Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Λεξιλογία’

Υπέρ το δέον και υπέρ του δέοντος

Posted by sarant στο 17 Ιανουαρίου, 2019

Τις προάλλες, σε μια συζήτηση στο Φέισμπουκ, συζητούσαμε για το usus norma loquendi, ότι η χρήση φτιάχνει τους κανόνες της γλώσσας.

Και μια φίλη ρώτησε:

Δηλαδή θα δεχτούμε για σωστό και το «υπέρ του δέοντος», που το χρησιμοποιούν οι περισσότεροι αντί για το «υπέρ το δέον»;

Η αλήθεια είναι ότι η χρήση της έκφρασης «υπέρ του δέοντος» με τη σημασία «περισσότερο από όσο πρέπει» είναι συχνή, αν και δεν νομίζω πως αυτή η «λανθασμένη» (βάλτε πολλά εισαγωγικά) χρήση είναι η επικρατέστερη. Είναι επίσης αλήθεια ότι το μπέρδεμα αυτό συγκαταλέγεται στα «συνήθη γλωσσικά λάθη» που επισημαίνονται, καταγγέλλονται ή αποδοκιμάζονται σε διάφορα λαθολόγια που φιλοδοξούν να διδάξουν τα «σωστά ελληνικά» και σε συναφή άρθρα.

Να δούμε όμως τι σημαίνουν αυτές οι φράσεις.

Το δέον είναι το ουδέτερο μετοχής του αρχαίου ρήματος δέω, με τη σημασία του απροσώπου δει (χρειάζεται). Ο δέων (η δέουσα, το δέον) είναι ο αναγκαίος, ο απαιτούμενος, αυτός που ταιριάζει. Δεν μίλησε με τον δέοντα σεβασμό. Αντιμετώπισε το θέμα με τη δέουσα προσοχή. Πρέπει να ληφθούν τα δέοντα μέτρα.

Το ουδέτερο, στον πληθυντικό, χρησιμοποιείται καμιά φορά και ουσιαστικοποιημένο -τα δέοντα. Έπραξε τα δέοντα. Ένας παλιομοδίτικος χαιρετισμός ήταν «τα δέοντα στην κυρία σας», όπως θα λέγαμε «τα σέβη μου στην κυρία σας». Αμφιβάλλω αν κάποιος σημερινός νέος (με την ευρύτατη έννοια του όρου, κάτω από τα σαράντα ας πούμε) λέει, στα σοβαρά «τα δέοντα στη μητέρα σου», ας πούμε. Εγώ το λέω καμιά φορά για πλάκα.

Με το δέον έχουμε τη φράση «υπέρ το δέον», που σημαίνει «παραπάνω απ’ όσο πρέπει», σε υπερβολικό βαθμό. Η φράση καλύτερα να χρησιμοποιείται επιρρηματικά, δηλαδή να προσδιορίζει επίθετο, πχ Υπήρξε υπέρ το δέον αυστηρός με τον γιο του. (Μπορεί να συνταχθεί και με ουσιαστικό, όπως π.χ. η υπέρ το δέον εμπορευματοποίηση, αλλά δεν στέκεται πολύ καλά σε όλες τις φράσεις με ουσιαστικά. Πολύ πιο στρωτό το απλό: η υπέρμετρη/υπερβολική εμπορευματοποίηση. Δείτε λίγο περισσότερα σε παλιά συζήτηση στη Λεξιλογία).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λαθολογία, Λεξικογραφικά, Ποιο από τα δυο; | Με ετικέτα: , , , | 315 Σχόλια »

Εσείς επικοινωνείτε;

Posted by sarant στο 11 Ιανουαρίου, 2019

Όταν ήμουν νέος και θέλαμε να εκφράσουμε την κατάπληξή μας και την αποδοκιμασία μας για την παράλογη συμπεριφορά κάποιου ή για τα λεγόμενά του, του λέγαμε «Καλά, επικοινωνείς;» και κάποτε το συμπληρώναμε «Επικοινωνείς με τον εγκέφαλό σου;».

Η έκφραση πρέπει να χρησιμοποιείται ακόμα, βρίσκω μάλιστα στο slang.gr και την παραλλαγή «επικοινωνείς με τη μυαλοθήκη σου;» αλλά το άρθρο δεν θα ασχοληθεί περισσότερο με αυτήν -ο τίτλος, για άλλη μια φορά, είναι ελαφρώς παραπλανητικός ή έστω αμφίσημος, αφού αλλο είναι το θέμα του σημερινού άρθρου. Ασφαλώς δεν θέλω να σας προσβάλω, θέλω να σχολιάσουμε τη μεταβατική χρήση του ρήματος «επικοινωνώ», παίρνοντας αφορμή από σχετική συζήτηση που έγινε στην ομάδα Υπογλώσσια του Φέισμπουκ.

Όταν λέω για μεταβατική χρήση του ρήματος «επικοινωνώ» με καταλαβαίνετε βέβαια, αλλά ας δούμε ένα παράδειγμα από πρόσφατο άρθρο εφημερίδας (δεβαζωλινκ διότι δεν έχει σημασία ποια είναι και είναι και ρυπαρή). Σε άρθρο λοιπόν που εξετάζει την ενδεχόμενη λήξη της συνεργασίας ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ,  αναφέρεται ότι έτσι ο ΣΥΡΙΖΑ θα μπορέσει «να έχει καθαρό δρόμο προκειμένου να επικοινωνήσει την κοινωνική ατζέντα που θα προωθήσει δυναμικά το επόμενο διάστημα».

Να επικοινωνήσει την κοινωνική του ατζέντα, λοιπόν. Το ρήμα χρησιμοποιείται ως μεταβατικό (επικοινωνώ κάτι, συχνά και δίπτωτο, π.χ. να επικοινωνήσουμε το μήνυμά μας στους πολίτες), ενώ σύμφωνα με τα παλαιότερα τουλάχιστον λεξικά είναι αμετάβατο (π.χ. επικοινωνώ με κάποιον).

Η μεταβατική αυτή χρήση του «επικοινωνώ», όμοια με την κάπως παλαιότερη μεταβατική χρήση του «διαρρέω» (κάποιος διέρρευσε τα πρακτικά της συνάντησης) ή του «λήγω» (να λήξουμε τώρα τη συζήτηση) είναι φαινόμενο των τελευταίων χρόνων (ή δεκαετιών) και φιγουράρει σε περίοπτη θέση στα λαθολόγια και στις επιστολές ανησυχούντων πολιτών σε εφημερίδες.

Ωστόσο, η γλώσσα αλλάζει και μια από τις τάσεις που παρατηρούνται στην ελληνική γλώσσα είναι τα αμετάβατα ρήματα να γίνονται και μεταβατικά. Όλοι λέμε «ανεβαίνω τον ανήφορο» ή «κατεβαίνω τη σκάλα» αλλά παλιότερα τα ρήματα αυτά ήταν αμετάβατα. Κι άλλα παραδείγματα μπορούμε να σκεφτούμε -σε σχετικά πρόσφατο άρθρο ο Γιάννης Χάρης επισημαίνει ότι το ρήμα «απαντώ» έγινε αθόρυβα, χωρίς αντιδράσεις, και μεταβατικό (απαντώ την ερώτηση) ενώ παλιότερα ήταν αποκλειστικά αμετάβατο (απαντώ στην ερώτηση).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσική αλλαγή, Λαθολογία, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 242 Σχόλια »

Εκκλησιαστικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 10 Νοέμβριος, 2018

Δεν ξέρω αν τελικά θα ευοδωθεί η συμφωνία ή πρόθεση συμφωνίας ή όπως αλλιώς την πούμε, μεταξύ Πολιτείας και Εκκλησίας ή μεταξύ πρωθυπουργού και αρχιεπισκόπου αν προτιμάτε, πάντως δίνει τον τιτλο στα σημερινά μεζεδάκια μας, που αποφάσισα να τα πω εκκλησιαστικά.

Ίσως θα την αποκαλέσουμε ιστορική συμφωνία, είχα γράψει. Δεν ξέρω αν αυτό θα επαληθευτεί, πάντως, από μια άποψη, πρόκειται για συμφωνία θαυματουργή, αφού, τουλάχιστον αν πιστέψουμε την ΕΡΤ, κατάφερε ακόμα και νεκρούς να αναστήσει.

Βλέπετε στην οθονιά αριστερά τις απόψεις του Προκόπιου, μητροπολίτη Φιλίππων, ο οποίος βρίσκει θετική τη συμφωνία αν και πιστεύει ότι χρειάζονται διευκρινίσεις.

Το δυστύχημα είναι ότι ο Φιλίππων Προκόπιος έχει αφήσει τον μάταιο τούτο κόσμο από πέρυσι το καλοκαίρι· πνίγηκε ή κάτι τέτοιο ενώ είχε πάει στη θάλασσα για μπάνιο.

