούτα. Βέβαια, για το κεράσι και για το βερίκοκο έχουμε συζητήσει από πέρυσι και πρόπερσι, να μην τα ξαναλέμε, αλλά δεν εξαντλήσαμε τα οπωρικά της εποχής. Σήμερα λοιπόν θα δούμε το ροδάκινο.

Γιατί το χαρακτηρίζω, στον τίτλο «φρούτο από την Περσία»;

Όπως έχουμε ξαναπεί, οι αρχαίοι Έλληνες, αλλά και οι Ρωμαίοι, χρησιμοποιούσαν σε πολλές περιπτώσεις το μήλο (malum) σαν γενικό όρο για τα οπωρικά, προσθέτοντας ένα προσδιοριστικό επίθετο για να δηλώσουν άλλα φρούτα.

Έτσι, για παράδειγμα, το βερίκοκο το ονόμασαν αρμενιακόν μήλον, αν και η ονομασία δεν έπιασε. Το χρυσό ροδάκινο το είπαν περσικόν μήλον, και η ονομασία έπιασε στα λατινικά, όπως θα δούμε παρακάτω, όχι όμως στα ελληνικά. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Η ροδακινιά είναι ιθαγενής της Κίνας, στα μέρη μας όμως τα ροδάκινα ήρθαν από την Περσία, πιθανότατα με τις εκστρατείες του Αλέξανδρου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ορθογραφικά, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , , | 146 Σχόλια »

Ο Πασκάλ γράφει το κόκαλο με δύο κάπα;

Posted by sarant στο 1 Απριλίου, 2010

Με πήρε τηλέφωνο ένας φίλος και με ρώτησε πώς πρέπει να γράφεται το κόκαλο. Ο φίλος είναι γερός φιλόλογος και έχει και λεξικά στο σπίτι του αβέρτα, οπότε ξέρει μια χαρά τις ετυμολογικές θεωρίες και τα ορθογραφικά της λέξης. Για άλλο λόγο ήθελε τη γνώμη μου.  Όμως, το «πρέπει» το διατύπωσα επίτηδες παραπλανητικά. Ας εξηγήσω.

Η λέξη κόκαλο είναι από εκείνες που γράφεται διαφορετικά ανάλογα με το λεξικό που θα συμβουλευτεί κανείς. Στο ΛΚΝ (το λεξικό Τριανταφυλλίδη), το νεοελληνικό του Κριαρά και το Τεγόπουλου-Φυτράκη, γράφεται με ένα κάπα: κόκαλο· στα λεξικά του Κέντρου Λεξικολογίας (= Μπαμπινιώτη) γράφεται με δύο κάπα, κόκκαλο. Και τα παλιότερα λεξικά (Δημητράκος, Σταματάκος) νομίζω πως με δύο κάπα το γράφαν.

Ο Μπαμπινιώτης επικαλείται την ετυμολογία· η λέξη προέρχεται από το κόκκος, και στα αρχαία κόκκαλος ήταν το κουκούτσι του κουκουναριού και το ίδιο το κουκουνάρι. Ίσως αργότερα να ήταν και κόκκαλος = κουκούτσι γενικώς, αν σκεφτούμε ότι και σήμερα διατηρείται (σπάνια) αυτή η σημασία για τα κουκούτσια άλλων καρπών, που λέγονται κόκαλα. Πώς και γιατί άλλαξε σημασία από το κουκούτσι στο οστό δεν το ξέρω, ίσως επειδή και τα δυο είναι σκληρά. Μαζί άλλαξε και γένος και από αρσενικό έγινε ουδέτερο.

Επειδή η ετυμολογία είναι από το κόκκος, ο Μπαμπινιώτης το γράφει με δύο κάπα. Είναι η ίδια λογική που τον κάνει να γράφει αγώρι, τσηρώτο, τραυάω (πώς γράφει το τραβιέμαι δεν μας έχει δείξει), κουττός, φύσκα, τζύρος.

Επειδή, παρά την ετυμολογία, η αρχική λέξη έχει αλλάξει και γένος και σημασία κι επειδή κανείς σημερινός ομιλητής που λέει «κόκαλο» δεν σκέφτεται τον κόκκο, τα άλλα λεξικά που ανέφερα, αλλά και η σχολική ορθογραφία, γράφουν τη λέξη με ένα κάπα, όπως επίσης γράφουν αγόρι, τσιρότο, τραβάω, κουτός, φίσκα, τζίρος.

Και η μία και η άλλη μέθοδος έχουν λογική βάση. Εγώ, θα σας το έχω πει, προτιμώ τη δεύτερη, και παρεμπιπτόντως στα κείμενά μου προσπαθώ να ακολουθώ την ορθογραφία του ΛΚΝ με εξαίρεση τη λέξη καθίκι που πρέπει να με απειλήσετε με πιστόλι για να υπάρξει πιθανότητα να τη γράψω «καθοίκι», όπως θέλουν όλα τα λεξικά, και πάλι δεν αποκλείεται να πέσω υπέρ πίστεως (αυτό όμως σε άλλο σημείωμα).

