Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Λεξικό Μπαμπινιώτη’

Τι κάνει αυτός που διαφεντεύει;

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2014

Χτες έγινε η παρουσίαση του βιβλίου μου στον Ιανό, ευχαριστώ από καρδιάς όσους ήρθαν και κάποια στιγμή θα ανεβάσω υλικό από την εκδήλωση. Θυμίζω όμως ότι σήμερα στις 8.30 μ.μ. γίνεται στον ίδιο χώρο, στον Ιανό (Σταδίου 24), η παρουσίαση του βιβλίου της Άννας Ιορδανίδου «Είναι λάθος ή δεν είναι; Ιδού η απορία», στην οποία παίρνω μέρος και εγώ.

Στις αρχές του μήνα δημοσιεύτηκε στο protagon.gr ένα ενδιαφέρον άρθρο του Γιάννη Βαρουφάκη, σχετικά με την τριπλή απειλή που μπορεί ή πρέπει να διατυπώσει η Ελλάδα προς τους εταίρους της -άλλωστε ο τίτλος είναι «Η τριπλή απειλή μας». Ωστόσο, επειδή εδώ δεν οικονομολογούμε αλλά λεξιλογούμε, εγώ τουλάχιστον δεν θα σταθώ στο περιεχόμενο του άρθρου (ευχαρίστως όμως θα ακούσω σχόλιά σας), αλλά μόνο στην εναρκτήρια πρότασή του: Είναι, πλέον, εμφανές ότι η χώρα μας έχει απολέσει πλήρως τη δυνατότητα να διαφεντεύει το μέλλον της. Και, ακριβέστερα, θα σταθώ σε μία μόνο λέξη αυτής της πρότασης, που θα τη μαντέψατε από τον τίτλο του άρθρου: στο ρήμα «διαφεντεύω».

Κατά το ΛΚΝ, το «διαφεντεύω» χαρακτηρίζεται ρήμα «λαϊκότροπο», ενώ και το λεξικό Μπαμπινιώτη το χαρακτηρίζει «λαϊκό», άσχετο αν στο άρθρο του Βαρουφάκη το βλέπουμε να συνταιριάζεται με έναν καθαρά λόγιο τύπο όπως τον «έχει απολέσει». Σύμφωνα με τα λεξικά, το ρήμα «διαφεντεύω» έχει δύο σημασίες, α. εξουσιάζω, κυβερνώ και β. υπερασπίζομαι, προστατεύω. Στο απόσπασμα του Βαρουφάκη το «διαφεντεύω» χρησιμοποιείται με τη δεύτερη σημασία, αν και μπορεί να ερμηνευτεί και με τις δυο σημασίες, επειδή βρίσκεται στο σημείο τομής τους: όποιος εξουσιάζει κάτι, το υπερασπίζεται κιόλας απέναντι σε αυτούς που το επιβουλεύονται, κι από την άλλη για να υπερασπιστεί κάποιος κάτι πρέπει να το εξουσιάζει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , | 70 Σχόλια »

Κάνε μου λιγάκι μμμ

Posted by sarant στο 13 Νοεμβρίου, 2013

Οι παλιότεροι θαμώνες του ιστολογίου θα θυμούνται ότι κατά καιρούς έβαζα άρθρα για τα γράμματα του αλφαβήτου και ότι είχα τελειώσει με όλα τα φωνήεντα (εδώ το άρθρο για το Α). Καιρός είναι να συνεχίσω, να μη μείνουν παραπονεμένα τα σύμφωνα, και το σημερινό άρθρο θα το αφιερώσουμε στο γράμμα Μ.

phoenician-mem-clip-art_435348Το Μ είναι το 12ο γράμμα του ελληνικού αλφαβήτου, είναι και το 13ο γράμμα του λατινικού αλφαβήτου, σε κάθε περίπτωση μεσαίο γράμμα, ξεκινάμε λοιπόν από τη μέση χωρίς ακόμα να έχω αποφασίσει αν θα πάμε προς την αρχή ή προς το τέλος. Το ελληνικό γράμμα προέρχεται από το φοινικικό γράμμα mem, που το βλέπετε στην εικόνα αριστερά, το οποίο με τη σειρά του προέρχεται από το αιγυπτιακό ιερογλυφικό σύμβολο για το «νερό». Πράγματι, το σχήμα του αποδίδει καλά τον κυματισμό του νερού.

Στα αρχαϊκά ελληνικά αλφάβητα το Μ δεν ήταν συμμετρικό (μερικά βλέπουμε εδώ), ενώ αλλού το σύμβολο Μ χρησιμοποιήθηκε για την απόδοση του σίγμα (δείτε την επιτύμβια πλάκα στην ίδια σελίδα). Στη μικρογράμματη γραφή, που προέκυψε κατά τους βυζαντινούς χρόνους, το αριστερό ποδαράκι (κεραία για να το πούμε πιο επίσημα) έχει προεκταθεί προς τα κάτω κι έτσι το πεζό μ διαφέρει από το λατινικό πεζό m, ενώ τα κεφαλαία τους είναι πανομοιότυπα. Παρεμπιπτόντως, αν δείτε σε κείμενο γραμμένο στην κυριλλική καλλιγραφική γραφή ένα m, αυτό δεν είναι το πεζό του Μ, είναι το πεζό του Τ, το κάνουν για να μπερδέψουν τους φράγκους.

Στα αρχαία ελληνικά το γράμμα γραφόταν μυ (με περισπωμένη), ίσως με επιρροή από το αρχαίο ηχομιμητικό επιφώνημα μυ (πρβλ. μυκώμαι, μυία κτλ.) ενώ στα νέα ελληνικά γράφουμε μι. Το Μ στο αρχαιοελληνικό ακροφωνικό σύστημα αρίθμησης χρησιμοποιόταν για αναπαράσταση του αριθμού 10.000 (Μύριοι), αλλά στο νεότερο επίσης αρχαιοελληνικό αλφαβητικό σύστημα αρίθμησης, που διατηρείται ίσαμε σήμερα σε κάμποσες εφαρμογές, είχε την αριθμητική αξία 40 (μ’ = 40). Σε εισαγωγές βιβλίων, που κάποτε σελιδαριθμούνται με το ρωμαϊκό ή το ελληνικό σύστημα, μπορείτε να δείτε το μ σε σελιδαρίθμηση π.χ. μδ’ για τη σελίδα 44. Συνήθως μπαίνει τόνος όταν το μ/Μ χρησιμοποιείται ως αριθμητικό, αλλά όχι πάντα. Η ραψωδία Μ της Ιλιάδας είναι η δωδέκατη και λέγεται «Τειχομαχία» αφού περιγράφει τη μάχη γύρω από το τείχος που είχαν χτίσει οι Αχαιοί για να προφυλάσσουν τα πλοία τους. Εκεί περιέχεται και ο περίφημος στίχος «εις οιωνός άριστος αμύνεσθαι περί πάτρης», που τον είπε ο Έκτορας (οι Αχαιοί είχαν το «αμύνεσθαι περί νηών, διότι αν τους έκαιγαν τα πλοία θα έχαναν και την ελπίδα επιστροφής στην πατρίδα). Στην Οδύσσεια, η ραψωδία μ είναι από τις πιο περιπετειώδεις, όπως φαίνεται κι από τον τίτλο της «Σειρήνες. Σκύλλα. Χάρυβδις. Βόες ηλίου». (Τις ραψωδίες της Ιλιάδας πάντοτε τις γράφουμε με κεφαλαιο, της Οδύσσειας με πεζό γράμμα).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αλφάβητο, Λεξικογραφικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 111 Σχόλια »