Οπότε; Λέτε να είναι τόσο μεγάλη η δύναμη της συμφωνίας που να ανασταίνει και νεκρούς; Μπα, υπάρχει πιο πεζή εξήγηση. Δηλώσεις υπέρ της συμφωνίας έκανε ο τωρινός μητροπολίτης Φιλίππων, ο Στέφανος, αλλά ο δημοσιογράφος της ΕΡΤ θα έβαλε στο γκουγκλ «Μητροπολίτης Φιλίππων» και θα πήρε το πρώτο όνομα που βρήκε μπροστά του, έτσι που ισοπεδώνεται ο χρόνος στο ιντερνέτι.

Κι έτσι η ΕΡΤ προσθέτει ένα ακόμα θηριώδες μαργαριτάρι στο παθητικό της. Και τα ιδιωτικά κανάλια έχουν κάνει τέτοιες και χειρότερες γκάφες, αλλά αυτό το περιμένουμε -από την ΕΡΤ έχουμε μεγαλύτερες απαιτήσεις.

* Το αστείο είναι πως η δημοσιογράφος σωστά λέει ότι θα ακουστούν δηλώσεις του μητροπολίτη Φιλίππων Στέφανου (δείτε εδώ το στιγμιότυπο) αλλά οι συνάδελφοί της τα θαλάσσωσαν.

* Στον αέρα, δεν είναι δυνατον να διορθωθεί το λάθος. Στο έντυπο, πάλι δεν διορθωνεται αμέσως. Στον ιστό, διορθώνεται και πολλοί ιστότοποι τα διορθώνουν τα μαργαριταρια τους -και καλά κάνουν.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επιγραφές, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Τηλεοπτικά | Με ετικέτα: , , , , , | 261 Σχόλια »

Ιστολογικά κεσάτια 2018

Posted by sarant στο 16 Αύγουστος, 2018

Παραδοσιακά, οι πέντε-δέκα μέρες γύρω από τον Δεκαπενταύγουστο είναι από τις περιόδους με τη μικρότερη κίνηση στα ιστολόγια, όσο κι αν η κρίση έχει αναγκάσει πολύ κόσμο να στερηθεί τις διακοπές του. Και φέτος η κίνηση στο ιστολόγιο έχει μειωθεί αυτές τις μέρες, αν και όχι όσο άλλες χρονιές -και βέβαια αυτό είναι πιο αισθητό σε μένα που βλέπω τα στατιστικά των επισκέψεων.

Οπότε, θα συνεχίσω με μια παράδοση του ιστολογίου, δηλαδή θα ανεβάσω και πάλι σήμερα, ελαφρώς ξανακοιταγμένο, ένα άρθρο που πρώτη φορά το ανέβασα τέτοια μέρα το 2009 και που έκτοτε το ανεβάζω σχεδόν κάθε χρόνο, αν και πέρυσι δεν το έβαλα, πάντως τις περισσότερες χρονιές που υπάρχει το ιστολόγιο (πλάκα-πλάκα, τούτος είναι ο δέκατος ιστολογημένος μου Αύγουστος).

Η ανάπαυλα αυτή δίνει και στον ιστολόγο μία μέρα ημιρεπό, μια και το σερί των αναρτήσεων, ένα άρθρο τη μέρα, συνεχίζεται αδιάλειπτο από τα τέλη Ιανουαρίου του 2014. Θα μου πεις, συμβιβάζεται αδιάλειπτο σερί με επαναλήψεις; Ιστορικός συμβιβασμός, θα απαντήσω -και θα θυμίσω ότι τα τρία πρώτα χρόνια του ιστολογίου δεν είχαμε δεκαπενταυγουστιάτικο άρθρο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ευτράπελα | Με ετικέτα: , , , | 112 Σχόλια »

Μεζεδάκια πριν από τον Δεκαπενταύγουστο

Posted by sarant στο 11 Αύγουστος, 2018

Τη βδομάδα που μας έρχεται έχουμε τον Δεκαπενταύγουστο, που κάποτε ήταν η καρδιά των καλοκαιρινών διακοπών, το απόλυτο άδειασμα της Αθήνας (που βέβαια δεν αδειάζει ποτέ εντελώς) και η κατακόρυφη πτώση της κίνησης στο ιστολόγιο. Λιγότεροι φεύγουν πια για διακοπές, και για λιγότερο, αλλά η εβδομάδα που μας έρχεται, μαζί με τις εορταστικές το Πάσχα και τα Χριστούγεννα, εξακολουθεί να είναι η βδομάδα με τη χαμηλότερη ιστολογική κίνηση.

Και παρόλο που κι εγώ θα φύγω για διακοπές κάποια στιγμή μέσα στην επόμενη βδομάδα, το ιστολόγιο -εκτός απροόπτου, τεχνικού προβλήματος ας πούμε- θα εξακολουθήσει να δημοσιεύει άρθρα. Άλλωστε, αν κάτι έχει αλλάξει μέσα στα τόσα χρόνια που λειτουργούμε, είναι ότι έχει αυξηθεί κατακόρυφα η κινητή πρόσβαση στο Διαδίκτυο κι έτσι μπορεί κανείς να σχολιάζει ακόμα και παρα θίν’ αλός.

* Και ξεκινάμε με ένα κυριολεκτικό μεζεδάκι, αφού αφορά.. μεζεδάκια -να το πούμε μεταμεζεδάκι;

Από κατάλογο εστιατορίου, θαρρώ στη Ρόδο, το τμήμα των ορεκτικών όπου κυριαρχούν οι κάθε λογής κευτέδες!

Ουκ εν τω πολλώ το ευ, βεβαίως. Αν και ο συντάκτης του καταλόγου θα ήταν της άποψης ότι «ουκ εν τω κεφτέ το εφ»!

* Σε άρθρο για τη νέα ένταση στο Κοσσυφοπέδιο, διαβάζω ότι «Σε πολεμική φυλακή βρίσκεται ο Σερβικός στρατός σε όλη την επικράτεια λόγω των γεγονότων στο Κοσσυφοπέδιο».

Κάπως μεγάλη πρέπει να είναι αυτή η φυλακή για να τους χωράει όλους, σχολιάζει ο φίλος που έστειλε τον λίκνο. Από στρατιωτικά δεν σκαμπάζω, αλλά έχω την εντύπωση ότι ο σωστός όρος λέει ή για επιφυλακή ή για πολεμική ετοιμότητα.

* Ακούστηκε σε δελτία ειδήσεων αυτές τις μέρες: το κλείνον Άστυ ή ίσως και «το κλίνον Άστυ».

Λέτε να εννοούσαν ότι το Άστυ γέρνει; Ή ότι κλείνει, αφού όλοι φεύγουν για διακοπές;

Όπως είπε και ο Νίκος Λίγγρης στη Λεξιλογία, τα καλά τα απολιθώματα θέλουν και επιδέξιες γλώσσες.

* Η απεργία που έχει κηρύξει το μεταφραστήρι της Ράιαν συνεχίζεται.

Φίλος στέλνει οθονιά από τον ιστότοπό της, όπου προσφέρονται θέσεις με έκπτωση, και για μια συγκεκριμένη πτήση υπάρχει Αποθήκευση 10,40.

Στα αγγλικά Save 10,40 βέβαια, παναπεί εξοικονόμηση. Πάλι καλά που δεν έγραψαν «Σώστε 10,40».

* Τον Αύγουστο δεν υπάρχουν ειδήσεις, έλεγε ο Ουμπέρτο Έκο.

Μια άλλη εξήγηση είναι ότι τον Αύγουστο οι δημοσιογράφοι παίρνουν άδεια.

Παίρνουν άδεια, με αποτέλεσμα ο συντάκτης υπηρεσίας να βγάζει ειδήσεις από το ψυγείο και να τις σερβίρει για φρέσκες. Έτσι, σε άρθρο του Πρόταγκον για το νεοπουριτανικό πνεύμα που επικρατεί, διαβάζουμε:

«Οι άνθρωποι είναι πολύ πιο πουριτανοί σήμερα», λέει στον βρετανικό Guardian η 63χρονη Γαλλίδα Μιριέλ Τραζιέ.

Μόνο που η κ. Τραζιέ αυτά δεν τα είπε φέτος αλλά πριν από τέσσερα χρόνια. Πράγματι, σε άρθρο του 2014 διαβάζουμε: “It’s seen as vulgar. People are more prudish these days,” said 60-year old Muriel Trazie, keeping her breasts out of the public eye while sunning herself on Paris Plages, the French capital’s summer beach.