Το θέμα όμως δεν είμαι εγώ. Ο φίλος μου που με ρώτησε πως πρέπει να γράφεται η λέξη, εννοούσε πώς να τη γράψει η ανιψιά του σε μια εργασία της, από την οποία θα κρινόταν η πρόσληψή της ή ο βαθμός της ή κάτι τέτοιο. Η ανιψιά του δεν ήταν αφέντρα του κειμένου της, ήταν υποτελής. Έγραψε μια εργασία, στην οποία στήριζε πολλά, και ο φίλος μου ανέλαβε να τη διορθώσει, ώστε να είναι άψογη.

«Τι θα βάλουμε για να την προστατέψουμε;» ρωτάει ο φίλος μου. «Κόκαλο ή κόκκαλο;» Να σημειωθεί ότι δεν ξέρουμε ποιος θα δει το κείμενο της ανιψιάς, ώστε να μπορούμε να μάθουμε τα ορθογραφικά του πιστεύω.

Εδώ μπαίνει στη μέση ο Θεός ή ίσως ο Πασκάλ. Θα ξέρετε ίσως το στοίχημα του Πασκάλ, ο οποίος είπε πως με τη λογική δεν μπορούμε να αποφασίσουμε αν υπάρχει ή όχι Θεός, αλλά μας συμφέρει να θεωρήσουμε ότι υπάρχει. Διότι, αν υπάρχει Θεός και εμείς τον πιστέψουμε, θα μας στείλει στον Παράδεισο, ενώ αν υπάρχει και κάνουμε λάθος, θα μας ρίξει στη βήτα εθνική. Αν πάλι δεν υπάρχει, δεν έχουμε να πάθουμε τίποτε μετά θάνατον είτε σωστά μαντέψαμε είτε όχι.

Με τη λογική του Πασκάλ, ο φίλος μου κατέληξε στην απόφαση να το γράψει «κόκκαλο», διότι η πιθανότητα να εξοργιστεί ο κριτής και να θεωρήσει αγράμματη την ανιψιά είναι μεγαλύτερη αν ο κριτής είναι μπαμπινιωτικός και δει «κόκαλο», ιδίως αν είναι βλαξ μπαμπινιωτικός, παρά αν είναι τριανταφυλλιδικός και δει «κόκκαλο». Όπως λέμε στο μπριτζ (και στις πιθανότητες), το κόστος του λάθους είναι μικρότερο αν γράψει «κόκκαλο».

Τώρα, μπορεί να αδικώ τον Πασκάλ έτσι που το παρουσιάζω απλουστευτικά, αλλά μου φαίνεται πως αν υπάρχει Θεός και είναι παντογνώστης και όλα τα άλλα που λένε οι θρησκείες, στη μέλλουσα κρίση θα μπορεί να διακρίνει ποιοι τον πιστεύουν ειλικρινά και ποιοι από οπορτουνισμό, και τους τελευταίους δεν αποκλείεται να τους ρίξει στη γάμα εθνική.

Όμως η συλλογιστική του Πασκάλ έχει βάση στην περίπτωση της ανιψιάς του φίλου μου, διότι ο δικός της ο κριτής δεν είναι παντογνώστης και δεν ξέρει αν το κόκκαλο το γράφει εκείνη έτσι επειδή το πιστεύει ή επειδή επιλέγει την ενέργεια που έχει μικρότερο «κόστος λάθους». Οπότε, με βαριά καρδιά συμφώνησα με τον φίλο μου. Σε δικό μου κείμενο δεν θα το έκανα, αλλά δεν μπορούσα να πάρω το κορίτσι στο λαιμό μου. Πολύ περισσότερο που, όπως σωστά επισήμανε ο φίλος μου, το «κόκκαλο» δεν είναι τυπικός μπαμπινιωτισμός (όπως το αγώρι ή ο τζύρος), οπότε έχει ευρύτερη αποδοχή.

Παρόμοιοι συλλογισμοί μπορούν να γίνουν και σε επίπεδο γραμματικής ή φρασεολογίας, αν ας πούμε θα γράψετε «παν μέτρον άριστον» ή «ευχαριστώ όλους όσους με ψήφισαν», με κίνδυνο να σας πει αγράμματους κάποιος κολλημένος ή ημιμαθής. Το γενικότερο αυτό πρόβλημα έχει πολύ ψωμί και μπορεί να το συζητήσουμε μιαν άλλη φορά. Προς το παρόν θα κλείσω εδώ, αφού βάλω ένα υστερόγραφο. Να προσθέσω ότι το σημερινό άρθρο το έγραψα εκ των προτέρων, πριν φύγω για διακοπές, για να μη σας αφήσω παραπονεμένους χρονιάρες μέρες. Οπότε, αν έχει μεσολαβήσει κάποιο συγκλονιστικό γεγονός της επικαιρότητας, δεν το έχω μάθει.