Αυξημένα τεκμήρια για τους κατόχους μεγάλων πισινών

Posted by sarant στο 20 Ιουνίου, 2013

Ενώ πλησιάζει το τέλος Ιουνίου, που υποτίθεται ότι λήγει η προθεσμία για την υποβολή των φορολογικών δηλώσεων 2013, ούτε το 10% των δηλώσεων δεν έχουν υποβληθεί, με αποτέλεσμα να έχει ήδη προαναγγελθεί ότι θα δοθεί παράταση, ίσως και δίμηνη. Πάντως, στους φοροτεχνικούς ιστοτόπους υπάρχουν εφαρμογές όπου μπορεί κανείς να υπολογίσει πόσος φόρος θα του καταλογιστεί, ενώ άλλα μηχανάκια υπολογίζουν το τεκμαρτό εισόδημα που αντιστοιχεί στα περιουσιακά στοιχεία του φορολογούμενου. Ένα από τα τεκμήρια αυτά είναι το «τεκμήριο πισινών», και, όπως με πληροφόρησαν, φέτος αυξήθηκαν τα τεκμήρια για τους κατόχους μεγάλων πισινών. Ή πισίνων; Πώς θα πούμε τη γενική πληθυντικού της πισίνας για να μην μπερδέψουμε την πισίνα με τα πισινά;

Για να το γενικεύσουμε λίγο, η γενική είναι πτώση προβληματική στη νεοελληνική γλώσσα. Όχι μόνο η γενική ενικού των ουδέτερων υποκοριστικών είναι συνήθως προβληματική, αλλά και πάρα πολλά θηλυκά ουσιαστικά δεν έχουν γενική πληθυντικού ή έχουν δύσχρηστη. Πριν από μια-δυο γενιές όλοι σχεδόν οι Έλληνες είχαμε κότες στην αυλή μας (βέβαια, μερικοί τις λέγαμε όρνιθες), κι όμως ο τύπος ‘των κοτών’ ελάχιστα ειπώθηκε και δεν στέριωσε, και σήμερα ελάχιστα λέγεται (αν εξαιρέσουμε το ευφυές «Κοτών κλαμπ» που είδα σε πινακίδα κοτοπουλάδικου). Και δεν είναι μόνο η κότα, είναι και η βρύση, είναι και η πίτα, είναι και η σκάλα, και η καφετιέρα, και η βέρα, και η ταρίφα και εκατοντάδες άλλα κοινά ουσιαστικά, πολύ περισσότερο αν πάμε σε υποκοριστικά (σακουλίτσα, καμαρούλα κτλ.) Η αλήθεια είναι ότι με τα καινούργια ουσιαστικά, που τρίβονται πολύ περισσότερο στον σημερινό καθημερινό λόγο και που δεν πέρασαν από τις συμπληγάδες της διγλωσσίας, η γενική πληθυντικού ήρθε πολύ πιο αβίαστη: έτσι, ενώ το κότες-κοτών δεν στέριωσε, το κάρτες-καρτών το λέμε σχεδόν χωρίς να σκοντάφτουμε, και το τηλεκάρτες-τηλεκαρτών ακόμα πιο αβίαστα. Ίσως σκοντάφτουμε στο ‘κοτών’ και στο ‘βρυσών’ επειδή επί διγλωσσίας είχαμε την εύκολη λύση να πούμε (και κυρίως, να γράψουμε) ‘ορνίθων’ και ‘βρύσεων’ και ίσως οι σημερινοί νέοι να εξομαλύνουν, με τη χρήση, και άλλες παλιότερες ασυμμόρφωτες γενικές. Προς το παρόν πάντως, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι δύσχρηστες γενικές υπάρχουν· είναι βέβαια σωστό ότι κάποιες φορές πρέπει να σφίξουμε τα δόντια και να χρησιμοποιήσουμε την άχαρη γενική, αλλά πρέπει να υπάρχει και κοινός νους. Προσωπικά, ανατριχιάζω όταν διαβάζω, σε επίσημα κρατικά και ευρωενωσιακά έγγραφα, την απαγόρευση της χρήσης της τάδε ουσίας «σε ζελέ ζαχαροπλαστικής, συμπεριλαμβανομένων των ζελεδομπουκίτσων»! Στοιχειώδης καλαισθησία εδώ θα επέβαλλε την αποφυγή της γενικής (π.χ.: σε ζελέ ζαχαροπλαστικής, καθώς και σε ζελεδομπουκίτσες, ό,τι κι αν είναι αυτό).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Γενικά γλωσσικά, Θηλυκό γένος | Με ετικέτα: , , , , | 97 Σχόλια »

Ο Ιωάννης Ντερζίνης δεν μένει πια εδώ!

Posted by sarant στο 2 Μαΐου, 2013

 

egg-basket-largeΜια και σήμερα βάφουμε τ’ αβγά, σκέφτομαι να παρουσιάσω ένα παλιότερό μου άρθρο, δημοσιευμένο τις πρώτες μέρες του ιστολογίου, δηλαδή πριν τέσσερα και βάλε χρόνια, που αναφέρεται σε αβγά, αν και όχι σε κόκκινα (για τα κόκκινα αβγά θα έχω υλικό τις επόμενες μέρες, οπότε δεν θα μείνουν παραπονεμένα). Αλλά ποιος είναι ο Ιωάννης Ντερζίνης του τίτλου; Θα έλεγα ότι είναι ο διασημότερος αβγουλάς όλων των εποχών -ή τέλος πάντων αυτός που αξιώθηκε την υστεροφημία για μεγαλύτερο διάστημα. Σκεφτείτε μόνο ότι έχουν περάσει τριακόσια χρόνια από την εποχή που έζησε, κι ακόμα τον μνημονεύουν κάποιοι! Αλλά καλύτερα να πάρω τα πράγματα με τη σειρά.

Ο Ντερζίνης μνημονεύεται στις σημερινές πηγές διότι υποτίθεται πως έχει σχέση με τη γέννηση της φράσης «έχασε τ’ αβγά και τα καλάθια». Η φράση είναι πασίγνωστη. Τη λέμε για κάποιον που έπαθε ολοκληρωτική καταστροφή ή για κάποιον που τα έχει χάσει και έχει πελαγώσει. Χρησιμοποιείται συχνά, τόσο στην καθημερινή ομιλία όσο και στον δημοσιογραφικό λόγο. Πολλοί χρησιμοποιούν μια παραλλαγή της, «έχασε τ’ αβγά και τα πασχάλια», για την οποία θα πούμε στο τέλος του άρθρου.

Στο Διαδίκτυο κυκλοφορεί μια εντελώς αστήριχτη εξήγηση για την προέλευση της φράσης «έχασε τ’ αβγά και τα καλάθια». Το κακό είναι ότι η εξήγηση αυτή, που προέρχεται από το βιβλίο «Λέξεις και φράσεις παροιμιώδεις» του Τάκη Νατσούλη, έχει αναδημοσιευτεί και αλλού, ακόμα και στην εφημερίδα «Τα Νέα» (και μάλιστα δυο φορές τα τελευταία χρόνια: 12.3.2003 και 18.3.2004). Και όσο  αναδημοσιεύεται μια πατάτα, τόσο ριζώνει. (Για να μην παρεξηγηθώ: ο Νατσούλης έχει μαζέψει πολύ υλικό στο βιβλίο του· δυστυχώς, η έλλειψη συστήματος, η τσαπατσουλιά στην παράθεση των πηγών και η τάση του να προσπαθεί να βρει με το ζόρι μια ιστορική εξήγηση για κάθε φράση, μειώνουν καίρια την αξία του έργου του).