Φρόντισε πάντως ο αναδημοσιευτής να επικαιροποιήσει την ηλικία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Θηλυκό γένος, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , , | 145 Σχόλια »

Τεταρταυγουστιανά μεζεδάκια και πάλι

Posted by sarant στο 4 Αύγουστος, 2018

Τεταρταυγουστιανά, φυσικά, αφού σήμερα είναι η επέτειος της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου, ενός μισητού καθεστώτος όσο κι αν τελευταία μερικοί φιλελεύθεροι μαζί με τους χρυσαβγίτες πασχίζουν να αποκαταστήσουν τον τριπίθαμο δικτάτορα. Η σημερινή ημερομηνία είναι από τις λίγες που έχουν δική τους λέξη στη γλώσσα μας, οπότε λογικά τη χρησιμοποιώ στον τίτλο. Και γράφω «και πάλι» επειδή τον ίδιο τίτλο τον είχα χρησιμοποιήσει και το 2012, πριν από έξι χρόνια, που και πάλι το σαββατιάτικο άρθρο μας έπεφτε τέτοια μέρα.

* Και ξεκινάμε με ένα μεζεδάκι κυριολεκτικό. Τι θα λέγατε να σας κεράσω αλογοκούνελο;

Από τον τοίχο φίλης δανείζομαι την εικόνα, προφανώς από τον κατάλογο ντελιβεράδικου, που ανάμεσα στις σπεσιαλιτές του διαφημίζει και ένα έδεσμα που περιέχει  «χορς ράμπιτ», το οποίο προφανώς θα είναι κάποιο σπανιότατο υβρίδιο άλογου και κουνελιού, σαν τον μυθικό τραγέλαφο.

(Ίσως πάλι να είναι λάθος αντί για το χορς ράντις, horse radish, αυτή τη ρίζα λαχανικού που το σερβίρουμε τριμμένο για άρτυμα και είναι πικρό και το λένε χρένο στην τρισχιλιετή).

* Και συνεχίζω με την υπερδιόρθωση της εβδομάδας, από τον ιστότοπο επιπλοποιείου, που διαφημίζει με καμάρι τα πολυτελή του ανάκλινδρα.

Προφανώς είναι φτιαγμένα για να ξαπλώνουν πάνω τους οι νάπτες.

Πάντως, σύμφωνα με έρευνα αγοράς, τα ανάκλινδρα προσφέρονται σε τιμή διπλάσια από τα ανάκλιντρα.

* Προσέχω την ανακοίνωση που έβγαλε η πολιτική κίνηση ΠΡΑΤΤΩ, στην οποία ανήκει και ο παραιτηθέντας (για να κάνουμε λίγον ακτιβισμό) υπουργός Νίκος Τόσκας.

«Οφείλουμε να ζητήσουμε μία ειλικρινή συγγνώμη από τον Ελληνικό Λαό, που στη διάρκεια της προσπάθειάς μας για υπέρβαση των μνημονίων, δεν καταφέραμε να αλλάξουμε όπως οφείλαμε και έχει ανάγκη ο τόπος, εκείνες τις νοοτροπίες και τις αντιλήψεις που το διεφθαρμένο πολιτικό σύστημα της συνενοχής και της διαπλοκής, είχαν μετατρέψει την ελληνική κοινωνία σε συνυπεύθυνη στην παρανομία και ταυτόχρονα το νομιμοποιούσε .»

Κι ενώ δεν έχω διαφωνία με το περιεχόμενο, βρίσκω πολλά ψεγάδια στη διατύπωση -χαρακτηριστικό παράδειγμα του τι μπορεί να πάθει κανείς με τον μακροπερίοδο λόγο. Μοιάζει με κάποιον που κάνει μακροβούτι και μέσα στη θάλασσα χάνει τον προσανατολισμό του και βγαίνει σε άλλο σημείο από εκείνο που είχε σκοπό να φτάσει.

Στην ομάδα Υπογλώσσια του Φέισμπουκ που το συζητήσαμε, πρότεινα το εξής σουλούπωμα:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Υπότιτλοι | Με ετικέτα: , , , , , , , | 132 Σχόλια »

Προημιτελικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 7 Ιουλίου, 2018

Θα τα ονομάσουμε ετσι αφού χτες και σημερα γίνονται τα ματς των προημιτελικών του Μουντιάλ. Το λεξικο λέει ότι η λέξη «ημιτελικός» είναι μεταφραστικό δάνειο από το γαλλ. démi-final (ή από το γερμανικό Halbfinale, λέω εγώ) αλλά ο προ-ημιτελικος είναι εγχώριος σχηματισμός και δεν έχει, απ’ όσο ξέρω, αντίστοιχο σε άλλη ευρωπαϊκή γλώσσα, όπου ο αντίστοιχος όρος σημαίνει, κατά λέξη, «τεταρτοτελικός» (quarter final, Viertelfinale, cuartos de final, κτλ.)

* Και ξεκιναμε με μια μουντιαλική ακλισιά από άρθρο του in.gr για το προηγούμενο γύρο των νοκάουτ συναντήσεων: Λίγο… περισσότερο από την ομάδα του Μεξικό αξίζει ο Νεϊμάρ.

Το έχουμε βέβαια ξαναγραψει: τα ξένα τοπωνύμια που έρχονται συμμορφωμένα με το τυπικό της ελληνικής, κατά γενικό κανόνα κλίνονται, ιδίως όταν είναι ονοματα χωρών ή μεγαλουπόλεων. Αυτός είναι ο γενικος κανόνας, που έχει και εξαιρέσεις -για παραδειγμα, το Μονακό ή το Όσλο συνηθίζονται άκλιτα.

Κατά μείζονα λογο πρέπει να κλινονται τα ξένα τοπωνύμια που εχουν υποστεί κάποια προσαρμογή και εξελληνισμό στη γλώσσα μας, οπως Πεκίνο ή Λονδίνο. Και το Μεξικό θα μπορούσε κανείς σε αυτή την κατηγορία να το εντάξει, αφού οι ντόπιοι το λένε Μέχικο.

Οπότε, σε κάθε περίπτωση δεν βλέπω γιατί να μη λέμε και γράφουμε «του Μεξικού». Να σημειωθεί ότι στο κυρίως άρθρο το Μεξικό κλίνεται («του Μεξικού») οπότε την ακλισιά τη χρεώνεται μονάχα ο υλατζής του ιστότοπου.

* Ενθαρρυντικό βεβαίως που μια εφημερίδα θυμήθηκε τον Αργύρη Εφταλιώτη, όπως έκανε η ΕφΣυν πρόσφατα, αλλά ο φίλος που το στέλνει διαφωνεί με τη γεωγραφική ακρίβεια της φράσης:

Γίνεται γνωστός ως πεζογράφος και ποιητής με το ψευδώνυμο Αργύρης Εφταλιώτης, από την καταπράσινη παραλία Ευθαλού δίπλα στον Μόλυβο (ευ+θάλλω), απ’ όπου ατενίζει τη Λήμνο και τα κορίτσια της:

Μου λέει (και ο χάρτης τον επιβεβαιώνει):

Η Εφταλού, βέβαια, δεν βλέπει Λήμνο αλλά το μπουγάζι και την Τουρκία. Απλά πρέπει να ξέρουμε και πού είναι.

Εμένα με ενοχλεί και ο ευπρεπισμός της Εφταλούς σε Ευθαλού, που δεν ξέρω καν αν έχει ετυμολογική ή άλλη βάση. Δεν λέω ότι είναι εύρημα του αρθρογράφου, χρησιμοποιείται και από άλλους (όχι και πολύ πάντως). Αλλά το να λες ότι ο Εφταλιώτης πήρε το ψευδώνυμό του από την Ευθαλού είναι κωμικό -κι αν το άκουγε ο μακαρίτης, που ήταν πούρος δημοτικιστής, θα το θεωρούσε μεγάλη προσβολή.

* Κι άλλη μια ακλισιά, κυπριακή: Σεμινάριο κατασκευής σαπούνι με ελαιόλαδο. Εδώ δεν έχουμε ξένη λέξη (εντάξει, η απώτατη αρχή ξένη είναι αλλά αυτό δεν φαίνεται), δεν έχουμε υποκοριστικό, κι όμως κάποιοι ίσως δυσκολεύονται στο «κατασκευής σαπουνιού» (εγώ θα έγραφα ‘παρασκευής σαπουνιού’ μάλλον). Λέτε να είχαν δίκιο εκείνοι οι παλιοί που επέμεναν ότι στη νέα ελληνική η γενική πτώση ατροφεί;

* Και μια και πιάσαμε την Κύπρο, σε φιλικό τοίχο στο Φέισμπουκ είδα αυτό το σουπεράκι από τον κυπριακό Αντένα, που επικρίνει την διάθεση πιστώσεων για τον πολιτισμό, ή, όπως χλευαστικά το γράφει, «για χωροδίες και θεατράκια».

Ίσως αν είχε παρακολουθήσει μερικές συναυλίες με χορωδίες, να ήξερε πώς γράφεται η λέξη.