Υστερόγραφο (μεγάλο) επειδή δεν αξίζει ν’ αφιερώσω ολόκληρο θέμα: ένας ηλεπιστολογράφος μου, που έχει την (αρρωστημένη;) συνήθεια να διαβάζει ελληναράδικα ιστολόγια, μου στέλνει πού και πού υλικό και προ ολίγου μού έστειλε ένα ωραίο, το οποίο όπως είδα έχει αναδημοσιευτεί σε κάμποσα άλλα επίσης ελληναράδικα ιστολόγια. Θέλοντας να αποδείξουν ότι η προκήρυξη (των εθνικοσοσιαλιστών, όπως υπογράφεται) που έφτασε στη zougla.gr για τη βόμβα στα Πατήσια είναι πλαστή, οι ελληναράδες προχώρησαν σε κειμενική ανάλυση, κι έτσι αποφάνθηκαν, πολύ σοβαρά, ότι έχει κάτι το παράξενο, δηλαδή οι συντάκτες της προκήρυξης ανασύρουν έναν τύπο τονισμού ο οποίος έχει καταργηθεί εδώ και σχεδόν 30 χρόνια, με την καθιέρωση του Μονοτονικού· και επειδή βρίσκουν τον ίδιο «τύπο τονισμού» στα κείμενα ενός δημοσιογράφου της zougla.gr, ρίχνουν τον υπαινιγμό ότι μπορεί να την έγραψε αυτός την προκήρυξη (δεν το λένε απερίφραστα, αλλά ο υπαινιγμός είναι σαφής).

Ποιος είναι αυτός ο… παρωχημένος τύπος τονισμού, ο τόσο σπάνιος; Η έγκλιση τόνου, δηλαδή ότι στην προκήρυξη γράφεται «το κίνημά μας» και επειδή και ο δημοσιογράφος γράφει κάπου «η επισήμανσή του» οι ελληναράδες Κλουζό πιστεύουν ότι έπιασαν λαβράκι!! Τόσο αστοιχείωτοι είναι που δεν ξέρουν ότι η έγκλιση τόνου δεν επηρεάστηκε από την αλλαγή του τονικού συστήματος και φυσικά εξακολουθεί να διδάσκεται στα σχολεία!

Προσοχή, δεν μπαίνω στην ουσία, δεν εξετάζω τη γνησιότητα της προκήρυξης, απλώς επισημαίνω τη γελοιότητα του επιχειρήματος. Πείτε κιόλας πως το κάνω από συμφέρον, αφού κι εγώ στα κείμενά μου τηρώ την έγκλιση τόνου (να, και τώρα μόλις την έγραψα: στα κείμενά μου), οπότε πείτε ότι το κάνω για να μη θεωρηθώ κι εγώ ύποπτος πως έγραψα την προκήρυξη!

Posted in Γενικά γλωσσικά, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 52 Σχόλια »

Χαζό παιδί χαρά γεμάτο

Posted by sarant στο 13 Φεβρουαρίου, 2010

Όχι, δεν αναφέρομαι σε γνωστά πρόσωπα της πολιτικής και της καλλιτεχνικής σκηνής, που ίσως σκέφτηκε το πονηρό μυαλό σας, το άρθρο είναι καθαρά γλωσσικό ή και λιγάκι φρασεολογικό. Και από τη φρασεολογία ξεκινάω.

Τη φράση «αυγά σου καθαρίζουνε;» τη λέμε, συχνά εκνευρισμένοι, σε όποιον γελάει αναίτια, χωρίς προφανή λόγο. Λίγο μετά τα Χριστούγεννα έτυχε να παρακολουθήσω ένα πρωινάδικο, όπου ο παρουσιαστής ρώτησε τους άλλους ωραίους νέους και νέες με τους οποίους περνάνε ωραία, αν ξέρουν από πού βγήκε η έκφραση «αυγά σου καθαρίζουνε». Κανείς δεν ήξερε, αυτοσχεδίασαν διάφορες εξηγήσεις, μέχρι που μια διαβασμένη ξανθιά είπε με στόμφο ότι κάθε 15 Μαΐου υπήρχε λέει στην αρχαία Ρώμη το έθιμο του αυγοπόλεμου, που γινόταν προς τιμή της Αφροδίτης και του Διονύσου και ο καθένας πετούσε στους άλλους αυγά μελάτα. Η εξήγηση της ξανθιάς έγινε δεκτή με ζητωκραυγές.

Είχα σημειώσει να γράψω γι’ αυτό, αλλά ήταν χρονιάρες μέρες και το άφησα. Επανορθώνω τώρα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 28 Σχόλια »