Αλλά ποια είναι επιτέλους η περίφημη εξήγηση του Νατσούλη; Το δημοσίευμα των Νέων είναι πια κλειδωμένο στους μη συνδρομητές, μη χάσει η Βενετιά βελόνι, αλλά έχω κρατήσει από παλιότερα το κείμενο (που άλλωστε το έχουν αναδημοσιεύσει, σαν τους στραβούς που πάνε στον Άδη, δεκάδες ιστότοποι):

 Για κάποιον που τρομάζει ή σαστίζει εύκολα, συνήθως λέμε «έχασε τ’ αβγά και τα καλάθια». Η φράση αυτή έμεινε στις νεώτερες γενιές από το 1688, όταν την Αθήνα είχε καταλάβει ο Μοροζίνης με τα στρατεύματά του. Την εποχή εκείνη είχε πέσει πανώλη και τα κρούσματα ήταν χιλιάδες. Οι στρατιώτες του Μοροζίνη είχαν αρχίσει να αποδεκατίζονται. Τα χωράφια γύρω από την Αθήνα είχαν μετατραπεί σε νεκροταφεία. Τότε, πολλοί Αθηναίοι για να σωθούν πήραν τις οικογένειές τους και τράβηξαν για τα νησιά. Ανάμεσα σ’ εκείνους ήταν και ο Ιωάννης Ντερζίνης ή Ντερτσίνης, που έκανε εμπόριο αβγών. Για να μην αφήσει το εμπόρευμά του να χαλάσει, αποφάσισε να το πάρει μαζί του, με την ελπίδα να το πουλήσει. Όμως, στον δρόμο τούς επιτέθηκαν Αλγερινοί κουρσάροι και τους έπιασαν. Οι νέοι κρατήθηκαν αιχμάλωτοι, ενώ τον Ντερτσίνη, που ήταν ηλικιωμένος και άρρωστος, τον άφησαν ελεύθερο. Έτσι, αναγκάστηκε να γυρίσει πίσω στην Αθήνα. Και όπως γράφει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Τάκης Νατσούλης στο βιβλίο του «Λέξεις και Φράσεις Παροιμιώδεις» (Εκδόσεις Σμυρνιωτάκης), αρκετοί τον επισκέπτονταν για να μάθουν για την τύχη των συγγενών τους που είχαν πιαστεί αιχμάλωτοι από τους Αλγερινούς. Σε μια Αθηναία που έχασε τον άντρα της και έκλαιγε σπαρακτικά, ο Ντερτσίνης τής είπε: «Η αφεντιά σου κλαις για τον άντρα σου. Αμ, τι να πω κι εγώ ο κακομοίρης που έχασα τ’ αβγά και τα καλάθια»; Η φράση του αβγουλά έμεινε μέχρι τις μέρες μας, με διαφορετική όμως σημασία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Γλωσσικό ληξιαρχείο, Λεξικογραφικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 66 Σχόλια »

Ο μπάρμπας μου ο μπαρμπέρης έφαγε μπαρμπούνια

Posted by sarant στο 4 Απριλίου, 2013

Στο χτεσινό άρθρο για τα φαιδρά πορτοκάλεια, εκεί που παρέθετα μερικές από τις εκατοντάδες ελληνικές λέξεις που είναι δάνεια από τα ιταλικά (ή τα βενετικά), ανέφερα και τη λέξη «μπάρμπας», επειδή όμως έχουμε κι άλλες δάνειες λέξεις στο λεξιλόγιό μας που αρχίζουν από μπαρμπ- σκέφτηκα να γράψω ένα αρθράκι για το φλέγον αυτό θέμα.

Μπάρμπας είναι βέβαια ο θείος, ο αδελφός του πατέρα ή της μητέρας, είναι όμως και προσφώνηση, άλλοτε οικεία και άλλοτε υποτιμητική, προς κάποιον άντρα μεγαλύτερης ηλικίας. Κατά το ΛΚΝ, η προσφώνηση είναι ένδειξη σεβασμού, αλλά νομίζω πως και υποτιμητικά μπορεί να χρησιμοποιηθεί, π.χ. «Πρόσεχε λίγο, ρε μπάρμπα!» θα φωνάξει ο νεαρός μοτοσικλετιστής στον απρόσεχτο (και ηλικιωμένο) πεζό. Για κάποιον που έχει ισχυρά μέσα και γνωριμίες λέμε «Έχει μπάρμπα στην Κορώνη», φράση που είναι απομεινάρι της εποχής που η Μεθώνη και η Κορώνη, επί τουρκοκρατίας, βρίσκονταν στα χέρια των Βενετών, οπότε οι κάτοικοί τους μπορούσαν να ζητήσουν τη βενετική διπλωματική προστασία και, σε περίπτωση ανάγκης, να μεσολαβήσουν υπέρ συγγενών τους που κατοικούσαν στον υπόλοιπο Μοριά. Παρόλο που έχουν περάσει αιώνες από τότε, η έκφραση είναι ακόμα πολύ ζωντανή.

Λέμε επίσης «που τον Θεό μπάρμπα νάχεις», για κάτι που αποκλείεται να γίνει, π.χ. «αν σε πιάσω στα χέρια μου, δεν γλυτώνεις που τον Θεό μπάρμπα νάχεις». Επίσης, όταν κάποιος επικαλείται ένα αναξιόπιστο πρόσωπο για να στηρίξει τα λεγόμενά του, μπορούμε να του πούμε «Ρώτα και τον μπάρμπα μου τον ψεύτη», ενώ οι παλιοί πλανόδιοι μικροπωλητές συνήθιζαν να διαλαλούν την πραμάτεια τους φωνάζοντας «Δώσε κι εμένα μπάρμπα». Πολλά ακόμα θα μπορούσαμε να πούμε για τη λέξη αυτή, όσο κι αν έχει κάπως παλιώσει, ας πούμε για τον μπαρμπα-Γιώργο του Καραγκιόζη ή τον μπαρμπαΜυτούση του κουκλοθεάτρου (ή τον μπαρμπαΜπρίλιο που είχε έναν γάλο πολύ μεγάλο ή ακόμα τον μπαρμπα-Θωμά και την καλύβα του), αλλά λέω να περάσω στην ετυμολογία της λέξης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 243 Σχόλια »

Αγκούγκλιστοι Σουηδοί ή η ιδιοκτησία στις λέξεις

Posted by sarant στο 29 Μαρτίου, 2013

Δεν είμαι τόσο ψωνισμένος να πω ότι τη λέξη την έφτιαξα εγώ, πάντως τον νεολογισμό «αγκούγκλιστος» τον έχω χρησιμοποιήσει, και μάλιστα σε τίτλο άρθρου, από πέρυσι, όταν είχα παρουσιάσει 20 αγκούγκλιστες κρητικές παροιμίες, διαλεγμένες από το βιβλίο που μου έστειλε ένας φίλος. Η λέξη «αγκούγκλιστος» αντιστοιχεί τόσο στο αγγλικό ungoogled, τις λέξεις που δεν έχουμε ακόμα γκουγκλίσει, όσο και στο αγγλικό ungoogleable, τις λέξεις που δεν βγαίνουν σε αναζήτηση στο γκουγκλ, επειδη κανείς δεν τις έχει ακόμα γράψει, ή και που δεν μπορούν να γκουγκλιστούν επειδή τις γράφουμε επίτηδες με παρεμφερείς χαρακτήρες, όταν δεν θέλουμε να τις πιάσει η απόχη του γκουγκλ, π.χ. αν γράψω Σαραvτάκος βάζοντας το αγγλικό v αντί για το ν. Αυτό είναι ένα μειονέκτημα της τρισχιλιετούς μας γλώσσας, ότι δεν κάνει διάκριση ανάμεσα στον αήττητο που δεν έχει ακόμα ηττηθεί (undefeated) και στον αήττητο που είναι ακατανίκητος (invincible), στο άλυτο πρόβλημα που δεν το έχουμε ακόμα λύσει (unsolved) και το άλυτο πρόβλημα που δεν επιδέχεται λύση (unsolveable). Οι κουτόφραγκοι χρειάζονται δυο λέξεις γι’ αυτή τη δουλειά, ενώ εμείς κάνουμε τη δουλειά μας με μία. Αλλά το άρθρο δεν έχει σκοπό να παινέψει την τρισχιλιετή μας. Πάντως, πριν περάσω στο κυρίως θέμα, να πω ότι ο τύπος «γκουγκλίζω» που χρησιμοποιώ εγώ, υπερέχει σε σχέση με το «γκουγκλάρω» που χρησιμοποιούν άλλοι, διότι το “αγκούγκλιστος” κάνει οικονομία μίας συλλαβής σε σύγκριση με το «αγκουγκλάριστος». Σε καιρούς λιτότητας, τέτοιες εξοικονομήσεις μπορεί να φανούν σωτήριες.

Οι Σουηδοί, πάντως, το «αγκούγκλιστος» το λέγανε ogooglebar. Οι γερμανομαθείς θα αναγνωρίσουν το επίθημα -bar, που είναι ίδιο με το αγγλικό -able, ενώ το o- είναι το στερητικό πρόθημα, αντίστοιχο με το αγγλικό ή το γερμανικό un-. Η λέξη ogooglebar, αντίστοιχη της αγγλικής ungoogleable, είχε συμπεριληφθεί σε έναν κατάλογο νεολογισμών του 2012, που είχε καταρτισθεί από το Σουηδικό Γλωσσικό Συμβούλιο, έναν φορέα επιφορτισμένο με το να παρακολουθεί τους νεολογισμούς που μπαίνουν στη σουηδική γλώσσα.