* Όχι ότι η παρακολούθηση χορωδιών εξασφαλίζει την καλλιέργεια ή τη νηφαλιότητα. Αυτό δα αποδείχτηκε περίτρανα από το πρωτοφανές περιστατικό που διαδραματίστηκε την περασμένη Κυριακή στη χορωδιακή συνάντηση «Στα βήματα του Αποστόλου Παύλου» που πραγματοποιήθηκε στο Αρχαίο Θέατρο Φιλίππων, όταν κάποιοι έφτυσαν τον μαέστρο επειδή δεν έπαιζε συνθέσεις Ελλήνων αλλά Μπαχ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντισημιτισμός, Βουλή, Γελοιογραφίες, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , | 205 Σχόλια »

Αφορά το ή αφορά στο;

Posted by sarant στο 22 Ιουνίου, 2018

Το σημερινό άρθρο αφορά ένα γλωσσικό ερώτημα που διατυπώνεται συχνά τα τελευταία χρόνια, και στο οποίο, περιέργως, δεν έχουμε αφιερώσει άρθρο στο ιστολόγιο. Αντί όμως να γράψω εγώ τη γνώμη μου για το δίλημμα του τίτλου, θα αναδημοσιεύσω ένα πρόσφατο άρθρο του φίλου μου του Γιάννη Χάρη, το οποίο δημοσιεύτηκε αρχικά πριν από δυο βδομάδες στη σαββατιάτικη στήλη του στην Εφημερίδα των Συντακτών -και στη συνέχεια θα γράψω και μερικά δικά μου σχόλια για το θέμα.

Έγραψε λοιπον ο Γιάννης Χάρης:

Φιλίπ ντε Σαμπαίν (1602-1674), «Ο Μωυσής με τις Δέκα Εντολές» (η εικόνα είναι παρμένη από το ιστολόγιο του Γ. Χάρη)

«Ένα φιλί τεράστιο στην Πόλυ μου, μπράβο Πόλυ!, από τις ελάχιστες ραδιοφωνικές παραγωγούς που ξέρουν ότι το ρήμα “αφορά” συντάσσεται με το “εις το”: “αφορά εις το”, και όχι “αφορά το” –σε λάτρεψα!» έβγαλε την κορόνα του τις προάλλες στο ραδιόφωνο ο πληθωρικός συνθέτης, παρουσιάζοντας σαν θέσφατο ιερό και άρα απαραβίαστο τη σύνταξη του ρ. αφορά με πρόθεση. Οπότε εξυπακούεται πως όσοι χρησιμοποιούν τη σύνταξη με σκέτη αιτιατική διαπράττουν λάθος μέγα, είναι –αν μπορώ να εικάσω τους ηπιότερους χαρακτηρισμούς του συνθέτη– αστοιχείωτοι, αδαείς.

Ας ανατρέξουμε όμως στη Νεοελληνική Γραμματική του Αγαπητού Τσοπανάκη (β΄ έκδ. 1994, σ. 596), γραμματική που έχει μάλιστα χαρακτηριστεί συντηρητική:

«Η σύνταξη του αφορά σε κάτι, σε κάποιον εμφανίζεται στα αρχαία ελληνικά ύστερα από την σύνταξη με αιτιατική […] και αυτή είναι η σύνταξη [=η σύνταξη χωρίς την πρόθεση] που διέσωσε η προφορική παράδοση της γλώσσας μας, όπως φαίνεται από την πρόταξη του αντικειμένου: αυτό το πρόβλημα δεν με, σε, τον αφορά· αυτόν αφορά, και όχι εμένα· την κυβέρνηση αφορά και όχι τους κατοίκους (κανένας δεν είπε ούτε έγραψε ποτέ, σε μένα κτλ. αφορά, που το πιπιλίζουν τα τηλεοπτικά μέσα)».

Στην αρχή δηλαδή, όταν το αφορώ σήμαινε: βλέπω, διακρίνω κάτι από μακριά, συντασσόταν με απλή αιτιατική (Ηρόδοτος, οι βάρβαροι […] απώρων [=αφεώρων] το ιερόν· Δημοσθένης, και την πατρίδ’ εντεύθεν […] αφορώ· Αριστοφάνης, ίνα τηλεφανείς σκοπιάς αφορώμεθα…). Όταν αργότερα σημαίνει: στρέφω τους οφθαλμούς σε κάτι, όταν ταυτίζεται με τα συνώνυμα: αποβλέπω, αποσκοπώ κτλ., παίρνει από αυτά ακριβώς την πρόθεση εις/σε: αφορώντες εις τον της πίστεως αρχηγόν […] Ιησούν, όπως διαβάζουμε στην Προς Εβραίους. Όσο όμως παύουμε να στρέφουμε τους οφθαλμούς κττ., όσο το αφορά σημαίνει πια κυρίως: αναφέρεται…, ενδιαφέρει…, περιορίζεται έως εξαφανίζεται η εμπρόθετη σύνταξη –ώς πρόσφατα ακόμα.

Ντιπ αστοιχείωτοι δηλαδή φαίνεται πως υπήρξαμε κάτι αιώνες τώρα, σίγουρα τους τελευταίους, αν θεωρήσουμε ότι μάλλον πιστά αποτυπώνουν τη γλωσσική πραγματικότητα τα νεότερα λεξικά, το Μείζον Τεγόπουλου-Φυτράκη, του Κριαρά και του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη, που καταγράφουν ακριβώς τη γενικευμένη απρόθετη σύνταξη του αφορά, σε όλες του τις σημασιολογικές διακρίσεις.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γενικά γλωσσικά, Γλωσσοδιορθωτές, Εφημεριδογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 244 Σχόλια »

Μεζεδάκια δυσπιστίας

Posted by sarant στο 16 Ιουνίου, 2018

Τα ονομάζω έτσι επειδή, την ώρα που τα γράφω, συνεχίζεται στη Βουλη η συζήτηση για την πρόταση δυσπιστίας που κατέθεσε η αξιωματική αντιπολίτευση. Θα μπορούσα βέβαια να τα πω και μουντιαλικά, μια και την ίδια ώρα παίζεται κάποιο από τα πρώτα παιχνίδια της διοργάνωσης, αλλά δεν έχουμε μπει ακόμα σε μουντιαλικους ρυθμούς οποτε ας κρατήσω την ονομασία για αργότερα.

Την ίδια την πρόταση δυσπιστιας, που πολλές φορές τη λέμε ανακριβώς «πρόταση μομφής», στο χτεσινό άρθρο τη χαρακτήρισα «πρόταση ευπιστίας» διότι, και να μου συγχωρέσετε την πολιτικολογία σε ένα άρθρο που δεν έχει αυτό το αντικείμενο, θεωρώ ότι χρειάζεται μεγάλη ευπιστία για να πιστεψει κανείς ότι η πρόθεση της αξιωματικής αντιπολίτευσης είναι ειλικρινής, ότι δηλαδή ο αρχηγός της όντως θεωρεί «κακή» τη συμφωνία. Άλλωστε, οπως αποκάλυψε προχτές ο Αντ. Καρακούσης, στην πρόσφατη συνάντηση με τον ΣΕΒ ο Κ. Μητσοτάκης είπε οτι ο ίδιος είναι υπέρ της λύσης αλλά δεν μπορεί να παραβλέψει τις διαθέσεις της κοινής γνώμης και θελει να φθείρει την κυβέρνηση. Αυτό είναι, θα έλεγε κανείς, αναμενόμενο από την αντιπολίτευση, αλλά το κακό είναι ότι διαπαιδαγωγεί τους πολίτες, τουλάχιστον τους φίλους της, στην ψευδή συνείδηση και την εθελοτυφλία. Αν η σημερινή συμφωνία ναυαγήσει, θα είναι πολύ δύσκολο σε μερικά χρόνια για την όποια ελληνική κυβέρνηση να πείσει την κοινή γνωμη για μια επόμενη συμφωνία που πολύ δύσκολα θα είναι τόσο συμφέρουσα για τη χώρα μας όσο τούτη εδω.

Αλλά ας σταματήσω εδώ κι ας προχωρήσω με τα μεζεδάκια.

* Σαν γέφυρα, να καταγράψω ένα μαργαριτάρι από τη σημερινή συζητηση. Όπως μου λένε, η βουλεύτρια της ΝΔ Άννα-Μισέλ Ασημακοπούλου πρότρεψε τους βουλευτές της συμπολίτευσης να «σεμνύνονται» όταν μιλάνε για τον Κωνσταντίνο Καραμανλή και τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη.

Τους κάλεσε να αισθάνονται περήφανοι; Να καμαρώνουν; Διότι αυτο σημαίνει το ρήμα «σεμνύνομαι». Πρόκειται για έναν άσπονδο φίλο της τρισχιλιετούς. Στα αρχαία, όπως σίγουρα έχουμε ξαναγράψει, σεμνός ήταν ο σεβάσμιος, ο μεγαλόπρεπος, και σεμνύνομαι σήμαινε καμαρώνω. Με την πάροδο των αιώνων, η λέξη σεμνος πήρε τη σημερινή σημασία, οπου σεμνός είναι αυτός που δείχνει σεβασμό, που φέρεται με συστολήκαι διακριτικότητα, αλλά το ρήμα «σεμνύνομαι», καθώς ειναι ρημα λόγιο που το χρησιμοποιούμε μόνο σε έκτακτες περιστάσεις, σαν το καλο σερβίτσιο που μενει κλεισμένο στη βιτρίνα και ανοίγει μια φορά το χρόνο, δεν τρίφτηκε στη χρήση και δεν άλλαξε σημασία. Η Αννα-Μισέλ κάλεσε τους συναδέλφους της να είναι σεμνοί, να δείχνουν σεβασμό.

Για να υπερασπιστώ την (εξ… αγχιστείας) γαλαζοαίματη βουλεύτρια, αναγνωρίζω ότι αυτή η χρήση του «σεμνύνομαι» ειναι οικονομική, διότι δεν έχουμε αντίστοιχο μονολεκτικό ρήμα. Είναι όμως, quelle horreur, λάθος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Επιγραφές, Μαργαριτάρια, Μακεδονικό, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Υπότιτλοι | Με ετικέτα: , , , , , | 198 Σχόλια »

Καταραμένε Ελληνα(ρα)! (συνεργασία του Κώστα)

Posted by sarant στο 7 Ιουνίου, 2018

Το σημερινό άρθρο είναι συνεργασία του φίλου μας του Κώστα, που παλιότερα σχολίαζε συχνά στο ιστολόγιο αλλά τελευταία σπανίως σχολιάζει. Ο Κώστας, δεινός γερμανομαθής, ανασκευάζει στο σημερινό άρθρο ένα «αποποίημα» του Σίλερ, δηλαδή ένα ποίημα που αποδίδεται στον Σίλερ από ελληνοκεντρικούς κύκλους και που κυκλοφορεί πολύ στο ελληνόφωνο διαδίκτυο, αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι δικό του και είναι μάλλον κατασκευασμένο από γερμανομαθή Έλληνα.

Χαίρομαι πολύ όταν παίρνω έτοιμες αξιόλογες συνεργασίες, και ασφαλώς τέτοιο είναι το άρθρο του Κώστα -που μου το έστειλε έτοιμο και μορφοποιημένο. Ο Κώστας δεν αρκείται στο να διαπιστώσει ότι το δήθεν ποίημα του Σίλερ δεν είναι δικό του επειδή δεν περιέχεται στα Άπαντά του -αναλύει εξαντλητικά το κείμενο, σχεδόν σαν ντετέκτιβ, και αποδεικνύει για ποιον λόγο δεν θα μπορούσε να είναι δικό του.

Δεν έχω να προσθέσω τίποτε άλλο, δίνω τον λόγο στον Κώστα και στον ψευδοΣίλερ.

Τον «Καταραμένο Έλληνα», γερμανιστί «Verdammter Grieche» (ή κατά άλλην εκδοχή: «Verfluchter Grieche»), λίγο πολύ όλοι τον γνωρίζουμε· πρόκειται για ένα ποιητικό κείμενο σε ελεύθερο στίχο, που κυκλοφορεί τουλάχιστον από το 2011 στο Διαδίκτυο και αποδίδεται στον μεγάλο Γερμανό ποιητή και συγγραφέα Φρίντριχ Σίλερ.

Το μεταφέρω αυτούσιο, όπως παρατίθεται στην παλαιότερη εκδοχή που μπόρεσα να εντοπίσω[1], μαζί με την αντίστοιχη μετάφραση που συνήθως το συνοδεύει:

Verdammter Grieche Καταραμένε Έλληνα,
Wohin ich mein Denken drehe, όπου να γυρίσω τη σκέψη μου,
wohin ich meine Seele wende όπου και να στρέψω τη ψυχή μου,
sehe ich dich, finde ich dich μπροστά μου σε βρίσκω!
sehne ich mich nach Kunst, Poesie, Theater, Architektur, Αν τέχνη λαχταρώ, ποίηση, θέατρο, αρχιτεκτονική,
bist du davor, erster, unübertroffen. εσύ μπροστά μου, πρώτος και αξεπέραστος…
Suche ich nach Wissenschaft, Mathematik, Philosophie, Medizin, Αν επιστήμη αναζητώ, μαθηματικά, φιλοσοφία, ιατρική,
bist du führend und unüberwindbar. κορυφαίος και ανυπέρβλητος…
Durste ich nach demokratie, Fairness und Gleichheit, Αν για δημοκρατία διψώ, ισονομία και ισότητα,
bist du vor mir, unachahmbar konkurrenzlos. εσύ ξανά μπροστά μου, ασυναγώνιστος και ανεπισκίαστος.
Verfluchter Grieche … Verfluchtes Wissen Καταραμένε Έλληνα… Καταραμένη γνώση.
Warum soll ich dich Berühren? Γιατί να σε αγγίξω;
Um zu spüren, wie klein ich bin, unwichtig, unbedeutend? Για να αισθανθώ πόσο μικρός είμαι, ασήμαντος, μηδαμινός;
Warum lassen Sie mich nicht in mein Elend und in meine Sorglosigkeit? Γιατί δεν με αφήνετε στη δύστυχη ανεμελιά μου;

Πηγή: lexilogia

Το ποίημα διανθίζεται δε συχνά από ένα παρόμοια διατυπωμένο τσιτάτο, απόφθεγμα κι αυτό, υποτίθεται, του Σίλερ:

Καταραμένε Έλληνα, τα βρήκες όλα, φιλοσοφία, γεωμετρία, φυσική, αστρονομία, τίποτα δεν άφησες για εμάς!

Η αυθεντικότητα του «Καταραμένου Έλληνα» ως έργου του Σίλερ δεν άργησε να αποτελέσει αντικείμενο αμφισβήτησης[2]. Ο λόγος εύλογος: το κείμενο εμφανίζεται σχεδόν μόνο στο ελληνόφωνο Διαδίκτυο, ενώ στις ελάχιστες περιπτώσεις ξενόγλωσσου ιστοχώρου οι συγγραφείς, όπως μαρτυρούν τα στοιχεία τους, είναι Έλληνες ή συνδέονται, εν πάση περιπτώσει, με το ελληνικό πολιτισμικό περιβάλλον. Το «Verdammter Grieche», πάντως, όπως μπορεί να διαπιστώσει κανείς ανατρέχοντας στην εργογραφία του ποιητή, δεν περιλαμβάνεται σε καμία γνωστή συλλογή, σε καμία βιβλιογραφική αναφορά, σε καμία άμεση ή έμμεση πηγή· ούτε ως τίτλος ούτε κατά το περιεχόμενο[3]. Είναι απλά ανύπαρκτο. Δεν υπάρχει. Κυριολεκτικά. Κάτι που νομοτελειακά συμπαρασύρει στην ανυπαρξία και το έτερο κατασκεύασμα: το υποτιθέμενο απόφθεγμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γερμανία, Ελληνοβαρεμένοι, Μύθοι, Πατριδογνωσία, Ποίηση, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , | 172 Σχόλια »

Ο δάσκαλος δεν δάσκει

Posted by sarant στο 19 Απρίλιος, 2018

Δεν δάσκει ο δάσκαλος, βεβαίως. Διδάσκει, γι’ αυτό και ονομάστηκε διδάσκαλος. Στη συνέχεια, στη νεότερη γλώσσα, ο διδάσκαλος έχασε την πρώτη του συλλαβή, κι έγινε δάσκαλος, αν και ο παλαιοτερος τύπος επίσης χρησιμοποιείται, είτε αυτόνομος σε λογιότερο ύφος είτε σε παράγωγα (π.χ. διδασκαλικός).

Το φαινόμενο εξαιτιας του οποίου ο διδάσκαλος έγινε δάσκαλος ονομάζεται «απλολογία». Συμφωνα με τον ορισμό του ΛΝΕΓ, απλολογία είναι η σίγηση ολόκληρης συλλαβής, όταν ακολουθεί στην ίδια λέξη συλλαβή που περιέχει το ίδιο σύμφωνο (με όμοιο ή διαφορετικό φωνήεν), γεννώντας λόγω τής επανάληψης αίσθημα κακοφωνίας, π.χ. τετράπεζα > τράπεζα, διδάσκαλος > δάσκαλος, αμφιφορεύς > αμφορέας.

Κατά το ΛΚΝ, η απλολογία είναι: γραμματικό φαινόμενο που παρατηρείται σε μια λέξη όταν αποβάλλει τη μία από τις δύο συνεχόμενες συλλαβές της που έχουν τα ίδια ή συγγενικά σύμφωνα, π.χ. αποφοιτητήριον > αποφοιτήριο.

Παρεμφερείς ορισμοί, κάπως πιο σφιχτός ο δεύτερος, με διάσημα παραδειγματα απλολογίας.

Η ίδια η λέξη «απλολογία» δεν υπήρχε στα αρχαία, είναι ελληνογενής σχηματισμός που τον πήραμε από τα γαλλικά (haplologie).