Μόνο που ο σουηδικός φορέας έδωσε μια κάπως διαφορετικήν ερμηνεία στο ogooglebar. Αντί να γράψει ότι είναι «η λέξη που δεν μπορεί να βρεθεί σε αναζήτηση με το Google», έδωσε τον ορισμό «αυτό που δεν μπορεί να βρεθεί με μηχανές αναζήτησης στο Διαδίκτυο».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διαδίκτυο, Διεθνείς λέξεις, Επικαιρότητα, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 263 Σχόλια »

Οι υδατάνθρακες του Καμμένου, ο Μπαμπινιώτης και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 2 Μαρτίου, 2013

Τα σημερινά μεζεδάκια, τα πρώτα του Μαρτίου, είναι μεζεδάκια υγιεινά: δεν περιέχουν υδρογονάνθρακες. Όπως όλοι ξέρουμε η κατανάλωση πολλών υδρογονανθράκων οδηγεί στην παχυσαρκία και σε διάφορα άλλα προβλήματα υγείας, γι’ αυτό πρέπει να την αποφεύγετε. Θα καταλάβατε βέβαια ότι το ιστολόγιο δεν επιχειρεί να δώσει διαιτητικές συμβουλές (που και να τις έδινε, ελάχιστοι θα τις πίστευαν διότι θα έβλεπαν το… περιτύπωμα του Νικοκύρη), αλλά κάνει λογοπαίγνια πάνω στο κορυφαίο ίσως μαργαριτάρι της  εβδομάδας που μας πέρασε, όταν από το βήμα της Βουλής ο αρχηγός των Ανεξάρτητων Ελλήνων, ο Πάνος Καμμένος, απευθυνόμενος στον πρωθυπουργό, είπε: «…όταν ήρθε ο κ. Ολάντ εδώ, μιλήσατε για ευρωπαϊκή ΑΟΖ, για ευρωπαϊκό ορυκτό πλούτο και για ευρωπαϊκούς υδατάνθρακες. Δεν είναι ευρωπαϊκοί οι υδατάνθρακες, δεν είναι ευρωπαϊκή η ΑΟΖ. Ελληνική είναι η ΑΟΖ και ελληνικοί είναι οι υδατάνθρακες και το φυσικό αέριο!» Ε, αφού υπάρχουν κοιτάσματα… υδατανθράκων, λογικό δεν είναι να κάνουμε δίαιτα χωρίς πολλούς υδρογονάνθρακες;

Φυσικά, ο Π. Καμμένος τα μπέρδεψε, διότι εννοούσε υδρογονάνθρακες. Στα πρακτικά της Βουλής έχει γίνει η διόρθωση (όπως συνηθίζεται σε τέτοιες περιπτώσεις), κι έτσι στο παραπάνω απόσπασμα γίνεται λόγος για «υδρογονάνθρακες», αλλά στην περίεργη εποχή μας μπορεί τα σκρίπτα να βόλαντ καμιά φορά, αλλά τα βίντεα μάνεντ, κι έτσι το σαρδάμ του αρχηγού των Ανεξ. Ελλήνων απαθανατίστηκε στη ζωντανή μετάδοση της συνεδρίασης από το κανάλι της Βουλής και κυκλοφόρησε στο Διαδίκτυο προς τέρψη των απανταχού πικραμένων (αν και νομίζω ότι κακώς πειράχτηκε, τάχα για έμφαση, το βίντεο -αλλά αν είχαν μυαλό και τα «δεξιά εξτρέμ»…):

Για όσους έχουν ξεχάσει τη χημεία του Γυμνασίου και του Λυκείου (έτσι κι αλλιώς οι διδακτικές της ώρες κουτσουρεύτηκαν διότι προέχει να μαθαίνουμε αρχαία), οι υδατάνθρακες είναι οργανικές ενώσεις που αποτελούν μια από τις βασικές πηγές ενέργειας για τον οργανισμό μας. Οι πατάτες, τα μακαρόνια, το ρύζι είναι τροφές πλούσιες σε υδατάνθρακες. Οι υδρογονάνθρακες, από την άλλη, είναι οργανικές επίσης ενώσεις, που αποτελούνται μόνο από άνθρακα και υδρογόνο. Η οργανική χημεία ξεκινάει και σχεδόν τελειώνει με τους υδρογονάνθρακες. Το πετρέλαιο είναι μίγμα διάφορων υδρογονανθράκων (και άλλων οργανικών ενώσεων). Καθώς οι δυο ονομασίες είναι τόσο κοντινές, δεν είναι σπάνιο να τις μπερδέψει κανείς, και πράγματι αν γκουγκλίσετε θα βρείτε άφθονες περιπτώσεις μπερδέματος, όπως «Δίαιτες χαμηλών υδρογονανθράκων«, σε σημείο που ο φίλος Ζάζουλας να γράψει άρθρο στη Λεξιλογία απευθύνοντας την έκκληση: «Σταματήστε να τρώτε υδρογονάνθρακες και να ψάχνετε για κοιτάσματα υδατανθράκων!«. Κοντινές είναι οι ονομασίες και σε άλλες γλώσσες -ας πούμε στα αγγλικά έχουμε hydrocarbon (υδρογονάνθρακας, παναπεί πετρέλαιο, βενζίνη κτλ.) και carbohydrate (υδατάνθρακας, παναπεί μακαρόνια, πατάτες κτλ.)  Δεν θέλει και πολύ να τα μπερδέψεις.

Ο Καμμένος είναι γενικά πλούσια πηγή μαργαριταριών, και γέλασα πολύ με το σαρδάμ του, αλλά το θεωρώ απλή παραδρομή της γλώσσας -δεν νομίζω ότι δείχνει αγραμματοσύνη, αμορφωσιά, βλακεία και τα λοιπά που γράφτηκαν. Το ότι το είπε τρεις φορές δεν έχει σημασία, γιατί και οι τρεις είναι στην ίδια φράση. Δεν αποκλείω να είναι ακαλλιέργητος ο κ. Καμμένος, αλλά αυτό δεν συνάγεται από το ότι μπέρδεψε τους υδατάνθρακες με τους υδρογονάνθρακες. Θα μπορούσε μάλιστα κάποιος να ισχυριστεί (όχι εγώ) ότι το σαρδάμ του Καμμένου είναι αποτέλεσμα όχι αγραμματοσύνης αλλά αντίθετα βαθιάς μελέτης, ότι αποδεικνύει πως ο αρχηγός των ΑνΕλ έχει μελετήσει σε βάθος ένα σύγγραμμα που κάποιοι (όχι εγώ) θεωρούν απαραίτητο για να μιλάει κανείς «σωστά ελληνικά».

hydatanΕννοώ το λεξικό Μπαμπινιώτη, το οποίο, τουλάχιστον στη 2η και στην 3η έκδοσή του, στο λήμμα υδατάνθρακας γράφει αυτά που βλέπετε στην εικόνα αριστερά.

Ο πρώτος ορισμός (με πεδίο τη Βιολογία) αντιστοιχεί στον ορισμό που θα περιμέναμε για τους υδατάνθρακες, όμως υπάρχει και δεύτερος ορισμός (με πεδίο τη Χημεία), που δεν πολυταιριάζει στα μακαρόνια και στις πατάτες, αλλά, ακριβώς, στους υδρογονάνθρακες! Μήπως τάχα η λέξη «υδατάνθρακας» έχει άλλη σημασία στο πεδίο της Χημείας και άλλη, τόσο διαφορετική, στο πεδίο της Βιολογίας; Όχι βέβαια.

Απλώς, το καλό λεξικό τα έχει μπερδέψει -περίπου σαν τον κ. Καμμένο. Και για του λόγου το αληθές, ας δούμε τι γράφει στο λήμμα «υδρογονάνθρακας», δυο σελίδες παρακάτω:

hydroc

Αν προσέξετε, ο ορισμός του λήμματος «υδρογονάνθρακας» είναι ίδιος με τον δεύτερο ορισμό του λήμματος «υδατάνθρακας»!