Χαριτολογώντας θα μπορούσε να πει κανείς ότι η ίδια η λέξη «απλολογία» είναι άρνηση του εαυτού της, αφού περιλαμβάνει δυο συνεχόμενες ολόιδιες συλλαβές /λο/ χωρίς να σιγηθεί η μία από αυτες. Είχα διαβάσει παλιότερα (στα αστεία) ότι οι συνεπείς επιστήμονες πρέπει να τη λένε haplogy.

Αυτό βέβαια το είπαν στα αστεία -δεν υπάρχει κανένας φετφάς, κανένας νόμος απαράβατος που να λέει ότι κάθε φορά που έχουμε παρόμοιες συνεχόμενες συλλαβές η μία πρέπει να αποβάλλεται. Αντίθετα, η απλοποίηση αυτή συμβαίνει σχετικά σπάνια -ή, τέλος πάντων, σχετικά σπάνια γίνεται αποδεκτή και καθιερωνεται.

Απλολογίες συμβαίνουν φυσικά και σε αλλες γλώσσες. Στα αγγλικά το probably προέκυψε με απλολογία από το probable+ -ly ή στα γαλλικά το tragicomique αντί του tragico-comique.

Όπως είχα γράψει παλιότερα, ο διδάσκαλος έγινε δάσκαλος με απλολογία στα μεσαιωνικά χρονια, όπως και το βιβάζω έγινε βάζω ή όπως, στις μέρες μας, τον περιβαλλοντολόγο πολλοί τον λένε περιβαντολόγο ή αθλίατρο τον αθλητίατρο, με τη διαφορά ότι τις πρώτες μεταβολές επειδή δεν τις είδαμε όταν συνέβαιναν τις αποδεχτήκαμε σαν αυτονόητες, ενώ οι δεύτερες, που τις βλέπουμε να συμβαίνουν τώρα, προκαλούν ενόχληση σε πολλούς.

Ενοχλεί η απλολογία, παρόλο που ο απλοποιημένος τύπος είναι πάντοτε πιο ευκολοπρόφερτος, διότι θολώνει την ετυμολογική διαφάνεια της λέξης. Η συνήθης αντίρρηση στον τύπο «περιβαντολόγος» είναι: – Τι δηλαδή, μελετάει το περιβάντο; Ε, όσο δάσκει ο δάσκαλος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Ετυμολογικά, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , | 202 Σχόλια »

Μεσοαπριλιάτικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 14 Απρίλιος, 2018

Μεζεδάκια του Θωμά έχουμε βάλει σε τίτλο άρθρου, μεταπασχαλινά επίσης, οποτε αφού βρισκόμαστε στα μισά του μήνα είπα να πω «μεσοαπριλιάτικα» τα μεζεδάκια μας ετούτης της εβδομάδας.

Να σημειώσω ότι η λέξη «μεσοαπριλιάτικος» δεν γκουγκλίζεται ή μάλλον δεν γκουγκλιζόταν την ώρα που έγραφα αυτό το άρθρο. Σε λίγη ώρα θα την έχει καταγράψει το παντεποπτικό γκουγκλ, αφού βρίσκεται και στον τίτλο της σελιδας, κι έτσι από δω και μπρος θα βγαίνει στις αναζητήσεις -τουλάχιστον στον πληθυντικό του ουδετέρου. Κι έτσι θα πλουτίσει κατά μία ακόμα λέξη η τρισχιλιετής μας γλώσσα, πλησιάζοντας προς τα 5 εκατομμύρια λέξεις που είχε πει ο κ. Αντώνης Κουνάδης ότι τάχα αναγνωρίζει το βιβλίο Γκίνες για την ελληνική γλώσσα, κάτι που δεν ισχύει.

Αυτά είχαν γίνει το 2009, όταν ο κ. Κουνάδης ήταν απλώς μέλος της Ακαδημίας Αθηνών ενώ φέτος είναι πρόεδρός της (για ένα χρόνο). Μάλιστα, την περασμένη εβδομάδα ο κ. Κουνάδης έδωσε συνέντευξη στην Καθημερινή όπου, αναπόφευκτα, επανέλαβε τις απόψεις για την υποτιθέμενη «φθίνουσα πορεία» της γλώσσας:

– Το Σύνταγμα του 1975 που αφήρεσε την ασπίδα προστασίας της γλώσσας που παρείχε το Σύνταγμα του 1952 επέτρεψε την περιβόητη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1976, η οποία κατάφερε το πρώτο καίριο πλήγμα κατά της γλώσσας μας με την κατάργηση στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση της διδασκαλίας των Αρχαίων Ελληνικών από το πρωτότυπο. Το 1982 ακολούθησε δεύτερο πλήγμα με την κατάργηση του πολυτονικού συστήματος γραφής που συνοδεύθηκε αργότερα με άλλα κατά της γλώσσας μέτρα, τα οποία οδήγησαν στο σημερινό επίπεδο λεξιπενίας, αδυναμίας εκφράσεως και σκέψεως της νεολαίας που χρησιμοποιεί στο λεξιλόγιό της περίπου 800 λέξεις. Οσο πτωχότερο το λεξιλόγιο τόσο πτωχότερη η σκέψη, διότι σκεπτόμεθα μέσω των λέξεων. Είναι συνήθεις οι βαρβαρισμοί, οι σολοικισμοί, η παραμορφωτική εκφορά λόγου, που ακούμε ακόμη και από παρουσιαστές ειδήσεων ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών σταθμών. Η Ελληνική Γλωσσική Κληρονομιά διοργάνωσε μεγάλες εκδηλώσεις για την προστασία της ελληνικής, επιτυγχάνοντας την ανάσχεση της φθίνουσας πορείας της και ακολούθως την αύξηση των ωρών διδασκαλίας των Αρχαίων Ελληνικών, τα οποία δυστυχώς εντάχθηκαν πρόσφατα στα προαιρετικά μαθήματα!

Παραθέτω ολόκληρο το σχετικό απόσπασμα της συνέντευξης. Ο κ. Κουνάδης είναι επιστήμονας, ωστόσο δεν τεκμηριώνει τον ισχυρισμό του, ότι οι νέοι σήμερα χρησιμοποιούν στο λεξιλόγιό τους 800 περίπου λέξεις. Βέβαια δεν είναι ο μόνος που επαναλαμβάνει αυτόν τον ατεκμηρίωτο ισχυρισμό και μαλιστα είναι και κάπως γενναιόδωρος, αφού η συνήθης ταρίφα των πλασιέδων της λεξιπενίας είναι οι 500 λέξεις: τόσες υποτίθεται ότι έχει το λεξιλόγιο των νέων!

Πειστική απάντηση σε αυτόν τον αβάσιμο ισχυρισμό έχουν δώσει πολλοί γλωσσολόγοι (ο κ. Κουνάδης είναι πολιτικός μηχανικός) αλλά θα περιοριστώ σε έναν, εγνωσμένης άλλωστε συντηρητικότητας, τον Γ. Μπαμπινιώτη. Έχει γράψει λοιπόν ο Μπαμπινιώτης: Ο νέος που κατηγορούμε για τις 500 λέξεις δεν είναι ο ίδιος αυτός που γράφει μια κανονική έκθεση στο σχολείο, που συναγωνίζεται χιλιάδες άλλων νέων στις εισαγωγικές εξετάσεις ή που εξετάζεται προφορικά σε διάφορα αντικείμενα, χρησιμοποιώντας πολύ περισσότερες, μερικές χιλιάδες εναλλασσομένων λέξεων;

Μερικές χιλιάδες λοιπόν, όχι 500 ή 800.

* Αν έχετε απορία για την συνταγματική «προστασία» της γλώσσας που αναφέρει ο κ. Κουνάδης, πράγματι το Συνταγμα του 1952 περιλάμβανε το άρθρο 107, το οποίο άλλωστε ήταν απαράλλαχτο (και στην αρίθμηση και στο περιεχόμενο) με το αντίστοιχο άρθρο του Συντάγματος του 1911, και είχε ως εξής: «Επίσημος γλώσσα του Κράτους είναι εκείνη, εις την οποίαν συντάσσονται το πολίτευμα και της ελληνικής νομοθεσίας τα κείμενα·πάσα προς παραφθοράν ταύτης επέμβασις απαγορεύεται».

Βέβαια, ένας τέτοιος κυκλικός ορισμός δεν ξέρω πόση «προστασία» παρέχει, αφού η αλλαγή της γλωσσικής μορφής στην οποία συντάσσεται η νομοθεσία αυτομάτως θα επέφερε και αλλαγή της «επίσημης γλωσσικής μορφής», αλλά κρινοντας από ορισμένες πρόσφατες αποφάσεις του ΣτΕ μάλλον πρέπει να χαιρετίσουμε τον συνταγματικό νομοθέτη του 1975 που μερίμνησε για την κατάργηση του παρωχημένου αυτού άρθρου.