Οπότε, αν ένα κορυφαίο λεξικό τα μπερδεύει, δεν θα κρεμάσουμε τον Καμμένο που τα μπέρδεψε. (Ομολογώ ότι δεν έχω κοιτάξει την τέταρτη έκδοση να δω αν παραμένει το λάθος).

Κι επειδή το μεζεδάκι (μεζεδάρα το είπε ένας φίλος) έπιασε το μισό της πιατέλας και πάνω, προχωράω χωρίς χρονοτριβή στα επόμενα.

Διάβασα ένα άρθρο στο Βήμα για τις ανατιμήσεις στη Γερμανία λόγω ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και πρόσεξα την εξής πολυτραυματισμένη παράγραφο: «Αυτό σημαίνει πως η αύξηση στα τιμολόγια του ρεύματος για τον Γερμανό φορολογούμενο αυξήθηκε, μέσα σε ένα χρόνο, κατά 50%, με το μέσο νοικοκυριό να πληρώνει 180 ευρώ το χρόνο ως άτυπη «έκτακτη εισφορά» για την ανάπτυξη των ΑΠΕ». Η αύξηση αυξήθηκε κατά 50% και τα εγκεφαλικά των αναγνωστών κατά 100%.

Δυο από τα μεζεδάκια της εβδομάδας έχουν γεωγραφική διάσταση, αφού αλλάζουν άρδην τη γεωγραφία που ξέραμε. Καταρχάς, άρθρο της Ελευθεροτυπίας φέρνει τα πάνω κάτω, αφού μας πληροφορεί ότι το Λούξορ βρίσκεται 510 χιλιόμετρα βόρεια του Καΐρου. Έχει και χάρτη, από τον οποίο προκύπτει ότι το Κάιρο μεταφέρθηκε στο Σουδάν -αλλιώς θα συμπεραίναμε ότι το Λούξορ βρίσκεται κάτω από τα νερά του Λιβυκού πελάγους. Κι έπειτα, η οριζόντια κοσμογονική αλλαγή. Σε άρθρο της Ναυτεμπορικής διαβάζουμε ότι σύμφωνα με έναν βορειοκορεατικό ιστότοπο, «οι ΗΠΑ δεν πρέπει να νομίζουν ότι είναι ασφαλείς μόνο και μόνο επειδή βρίσκονται στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού Ωκεανού«. Βέβαια, και αυτό ισχύει (υπάρχει και μια Ευρασία ανάμεσα), αλλά μάλλον στον Ειρηνικό ωκεανό θα αναφέρθηκαν οι Βορειοκορεάτες.

Στη Μαδρίτη υπάρχουν κρεμαστοί κήποι νέου τύπου. Το όλο θέμα είναι ενδιαφέρον, αλλά θα τους πούμε, τάχα, «κάθετους κήπους» όπως στο άρθρο που διάβασα; Θα προτιμούσα «κατακόρυφος κήπος», εσείς;

Ένας φίλος μού έστειλε ένα άρθρο από τη Lifo και με ρωτάει αν στέκει το «πολιτικά σοφιστικέ χώρα», που αντιστοιχεί στο «politically sophisticated country» του πρωτοτύπου. Δεν το θεωρώ μαργαριτάρι, αλλά το θεωρώ τσαπατσουλιά. Ωστόσο, λίγο πιο κάτω, εκεί που λέει ότι «δεν είναι διαθήκη η ταινία», εδώ έχουμε πιστεύω σαφές λάθος. Το πρωτότυπο λέει «a movie is not a testament», αλλά testament δεν σημαίνει μόνο «διαθήκη» αλλά και «αψευδής μαρτυρία, περίτρανη απόδειξη».

Γουστόζικο ορθογραφικό στο protagon με τις χιλιοταλαιπωρημένες Ειδούς του Μαρτίου (έχουμε ξαναγράψει γι’ αυτή τη λέξη): αι ηδοί του Μαρτίου. Πανέξυπνο σχόλιο του Ν. Λίγγρη στη Λεξιλογία: αυτές έρχονται προφανώς όταν αρχίζει να γλυκαίνει ο καιρός.

Η Λαίδη Άντζελα είχε πει «Ουδείς άσφαλτος», πράγμα που είναι απόλυτα σωστό και γλωσσικά και στην ουσία του. Η Λιάνα Κανέλλη, που περηφανεύεται (δίκαια) για τα καλά ελληνικά της έδωσε τις προάλλες μιαν ακόμα απόδειξη του Θεωρήματος της Άντζελας, όταν, σε συνέντευξή της στην τηλεόραση (μπορείτε να τη δείτε εδώ, το επίμαχο σημείο είναι στο 51′), είπε ότι έχει συναναστραφεί (ή συζητήσει, δεν θυμάμαι) «με φερώνυμους και λιγότερο φερώνυμους ανθρώπους». Όμως φερώνυμος δεν θα πει «αυτός που έχει βαρύ όνομα, ο διάσημος», ο «επώνυμος» που λέμε καμιά φορά. Όχι, φερώνυμος είναι, κατά το λεξικό, αυτός που έχει πάρει το όνομά του από κάποιο πρόσωπο, πράγμα, γεγονός κτλ. (το οποίο αναφέρεται λίγο πριν ή μετά)· (πρβ. ομώνυμος): Tη μέρα της Aναλήψεως πανηγυρίζει ο φερώνυμος ναός, δηλαδή ο ναός της Αναλήψεως.

Φοβάμαι ότι ετοιμάζεται νέος γύρος Φωνηεντιάδας από τους γνωστούς σκοταδιστικούς κύκλους. Ένα παρανοϊκό ιστολόγιο (σιγά μη βάλω λινκ) έχει ήδη ξεκινήσει εκστρατεία εναντίον του βιβλίου Γραμματικής του Γυμνασίου, διότι ανακάλυψε ότι και αυτό «καταργεί» τα φωνήεντα η και ω, και τη σκυτάλη ήδη πήραν η έγκριτη Ελεύθερη Ώρα σε πρωτοσέλιδο (που δεν το κράτησα και δεν το βρίσκω) και ο παλιός μας γνώριμος κ. Θ. Ανδρεάκος με άρθρο του σε πειραϊκό ιστολόγιο. Ελπίζω να μη χρειαστεί να ξαναγράψω, αλλά φοβάμαι ότι θα γίνει κι αυτό.

Ένας ιστότοπος με όλα τα ‘Νεοελληνικά αναγνώσματα’ από το 1884(!) ως το 1977 μπορεί να ενδιαφέρει πολλούς. Δεν τον έχω ελέγξει διεξοδικά και δεν παίρνω όρκο για την πληρότητά του, αλλά με μια πρώτη ματιά έχει πολύ υλικό.

Τέλος, το περασμένο Σάββατο είχα πει ότι θα έδινα συνέντευξη (στη Γκίζα του Σκάι) στις 10.30, που τελικά όμως δόθηκε στις 11.30, με αποτέλεσμα να παραπλανήσω κάποιους φίλους. Μπορείτε να την ακούσετε εδώ, αρχίζει γύρω στο 56.45, αλλά δεν θα χάσετε και τίποτα αν δεν την ακούσετε, δεν έχει και πολύ ενδιαφέρον, είτε επειδή δεν ήμουν σε φόρμα είτε επειδή με δυσκόλεψαν οι ερωτήσεις (τις παλιότερες συνεντεύξεις μου τις συγκεντρώνω στη σελίδα About).

Posted in χημεία, Βουλή, Λεξικογραφικά, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , | 155 Σχόλια »

Οι λέξεις της κρίσης και πάλι

Posted by sarant στο 19 Δεκεμβρίου, 2012

Ανασταίνω σήμερα ξανακοιταγμένο ένα παλιό μου άρθρο, με ενσωματωμένα πολλά πολύτιμα δικά σας σχόλια, ένα άρθρο γραμμένο για μια λέξη που βρίσκεται στα χείλια όλων μας τα τελευταία χρόνια, και που είναι και φέτος υποψήφια για Λέξη της χρονιάς, όπως ήταν και πέρυσι και πρόπερσι. Θα το μαντέψατε ίσως, πρόκειται για τη λέξη κρίση, που ακούγεται συνεχώς, συχνά συνοδευόμενη από ένα προσδιοριστικό επίθετο ή ουσιαστικό, ας πούμε οικονομική κρίση ή κρίση χρέους.

Η λέξη κρίση είναι λέξη που έχει πολλές σημασίες· διότι, πέρα από την οικονομική κρίση, κρίση λέμε επίσης την ικανότητα να εκτιμούμε σωστά τις καταστάσεις, όπως ας πούμε στο κλισέ «ο λαός έχει μνήμη και κρίση» που αρέσκονται να λένε οι πολιτικοί (πάω στοίχημα πως από μέσα τους γελάνε εκείνη την ώρα), ή στις «ερωτήσεις κρίσεως» που μας έβαζαν στο σχολείο· επίσης, κρίση λέμε την κριτική, κρίση λέμε την απόφαση του δικαστηρίου, Κρίση λέμε, με κεφαλαίο, τη Δευτέρα Παρουσία, («η ώρα της Κρίσεως»), αλλά και την αξιολόγηση π.χ. των αξιωματικών που έχουν τις ετήσιες κρίσεις τους· επίσης κρίση λέμε την ξαφνική και βίαιη επιδείνωση μιας αρρώστιας, και γενικά την εμφάνιση οξέων συμπτωμάτων, όπως κρίση άσθματος ή σκωληκοειδίτιδας ή νευρική κρίση, που μετεξέλιξή τους είναι η οικονομική κρίση και οι συναφείς (π.χ. ενεργειακή κρίση) αλλά και οι άλλες μεταφορικές χρήσεις της λέξης, όπως η κρίση συνείδησης, η κρίση ταυτότητας,  Το ΛΚΝ μάλιστα όλες αυτές τις ιατρικές και τις μεταφορικές σημασίες τις αναγνωρίζει ως δεύτερο λήμμα, ομόηχο του πρώτου. Το λεξικό Μπαμπινιώτη, πάλι, περιέχει μια σημασία περισσότερη (τον όρο «κρίση» στη λογική), αλλά στην ετυμολογία δεν λέει, όπως θα έπρεπε, ότι σημασίες όπως «οικονομική κρίση» είναι μεταφραστικά δάνεια (ή αντιδάνεια;). Ακόμα και το ετυμολογικό του λεξικό λέει ότι οι σημασίες αυτές «οφείλονται σε επίδραση των ελληνογενών γαλλ. crise, αγγλ. crisis», διατύπωση που βρίσκω να έχει δυο ανακρίβειες, πρώτον ότι δεν είναι απλώς επίδραση αλλά καθαρό δάνειο και δεύτερον ότι ο όρος «ελληνογενής» συνήθως χρησιμοποιείται (από το ίδιο λεξικό) για νεολογισμούς που έχουν φτιαχτεί με ελληνικές ρίζες αλλά δεν υπήρχαν στα ελληνικά, π.χ. telephone. Αλλά έχω κόψει την τρίχα στα δεκάξι, οπότε σταματάω εδώ τη λεξικογραφική… κρίση.

Στα αρχαία ελληνικά, η λέξη κρίσις σήμαινε, ανάμεσα στα άλλα, το κρίσιμο σημείο ή την κρίσιμη φάση στην εξέλιξη μιας νόσου, το σημείο εκείνο δηλαδή στο οποίο κρίνεται αν ο ασθενής θα ζήσει ή θα πεθάνει: «κρίνεσθαι δε εστίν εν τήσι νούσοισιν, όταν αύξωνται αι νούσοι ή μαραίνωνται ή μεταπίπτωσιν ες έτερον νούσημα, ή τελευτώσιν.» Όπως μας λέει ο Γαληνός και οι μεταγενέστεροι γιατροί συγγραφείς, η ιατρική έννοια της κρίσης είναι μεταφορά από τα δικαστήρια: «κρισις εστίν οξύρροπος και αθρόα εν νόσω μεταβολή. […]εκ μεταφοράς των εν τω δικαστηρίω κρινομένων, ώσπερ γαρ εκείσε ο καταδικαζόμενος εν μέσω ζωής και θανάτου εστίν, ούτως ιδών τις νοσούντα και εν δυσφορία διάγοντα έφη, ελέησον, ούτος ο άνθρωπος κρίνεται μεταξύ ζωής και θανάτου.»

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 110 Σχόλια »

Ολημερίς το κλείδωναν, το βράδυ ξεκλειδωνόταν

Posted by sarant στο 6 Δεκεμβρίου, 2012

Στα χτεσινοβραδινά δελτία ειδήσεων ακούστηκε, για πολλοστή φορά, ότι στο νέο φορομπηχτικό νομοσχέδιο «φαίνεται να κλειδώνει» η αύξηση του τέλους επιτηδεύματος, ενώ χτες είχε ειπωθεί ότι έχει κλειδώσει η κατάργηση του αφορολόγητου για τα παιδιά. Αλλά και τον Οχτώβρη, που είχαμε το ψυχόδραμα με το πακέτο μέτρων, κάθε μέρα ακούγαμε από τα δελτία ότι το πακέτο κλείδωσε, και την άλλη μέρα το αφιλότιμο βρισκόταν ως διά μαγείας ξεκλείδωτο και δώστου πάλι κλείδωμα και ξεκλείδωμα -δεν βάζουν φερμουάρ καλύτερα στο πακέτο; είχε σχολιάσει τότε ένας φίλος. Βέβαια, δεν κλειδώνει μόνο το πακέτο μέτρων: αν γκουγκλίσετε τη λέξη κλειδώνω, θα δείτε ότι κλειδώνουν επίσης συμφωνίες (ας πούμε η πρόσφατη της Κύπρου με την τρόικα). Την εποχή των εκλογών, κλείδωναν τα ψηφοδέλτια των κομμάτων, ενώ η λέξη χρησιμοποιείται επίσης κατά κόρον στην αθλητικογραφία -όταν, ας πούμε, ο Ολυμπιακός νίκησε πρόσφατα την Μονπελιέ, γράφτηκε ότι κλείδωσε την πρόκριση στο Γιουρόπα Λιγκ, ενώ όταν μια ομάδα που προηγείται με ένα γκολ διαφορά στο ποδόσφαιρο πετύχει κι άλλο γκολ κανα εικοσάλεπτο πριν από τη λήξη, θα πουν ότι «κλειδώνει» τη νίκη.

Στα παραδείγματα αυτά, «κλειδώνω» σημαίνει «οριστικοποιούμαι, καθορίζεται αμετάκλητα η κατάσταση στην οποία θα βρίσκομαι». Τον ορισμό τον έχω πάρει από την τρίτη έκδοση (2008) του λεξικού Μπαμπινιώτη -και προσδιορίζω την έκδοση, επειδή η πρώτη έκδοση (1998) του λεξικού δεν την περιείχε, όπως δεν την περιέχει και το ΛΚΝ που βγήκε λίγους μήνες αργότερα. Πρόκειται δηλαδή για μια σχετικά καινούργια σημασία, που πρέπει να υπάρχει εδώ και καμιά δεκαπενταετία, αλλά τώρα τελευταία μου φαίνεται πως έχει αυξηθεί η συχνότητά της, σε σημείο που ένας φίλος, ο ίδιος που είχε την ιδέα να βάλουν φερμουάρ στο πακέτο αντί να το κλειδώνουν, δήλωσε ότι όταν γίνει η ψηφοφορία για τη λέξη της χρονιάς θα προτείνει το ρήμα «κλειδώνω».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 168 Σχόλια »

Ωχ, το καθίκι!

Posted by sarant στο 29 Νοεμβρίου, 2012

Πριν αρχίσω, σπεύδω να διευκρινίσω ότι ο τίτλος δεν αποτελεί σχόλιο για την πολιτική ή την οικονομική κατάσταση, δεν τον έγραψα ας πούμε ενώ παρακολουθούσα κάποιον πολιτικό στην τηλεόραση ή σε διαδικτυακό σποτάκι, ούτε χαρακτηρίζει ειδικά κάποιο πρόσωπο. Το σημερινό άρθρο, και να σας ζητήσω προκαταβολικά συγνώμη γι’ αυτό, είναι ελαφρώς αυτοαναφορικό, με την έννοια ότι αναφέρεται σε δυο καπρίτσια μου, ας το πούμε έτσι. Όμως δεν εννοώ όποια κι όποια καπρίτσια, αλλά καπρίτσια ορθογραφικά.