* Προσέξτε ότι αιδημόνως ο κ. Κουνάδης παρέλειψε να αναφερθεί στο «Σύνταγμα» του 1968, στο οποίο ορκίστηκε όταν ανέλαβε, περί το 1970, διορισμενος πρόεδρος του ΣΕΓΑΣ, ένα αξίωμα που λείπει αλλωστε από το βιογραφικό του στην εφημερίδα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αιωνίως θνήσκουσα γλώσσα, Επιγραφές, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , | 185 Σχόλια »

Μηνολόγιον Απριλίου 2018

Posted by sarant στο 1 Απρίλιος, 2018

Για άλλη μια φορά, το ιστολόγιο βρίσκεται σε δίλημμα -είναι μεν πρώτη του μηνός, είναι όμως και Κυριακή. Την πρώτη του μηνός βάζουμε το Μηνολόγιο, την Κυριακή κάποιο λογοτεχνικό άρθρο. Ποιο από τα δύο θα προπορευτεί και ποιο θα υποχωρήσει; Επειδή και η αυριανή μέρα έχει θέμα δεσμευμένο, διάλεξα να θυσιάσω το λογοτεχνικό μας άρθρο.

Το Μηνολόγιο, λοιπόν, που το δημοσιεύω εδώ συνήθως την πρώτη του μηνός, ήταν ιδέα του πατέρα μου, του αξέχαστου Δημήτρη Σαραντάκου, ο οποίος αρχικά το δημοσίευε στο περιοδικό Φιστίκι, που το έβγαζε επί πολλά χρόνια στην Αίγινα. Στο εδώ ιστολόγιο, το Μηνολόγιο άρχισε να δημοσιεύεται τον Οκτώβρη του 2010 και βέβαια μέσα σε 12 μήνες έκλεισε τον κύκλο. Τότε, αποφάσισα να εξακολουθήσω να το δημοσιεύω στις αρχές κάθε μήνα, επειδή έχει γίνει το σταθερό σημείο αναφοράς που ενημερώνεται συνεχώς με δικά σας σχόλια μέσα στη διάρκεια του μήνα, σχόλια που συνήθως αφορούν επισήμανση ημερομηνιών, αν και κυρίως αγγελτήρια θανάτων.

Οπότε, συνεχίζω τις δημοσιεύσεις όσο θα υπάρχει ενδιαφέρον, προσθέτοντας πάντοτε δικές σας προτάσεις από πέρυσι. Πάντως, σε κάποιες περιπτώσεις η επέτειος έχει εσκεμμένα μετατεθεί κατά μία ημέρα.

Κυ 1 Του βαρώνου Μυγχάουζεν και των ανιδιοτελώς ψευδομένων
Δε 2 Διεθνής ημέρα παιδικού βιβλίου
Τρ 3 Γενέσιον Θεοδώρου Κολοκοτρώνη του στρατηλάτου
Τε 4 Γενέσιον Ανδρέου Ταρκόφσκη και αυτοκτονία Δημητρίου Χριστούλα
Πε 5 Ιακώβου Καζανόβα του μεγάλου εραστού
Πα 6 Του ζωγράφου Ραφαήλου
Σα 7 Παγκόσμια ημέρα υγείας – Ιπποκράτους του Κώου
Κυ 8 Γενέσιον Ιακώβου Μπρελ
Δε 9 † Φραγκίσκου Βάκωνος
Τρ 10 Θρίαμβος Σπυρίδωνος Λούη του ωκύποδος
Τε 11 Γιούρι Γκαγκάριν, του πρώτου ανθρώπου εις το Διάστημα
Πε 12 Τα μεγάλα Διονύσια
Πα 13 Βαρούχ Σπινόζα του προδρόμου του Διαφωτισμού και Σαμουήλ Μπέκετ γενέσιον
Σα 14 † Βλαδιμήρου Μαγιακόφσκι αυτοχειριασμός
Κυ 15 Λεονάρδου ντα Βίντσι
Δε 16 † Γεωργίου Βιζυηνού, το τελευταίον της ζωής του ταξίδιον
Τρ 17 Γενέσιον Κωνσταντίνου Καβάφη και τελευτή Νίκου Παπάζογλου και Δημήτρη Μητροπάνου
Τε 18 † Αλβέρτου Αϊνστάιν τελευτή
Πε 19 † Καρόλου Δαρβίνου
Πα 20 Ιωάννου Ιακώβου Ρουσώ και του Κοινωνικού Συμβολαίου
Σα 21 Βεβήλωσις του Φοίνικος (αποφράς ημέρα)
Κυ 22 † Γουλιέλμου Σαιξπήρου του μεγάλου δραματουργού
Δε 23 † Τελευτή Γεωργίου Καραϊσκάκη
Τρ 24 Της γενοκτονίας των Αρμενίων
Τε 25 † Μαγελάνου του εξερευνητού
Πε 26 Γενέσιον Ευγενίου Ντελακρουά
Πα 27 Γενέσιον Αδαμαντίου Κοραή του Διαφωτιστού
Σα 28 Μιχαήλ Λομονόσωφ
Κυ 29 † Κωνσταντίνου Καβάφη του ανεπαναλήπτου
Δε 30 Μαρίας Πολυδούρη τελευτή.

Να διευκρινίσω εδώ ότι η νίκη του Σπύρου Λούη στην Ολυμπιάδα του 1896 έγινε, με το τότε ημερολόγιο, στις 29 Μαρτίου. Ωστόσο, δεδομένου ότι οι Ολυμπιακοί αγώνες είναι ένα διεθνές γεγονός, και επειδή την ίδια μέρα το μηνολόγιο τιμά τη μνήμη ενός δικού μας προσώπου, προτίμησα να τιμήσω τον Λούη με το νέο ημερολόγιο, αλλά ας έχουμε κατά νου την αλλαγή των ημερολογίων.

Μια ακόμα διευκρίνιση είναι ότι στις 29 Απριλίου δεν έχουμε μόνο τον θάνατο του Καβάφη αλλά και τη γέννησή του: ο ποιητής ανήκει στη σχετικά σπάνια κατηγορία ανθρώπων που έφυγαν από τον κόσμο τη μέρα των γενεθλίων τους. Αυτό όμως ισχύει μόνο με το νέο ημερολόγιο: με το παλαιό, που ίσχυε το 1863, ο Καβάφης γεννήθηκε στις 17 Απριλίου γι’ αυτό και τον τιμάμε και εκείνη την ημερομηνία.

Βέβαια, σήμερα είναι και πρωταπριλιά και ίσως θα έπρεπε να βάλουμε ένα πρωταπριλιάτικο αστείο (όπως είχαμε βάλει πριν από μερικά χρόνια). Ωστόσο, στις μέρες μας δυσκολεύεται κανείς να βρει ένα πρωταπριλιάτικο που να μην έχει γίνει ή να μην υπάρχει κίνδυνος να γίνει πραγματικότητα.  Οπότε, παραιτούμαι από τα πρωταπριλιάτικα, αν όμως διαβάσετε κάποιο γουστόζικο και πρωτότυπο μπορείτε να το αναφέρετε εδώ. Δείτε και ένα παλιότερο άρθρο μας για μερικά πετυχημένα πρωταπριλιάτικα αστεία, καθώς κι ένα σχετικό γιουτουμπάκι για τα ελβετικά σπαγγετόδεντρα, όπως και ένα γλωσσικό πρωταπριλιάτικο από παλιότερα: Η τρόικα επιβάλλει το λατινικό αλφάβητο.

Κατά τα άλλα, ο Απρίλιος, πέρα από την πρωταπριλιά, είναι επίσης (κατά τον Έλιοτ) ο μήνας ο σκληρός, γεννώντας μέσα απ’ την πεθαμένη γη τις πασχαλιές, ενώ σύμφωνα με ένα παμπάλαιο δημοτικό τραγούδι είναι και απριλοφόρητος (δείτε το παλιό μας άρθρο) -ωστόσο, το επίθετο “απριλιανός” έχει σπιλωθεί, ώσπου να την ξεχάσουμε, από τη δικτατορία της 21ης Απριλίου 1967.

Επίσης, ο Απρίλης είναι συνήθως ο μήνας του Πάσχα -το οποίο μπορεί να πέσει από 4 Απριλίου έως 8 Μαΐου, άρα τις περισσότερες φορές πέφτει Απρίλη, φέτος μάλιστα νωρίς-νωρίς.