Καπρίτσια ορθογραφικά μάλλον έχουμε όλοι μας, ή τουλάχιστον όλοι όσοι ασχολούμαστε επαγγελματικά με το γράψιμο, ακόμα και οι πιο ορθογράφοι. Κάποιες λέξεις, τις γράφουμε διαφορετικά από την επίσημη ορθογραφία από άποψη. Πολλοί μένουν πιστοί στην ορθογραφία που διδάχτηκαν στα θρανία (ή: που νομίζουν ότι διδάχτηκαν)· ας πούμε, επιμένουν να γράφουν «νεώτερος», όπως γραφόταν παλιότερα, αν και πάνε τουλάχιστον τριάντα χρόνια που έχουν απλοποιηθεί τα παραθετικά, και πολύ σωστά έχουν απλοποιηθεί διότι τα νέα ελληνικά, κι ας λένε ο Μιχαλολιάκος και ο Σαββόπουλος, δεν γνωρίζουν διάκριση σε μακρά και βραχέα φωνήεντα. Η διατήρηση του (αρχοντικού;) ωμέγα στο «νεώτερος» εξηγείται βέβαια και από την επίδραση του «νεωτερισμός», ενώ, ας πούμε, το τίμιος ή το στενός γράφονται τιμιότερος και στενότερος σχεδόν απ’ όλους.

Πολλοί επίσης γράφουν «πλατειά, βαθειά» (είτε έχουν επίρρημα είτε το θηλυκό επίθετο), που επίσης είναι λάθος σύμφωνα με την ισχύουσα ορθογραφία, εφόσον το «η βαθιά» δεν αποτελεί απευθείας εξέλιξη του αρχαίου «η βαθεία» αλλά μεσολάβησε το μεσαιωνικό «η βαθέα». Το μόνο «βαθειά» που δεν είναι λάθος τη σήμερον ημέρα είναι το επώνυμο του φίλου Κώστα Βαθειά που έχει το φωτοτυπάδικο στη Μαυρομιχάλη (δικό του είναι το επώνυμο, ό,τι θέλει το κάνει· εδώ ο άλλος το έχει Καμμένος).

Άλλη παλιομοδίτικη συνήθεια είναι τα ξένα δάνεια, τα οποία σύμφωνα με τον (ορθότατο) κανόνα γράφονται όσο το δυνατόν απλούστερα, και που πολλοί τα γράφουν αλλιώς, είτε επειδή έτσι τα έμαθαν είτε επειδή τους αρέσει περισσότερο (το λεγόμενο «αυτό έτσι το γράφω εγώ»). Τρανό παράδειγμα η μπίρα, που όλες σχεδόν οι εταιρείες τη γράφουν «μπύρα», ενώ ποτέ δεν γράφτηκε έτσι σε λεξικό. Άλλο τρανό παράδειγμα, το τρένο. Οι παλιότεροι θα θυμούνται (γεγονός ή μπεντροβάτο δεν ξέρω) ότι κάποιος πιάστηκε επειδή σε έρευνα που έγινε σπίτι του βρέθηκε βιβλίο που έγραφε τη λέξη «τρένο» με Ε. Άρα αριστερός, πάρ’τον μέσα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , | 379 Σχόλια »

Η Κατερίνη και μερικά άλλα τοπωνύμια

Posted by sarant στο 28 Νοεμβρίου, 2012

Πριν από μερικές μέρες, με την ευκαιρία της γιορτής της Αγίας Αικατερίνης, μεγάλη η χάρη της, ο βουλευτής Πιερίας της ΝΔ κ. Κωνσταντόπουλος διατύπωσε μια ρηξικέλευθη πρόταση που μου έδωσε το έναυσμα για το σημερινό άρθρο. Συγκεκριμένα, πρότεινε να μετονομαστεί η πόλη της Κατερίνης σε  Αγία Αικατερίνη, κάτι που αποτελεί, όπως είπε, διακαή πόθο και του τοπικού μητροπολίτη. Τη χειρονομία αυτή τη θεωρεί «ελάχιστη ανταπόδοση αγάπης και πνοής ζωής στο πρόσωπο του Αγίου Δεσπότη μας ο οποίος επί 27 συναπτά έτη προσέφερε μόνο αγάπη σε κάθε πολίτη της Πιερίας».

Όπως τονίζει ο βουλευτής, πιστεύει ακράδαντα ότι η μετονομασία θα ενισχύσει το γόητρο της πόλης μας, τη θρησκευτική και πνευματική της δυναμική, καθιστώντας την παγκόσμιο πολιτισμικό κέντρο» (!). Και η τελευταία παράγραφος αξίζει να παρατεθεί: «Παρακαλώ επ΄ ευκαιρίας της μεθαυριανής γιορτής της πόλης μας δεχθείτε την εικόνα της Αγ. Αικατερίνης που λατρεύεται στο Κεμπέκ του Καναδά από τους Ινδιάνους της περιοχής, αναδεικνύοντας το μεγαλείο της πίστης μας όπου γης».

Το «επ’ ευκαιρίας» δεν είναι δική μου απροσεξία, υπάρχει στο κείμενο του βουλευτή, αλλά αυτό είναι το λιγότερο. Νομίζω πως αν θεσπιστεί ποτέ το βραβείο κοινοβουλευτικής σαχλαμάρας, η επιστολή του βουλευτή Πιερίας θα διεκδικήσει βραβείο. Τι να πρωτοθαυμάσει κανείς; Την πρόβλεψη πως η Κατερίνη, αν μετονομαστεί, θα γίνει, ως διά μαγείας, όχι πανελλήνιο, όχι βαλκανικό, όχι ευρωπαϊκό αλλά παγκόσμιο πολιτιστικό κέντρο; Την εικόνα που λατρεύεται από Ινδιάνους του Κεμπέκ; Το ότι θεωρείται απολύτως φυσικό να μετονομαστεί κοτζάμ πρωτεύουσα νομού επειδή έτσι επιθυμεί (διακαώς, έστω) ο τοπικός μητροπολίτης;

Βέβαια, σαν όνειρο δεν είναι άσχημο. Χάρη στη μετονομασία της, η πρώην Κατερίνη θα γίνει παγκόσμιος προορισμός τουριστών, κι αν στο μεταξύ βρεθεί ζωή στον Άρη δεν υπάρχει αμφιβολία πως θα μετατραπεί και σε διαπλανητικό πολιτισμικό κέντρο! Μικρά πράσινα ανθρωπάκια θα συρρέουν από τις τέσσερις γωνιές του ηλιακού συστήματος, και θα διαπληκτίζονται με τους ερυθρόδερμους του Κεμπέκ για το ποιος θα προσκυνήσει πρώτος την εικόνα, ενώ οι ευτυχείς ντόπιοι θα μετράνε τα έσοδα και δεν θα προλαβαίνουν να κλείνουν δωμάτια στα εκατονταόροφα ξενοδοχεία που θα χτιστούν για τα πλήθη των προσκυνητών (θα χρειαστεί βέβαια και ένα μεγαλούτσικο πάρκινγκ για διαστημόπλοια). Ο μόνος φόβος είναι μήπως ο επόμενος μητροπολίτης έχει άλλα γούστα και ζητήσει νέα μετονομασία, οπότε η ταλαίπωρη πρωτεύουσα της Πιερίας θα μετονομάζεται κάθε είκοσι χρόνια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά, Παρετυμολογία, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , | 349 Σχόλια »

Το τελευταίο πακέτο (μέχρι το επόμενο)

Posted by sarant στο 4 Σεπτεμβρίου, 2012

 

Εδώ και πολλές μέρες στην ειδησεογραφία κυριαρχούν οι ειδήσεις για το περίφημο «νέο πακέτο», το πακέτο των 11,5 δισεκατομμυρίων, δηλαδή την δέσμη των νέων έκτακτων μέτρων με την εφαρμογή των οποίων πρέπει να εξοικονομηθούν από το πετσί μας ακόμα 11,5 δισεκατομμύρια, κι όλο διαβάζουμε πως το «πακέτο έχει κλειδώσει» κι όλο το ξανασυζητάνε οι πολιτικοί αρχηγοί της ημιτρικομματικής συγκυβέρνησης. Βέβαια, η ονομασία «πακέτο των 11,5 δισεκατομμυρίων» είναι ελαφρώς συμβατική και παρωχημένη, αφού στην πορεία τα 11,5 δις αβγάτισαν κι έγιναν 13 ή 15 ή 18 ή 22 κι εμείς οι δύσμοιροι παρακολουθούμε τα δισμύρια να τραβάνε την ανηφόρα, άλλοι με απόγνωση κι άλλοι με τη θυμοσοφία που αποκτά όποιος ξέρει πως «και μ’ εκατό στη φυλακή, και με τα χίλια μέσα».