Επειδή, σε αντίθεση με τον άστατο Μάρτη, τον Απρίλη η άνοιξη έχει πια εδραιωθεί, πολύ συχνά τους δυο καθαρόαιμους ανοιξιάτικους μήνες τους λέμε μαζί: Απριλομάης ή και Μαγιάπριλο, λέξεις ποιητικότατες. Υπάρχει πάντως και η παροιμία «των καλών ναυτών τα ταίρια, το μαγιάπριλο χηρεύουν», για τις αιφνίδιες ανοιξιάτικες κακοκαιρίες, όπως και η «στον καταραμένο τόπο, το Μαγιάπριλο χιονίζει», που τη λέμε και μόνο για τον Μάη. Βέβαια, οι απριλιάτικες βροχές χρειάζονται: Αν κάνει ο Μάρτης δυο νερά κι ο Απρίλης άλλο ένα, χαρά σ’ εκείνον τον ζευγά που’χει πολλά σπαρμένα, λέει μια γνωστή παροιμία, και «Τ’ Απριλιού κάθε σταλαματιά νερό είναι βαρέλι λάδι», ένα όχι πολύ γνωστό κεφαλονίτικο γνωμικό.

Πάντως, στην Κεντρική Ευρώπη ο Απρίλης είναι πολύ πιο άστατος -έχει τα σουσούμια του δικού μας Μάρτη, κι έτσι υπάρχουν γερμανικές παροιμίες όπως April, April, er macht was er will (κάνει ό,τι θέλει) ή η έκφραση launisch wie April (παλαβός σαν Απρίλης).

Η λέξη Απρίλιος είναι μάλλον είδος αντιδανείου. Πράγματι, το λατινικό aprilis (όλα τα ονόματα των μηνών έχουν λατινική προέλευση), σύμφωνα με μια παμπάλαιη ετυμολογία προέρχεται από το ρήμα aperire (ανοίγω). Επί αιώνες, οι φιλόλογοι έμειναν ικανοποιημένοι από την εξήγηση αυτή, που άλλωστε είναι απολύτως ευλογοφανής, μια και τον Απρίλιο «ανοίγει» ο καιρός, γίνεται ανοιξιάτικος και φιλικός. Να θυμίσουμε και την δική μας άνοιξη. Όμως ο Emile Benveniste υποστήριξε, πειστικά, ότι ο Απρίλιος προέρχεται από την θεά Αφροδίτη, και ειδικότερα από τον συγκεκομμένο τύπο του ονόματός της, το υποκοριστικό Αφρώ. Αλλά δεν πήγε κατευθείαν από τα ελληνικά στα λατινικά -μεσολάβησαν οι ετρούσκοι, και ο ετρουσκικός τύπος, apru, είναι αυτός που πήραν οι ρωμαίοι. Η εξήγηση του Μπενβενίστ γίνεται απόλυτα πειστική αν σκεφτούμε ότι ο γειτονικός μήνας του Απρίλη, ο Μάρτιος, δεν είναι άλλος από τον μήνα του θεού Αρη (Mars στα λατινικά), και απ’ αυτόν έχει πάρει τ’ όνομά του. Και, όπως ξέρουμε, η Αφροδίτη και ο Αρης είχαν στη μυθολογία κάτι παραπάνω από στενούς δεσμούς. Λογικό ήταν να έχουν και τους μήνες τους πλάι-πλάι. Αλλωστε, και Ρωμαίοι το αναγνώριζαν αυτό, όπως ο Οβίδιος. Κι αν ο Απρίλης είναι όντως της Αφροδίτης, δικαιώνεται ακόμα περισσότερο ο σολωμικός στίχος έστησ’ ο Έρωτας χορό με τον ξανθόν Απρίλη.

Υπάρχει πάντως και επώνυμο Απρίλης, το οποίο όπως βλέπω επιχωριάζει στη Φαλάνη του ν. Λαρίσης.

Επίσης, την 1η Απριλίου, ανάμεσα στις άλλες επέτειες που υπάρχουν, και που δεν χώρεσαν στο μηνολόγιο (όπως είναι η έναρξη του κυπριακού αγώνα ανεξαρτησίας το 1955 ή η δημιουργία του Gmail, που σήμερα γίνεται 12 χρονών), είναι και μια ιδιωτική, ας πούμε, επέτειος, που πολύ ενδιαφέρει όσους ασχολούνται με τις μεταφράσεις και γενικότερα με τη γλώσσα. Πριν από 10 χρόνια, την πρωταπριλιά, ιδρύθηκε το μεταφραστικό φόρουμ Λεξιλογία, όπου γίνονται πολύ ενδιαφέρουσες συζητήσεις σαν κι αυτές για μεταφραστικά και γλωσσικά θέματα και όπου μπορείτε να βρείτε απάντηση σε όποια μεταφραστική απορία έχετε!

Να κλείσουμε μ’ ένα απριλιάτικο γιουτουμπάκι. Το βαλς του Απρίλη, σε μουσική Λάζαρου Σαμαρά και στίχους Σοφίας Καραχάλιου, με τη Φωτεινή Βελεσιώτου.

Καλό μήνα και θα περιμένω τα σχόλιά σας. Θα το εκτιμήσω ιδιαίτερα αν συνεχίσετε να κάνετε σχόλια, αφού από σήμερα μπήκε φόρος 0,01 ευρώ για κάθε σχόλιο σε ιστολόγιο, το λεγόμενο ΕΤΗΣΙ (Ειδικό Τελος Ηλεκτρονικού Σχολιασμού Ιστολογίων). Να σημειωθεί πως αν το σχόλιο έχει και εικόνα ή βίντεο το τέλος ανεβαίνει στα 0,05 ευρώ.

Posted in Αντιδάνεια, Δημήτρης Σαραντάκος, Επώνυμα, Επετειακά, Ετυμολογικά, Μηνολόγιο, Παροιμίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 188 Σχόλια »

Πότε απολογούμαστε;

Posted by sarant στο 26 Μαρτίου, 2018

Το σημερινό άρθρο αρχικά το ειχα εντάξει στα προχτεσινά μεζεδάκια, τελικά ομως αποφάσισα να το αυτονομήσω επειδή επιανε πολύ χώρο στην πιατέλα, αφού μάλιστα το ενδιαφέρον που παρουσιάζει δεν είναι απλώς επικαιρικό.

Βέβαια, η αφορμή για να τεθεί το ζήτημα ήταν ένα μικρογεγονός της επικαιρότητας, και μάλιστα της διαδικτυακής, από εκείνα που όταν σκάνε προκαλούν μεγάλο θόρυβο («σάλο» κατά το κλισέ) αλλά την επομένη ή τη μεθεπομένη έχουν ξεχαστεί κι έρχεται η σειρά για να «προκαλέσει σάλο» κάποιο άλλο συμβάν, ίνα πληρωθεί το ρηθέν «κάθε θάμα τρεις ημέρες, το μεγάλο τέσσερις».

Την περασμένη βδομάδα λοιπόν είχαμε τη διαγραφή της Έλλης Παπαγγελή από τη ΝΔ, επειδή αποκάλεσε (περίπου) Βούλγαρους τους οπαδούς του ΠΑΟΚ σε ένα σχόλιό της στο Τουίτερ ή στη σελίδα της στο Φεισμπουκ. Η Έλλη Παπαγγελή είναι μοντέλο και συχνά εκφράζει ακραίες δεξιές θέσεις, καμιά φορά με αφέλεια, όπως όταν έγραψε ότι στα δεκαπέντε χρονια της διάβασε τον Μαρξ και τον απέρριψε και άλλοτε με σοβαρότητα, όπως όταν κατήγγειλε τη «μυθολογία» του Πολυτεχνείου.

Γράφω «περίπου» διοτι αν κατάλαβα καλά, η Ε.Π. σχολίαζε μια ανακοίνωση συλλογής υπογραφών μιας μερίδας φανατικών Παοκτζήδων, η οποία έλεγε ότι, σε περιπτωση που η ομάδα τιμωρηθεί τελεσίδικα, εκείνοι θα αγνοήσουν την πρόσκληση σε ενδεχόμενη επιστράτευση: «εμείς δεν πολεμάμε για την Ελλάδα σας«. Απαντώντας σε αυτό, η Ε.Π. σχολίασε «Θα πάνε στον πόλεμο, αλλά με το βουλγαρικό στρατόπεδο» (ή κάτι τέτοιο).

Προτιμώ να μη σχολιάσω ούτε τη μια ουτε την άλλη τοποθέτηση, πάντως θέλω να επισημάνω ότι με ενόχλησε το γεγονός ότι τα περισσότερα διαδικτυακά άρθρα που κάλυπταν τις δηλώσεις της κ. Παπαγγελή συνόδευαν το άρθρο με κάποια ημίγυμνη ή αποκαλυπτική φωτογραφία της, κάτι που το βρίσκω σεξιστικό -και θα παρακαλέσω στα σχόλια να μην βάλετε τέτοιες φωτογραφίες. Κάποιοι, σε παρομοιες συζητήσεις, αντέταξαν ότι «μόνο τέτοιες φωτογραφίες βγάζει», που ίσως θυμίζει, αν και δεν είναι εντελώς ίδια περιπτωση, το «εγώ δεν είμαι ρατσιστής, εκείνος είναι αράπης». Αλλά πλατειάζω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Ξενισμοί | Με ετικέτα: , , , , , , , | 122 Σχόλια »