Ως γνωστόν, εμείς εδώ λεξιλογούμε· ωστόσο δεν έχουμε, απ’ όσο θυμάμαι τουλάχιστον, ασχοληθεί με τη λέξη «πακέτο», που έχει βέβαια πάρει, όχι με δική της ευθύνη, τη συγκεκριμένη δυσοίωνη σημασία, όμως είναι αρκετά ενδιαφέρουσα από γλωσσική άποψη. Η λέξη είναι δάνειο στα ελληνικά, από το ιταλικό pacchetto, και αυτό από το γαλλικό paquet, με απώτερη αρχή, σύμφωνα με τα λεξικά, το ολλανδικό pak, που σήμαινε «μπάλα μαλλιού», λέξη που αρχικά ανήκε στην ορολογία των εμπόρων μαλλιού στη Φλάνδρα τον 12ο-13ο αιώνα. Πότε μπήκε στα ελληνικά δεν ξέρουμε, τα ληξιαρχεία της γλώσσας δεν δούλευαν τότε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 134 Σχόλια »

Το φελέκι δεν είναι κακιά λέξη

Posted by sarant στο 10 Ιουλίου, 2012

Όταν ανακοίνωσα τις προάλλες ότι τώρα που μπήκε το καλοκαίρι και όσο και να πεις οι καιρικές συνθήκες δεν ευνοούν τις δικτυοπλοΐες κι έτσι σκέφτομαι να αραιώσω τις δημοσιεύσεις μου και να μην έχω άρθρο κάθε μέρα, πολλοί αντιπροτείνατε να αναδημοσιεύονται μερικά από τα παλιότερα άρθρα, που πολλοί δεν τα έχουν διαβάσει, όπως συνηθίζουν να κάνουν και τα έντυπα περιοδικά όταν συμπληρώσουν κάποιαν ηλικία. Σήμερα εφαρμόζω αυτή την ιδέα με ένα από τα πρώτα-πρώτα άρθρα μου εδώ, αν σκεφτούμε ότι δημοσιεύτηκε την τρίτη μέρα της ζωής του ιστολογίου, οπότε πολλοί δεν θα το έχετε δει, αν και το ξαναδημοσίευσα στο βιβλίο μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία«,οπότε κάποιοι μπορεί να το έχουν δει και από εκεί. Έχω προσθέσει ένα-δυο σημεία από τα σχόλια του αρχικού άρθρου, και γενικά χτένισα λίγο το κείμενο, οπότε από μια άποψη μπορεί κανείς να το πει και καινούργιο άρθρο.

 

Τι σχέση έχει το λουλούδι με το φελέκι;

Ελπίζω να μη με διαβάζουν μικρά παιδιά, γιατί στο σημερινό σημείωμα θ’ ασχοληθώ με κακές λέξεις -και συγκεκριμένα με την έκφραση Γαμώ το φελέκι μου. Η έκφραση χρησιμοποιείται πολύ περισσότερο σαν βλαστήμια (Το φελέκι μου!, συχνά επιτεινόμενο: το φελέκι μου μέσα!) παρά σαν βρισιά (Το φελέκι σου!), αλλά το γεγονός είναι ότι οι περισσότεροι τη χρησιμοποιούν χωρίς να έχουν ιδέα τι είναι το φελέκι. Για να προλάβω τους ευαίσθητους: το σημείωμα δεν θα αναλωθεί στα κακέμφατα και μάλιστα θα τελειώσει με εξωτικά άνθη και με θρησκευτικούς συμβολισμούς. Οπότε, μείνετε μαζί μας.

Οι βλαστήμιες συνήθως λείπουν από τα γενικά λεξικά, υπάρχουν όμως σε ειδικά λεξικά, όπως της αργκό. Περιέργως, στο Λεξικό της Πιάτσας του Ζάχου η λέξη δεν υπάρχει (ενώ το λεξικό καταγράφει βλαστήμιες, ίσως όμως να το συμπεριέλαβε στη δεύτερη έκδοση που δεν την έχω δει), ούτε στο παλιότερο Λεξικό της Πιάτσας του Καπετανάκη (που δεν έχει βλαστήμιες). Την έχει όμως το γενικό λεξικό του Μπαμπινιώτη, το μεγάλο, και την ετυμολογεί σωστά, ενώ δεν την έχει το λεξικό του ιδρύματος Τριανταφυλλίδη ίσως από σεμνότητα.  Το περίεργο είναι ότι το ετυμολογικό λεξικό Μπαμπινιώτη δεν λημματογραφεί το φελέκι, παρόλο που έχει ενδιαφέρουσα ετυμολογία. (Μια άλλη λέξη που υπάρχει στο γενικό λεξικό Μπαμπινιώτη αλλά όχι στο Ετυμολογικό είναι ο βασιβουζούκος -ωραίο θέμα για αρθράκι αλλά αν συνεχίσω να πλατειάζω δεν θα τελειώσουμε ποτέ). Πίσω λοιπόν στο φελέκι και στην ετυμολογία του.

Λοιπόν, όπως σωστά λέει το λεξικό Μπαμπινιώτη, το φελέκι έρχεται από το τουρκικό felek που σημαίνει την τύχη· άρα την τύχη του βλαστημάει κανείς όταν μελετάει το φελέκι του, κι ας μην το ξέρει. Παρόμοια βλαστήμια έχουν κι οι Τούρκοι: kahpe felek, που θα πει, κοκκινίζω που το λέω, πουτάνα τύχη. Το καχπέ έχει περάσει και στα ελληνικά, θαρρώ, και μάλιστα το επιτατικό του, το καρακαχπέ. Θα μπορούσαμε να σταματήσουμε εδώ, αλλά τι ιστορία θα ήταν αυτή; Οπότε συνεχίζω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Παπαδιαμάντης, Παροιμίες, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , | 108 Σχόλια »

Τα παξιμάδια της οργής

Posted by sarant στο 9 Μαρτίου, 2012

Χτες το απόγευμα, μια καινούργια φίλη από το φέισμπουκ μού έστειλε μήνυμα: «Ο πατέρας μου θα χαιρόταν πολύ να σας γνωρίσει, μιας και τα έχει βάλει για τα καλά με τον κ. Μπαμπινιώτη εξαιτίας ενός παξιμαδιού!» Φυσικά μου κίνησε το ενδιαφέρον θέμα και ζήτησα διευκρινίσεις για το παξιμάδι αυτό της οργής, αν και υποψιαζόμουν περίπου πού πάει το θέμα.

Συνεχίζει η φίλη σε νέο μήνυμα: «Η ετυμολογία του παξιμαδιού που δίνεται στο λεξικό του κ. Μπαμπινιώτη έχει προκαλέσει την οργή! Σε κάθε ευκαιρία το περιλαβαίνει ο πατέρας μου και του ψέλνει τον αναβαλλόμενο». Και σε νέο μήνυμα φτάνουμε στον τύπο των ήλων: «Το ότι [σύμφωνα με τον Μπαμπινιώτη] το παξιμάδι πήρε την ονομασία του από τον φούρναρη Πάξαμο είναι που έχει προκαλέσει τα δεινά μας. Η γιαγιά του πατέρα μου (και γενικώς οι παλιοί στην περιοχή) το παξιμάδι το λέγανε καψιμάδι. Να βρούμε μια λύση, να γαληνέψουμε…»

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ευτράπελα, Ιστορίες λέξεων, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , | 151 Σχόλια »