Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Λεξιλογία’

Η ουρά της ουράς του γαϊδάρου

Posted by sarant στο 23 Οκτώβριος, 2017

Το άρθρο της Παρασκευής είχε για θέμα την ουρά του γαϊδάρου και της καμήλας, στο σημερινό θα ασχοληθούμε με την ουρά που άφησε το άρθρο εκείνο, με την ουρά της ουράς δηλαδή.

Πιο σωστά, με μία από τις δύο ουρές, δηλαδή με ένα από τα δύο ζητήματα που αναδείχτηκαν κατά τη συζήτηση του άρθρου τόσο εδώ όσο και στο Φέισμπουκ.

Η άλλη ουρά, που θα την αναφέρω μόνο επιγραμματικά, είναι η κοπτοραπτική διαστρέβλωση που έκανε κάποιος, απομονώνοντας ένα κομμάτι του άρθρου, για να υποστηρίξει ότι το άρθρο δικαιολογούσε το λάθος του Αλ. Τσίπρα με το queue και το tail. Χαρακτηριστικό ειναι πως ακριβώς από κάτω από το απόκομμα που παρουσίασε ο κοπτοράπτης υπήρχε η ρητή δήλωση ότι πρόκειται για μαργαριτάρι! Τέλος πάντων, το παρήγορο ήταν πως βρέθηκαν αρκετοί φίλοι (που δεν σχολιάζουν εδώ) να επισημάνουν την κατάφωρη διαστρέβλωση. Διασκεδαστικό ήταν επίσης ότι κάποιοι θεώρησαν ότι η εραλδική είναι… γλώσσα!

Αλλά με την κακοπιστία και τη βλακεία δεν έχει νόημα να ασχολείται κανείς, το άρθρο σήμερα θα αφιερωθεί στην άλλη ουρά της ουράς, στο άλλο ζήτημα που αναδείχτηκε -και εδώ και στο Φέισμπουκ- δηλαδή «αν μεταφράζονται οι παροιμίες». Αυτό μπορούμε να το συζητήσουμε εποικοδομητικά και να βγουν ίσως και κάποια συμπεράσματα.

Είναι ένα θέμα που με απασχολεί αρκετόν καιρό, οπότε κάποια πράγματα θα τα έχω ξαναγράψει εδώ ή θα τα έχω ξαναπεί π.χ. στην παρουσίαση του βιβλίου μου «Λόγια του αέρα», που ήταν αφιερωμένο ακριβώς στις «παγιωμένες εκφράσεις» -ο όρος αυτός εννοεί τις εκφράσεις που επίσης λέγονται παροιμιακές ή ιδιωματικές.

Υπάρχει έτσι κι αλλιώς στη βιβλιογραφία αρκετό μπέρδεμα ανάμεσα σε παροιμίες και σε παροιμιακές εκφράσεις, πρόκειται για συγγενικά φρασεολογικά στοιχεία, και στο προχτεσινό άρθρο είχα γράψει πως η μεταξύ τους διαχωριστική γραμμή δεν είναι καθόλου καθαρή.

Ένας τρόπος για να διακρίνουμε την παροιμία από την παροιμιακή έκφραση είναι η κλιτότητα, παναπεί αν κλίνονται. Η παροιμια χρησιμοποιείται ως έχει, στερεότυπη, διότι αποτελεί αυτοτελή φράση: Κάλλιο πέντε και στο χέρι παρά δέκα και καρτέρει. Κάνε το καλό και ρίξτο στο γιαλό. Οπού κοπελομάθει δεν γερονταφήνει. Η παροιμιακή έκφραση εντάσσεται σε ευρύτερες φράσεις και, πάντως, κλίνεται: Μου έβαλε τα δυο πόδια σ’ ένα παπούτσι. Θα σου βάλω τα δυο πόδια σ’ ένα παπούτσι αν δεν κάνεις αυτό που σου λέω. Πρόσεξέ την, θα σου βάλει τα δυο πόδια σ’ ένα παπούτσι.

Αυτό το αναφέρω παρεμπιπτόντως, για να πάμε στη δεύτερη διαφορά μεταξύ παροιμιών και παροιμιακών εκφράσεων, που θα είναι και το αντικείμενο του άρθρου μας: το αν και κατά πόσο μεταφράζονται, ή αλλιώς «η μεταφρασιμότητά» τους.

Ως προς τη μεταφρασιμότητα, μπορούμε να διακρίνουμε τρία επίπεδα:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Λεξικογραφικά, Μεταφραστικά, Μεταμπλόγκειν, Παροιμίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 128 Σχόλια »

Με τις σαγιονάρες

Posted by sarant στο 10 Αύγουστος, 2017

Το καλοκαίρι φοράμε σαγιονάρες, ιδίως στην παραλία. Κανονικά, οι σαγιονάρες είναι τα πατούμενα όπως στην εικόνα, δηλαδή, όπως λέει το ΛΚΝ, «είδος πλαστικής παντόφλας που συγκρατείται από δύο λουριά σε σχήμα V, που η γωνία τους περνά από το μεγάλο δάχτυλο».

Ωστόσο, νομίζω πως οι περισσότεροι θα χαρακτηρίσουν σαγιονάρες και τα άλλα είδη «πλαστικής παντόφλας», ιδίως εκείνες τις παλιές, τις καφετιές, με τις δύο πλατιές πλαστικές λωρίδες που σχημάτιζαν Χ. Τέτοιες κατασκεύαζε έναν καιρό ο στρατός και τις έδιναν στους φαντάρους, αν και νομίζω ότι τώρα πια δεν τις φτιάχνουν οι ίδιοι.

Τις σαγιονάρες τις χρησιμοποιώ καμιά φορά στην έκφραση «φράκο με σαγιονάρες», όταν θέλω να ψέξω κάποιον που ανακατεύει λέξεις πολύ λόγιες και πολύ λαϊκές π.χ. κάποιος που έγραψε «ιδιότητες που απάδουν από χέρι τέτοιων κατηγοριών», όπου το σαφώς λόγιο ρήμα «απάδω» δεν συνδυάζεται καλά με το χαρτοπαικτικό «από χέρι» -η συγκεκριμένη πρόταση, παλιό μαργαριτάρι του γελοιογράφου Στάθη, έχει και το κουσούρι της γενικομανιας, βέβαια, διότι το απάδω δεν συντάσσεται με γενική. Τέλος πάντων, η φράση μού φαίνεται τόσο αταίριαστη όπως κάποιος που φοράει επίσημο ένδυμα, φράκο, με σαγιονάρες. Πολλοί βέβαια θεωρούν γενικά τις σαγιονάρες σαν επιτομή του κιτς, όχι όμως εγώ.

Όμως εδώ δεν ενδυματολογούμε, αλλά λεξιλογούμε. Η σαγιονάρα λοιπόν είναι μια από τις λέξεις που μπήκαν στη γλώσσα μας εξαιτίας του κινηματογράφου. Είναι κάμποσες τέτοιες λέξεις π.χ. το ζιβάγκο -ο φίλος Τιπούκειτος είχε παλιά γράψει ένα σχετικό άρθρο, αν και η σαγιονάρα αναφέρεται μόνο στα σχόλια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ενδύματα και υποδήματα, Ιστορίες λέξεων, Κινηματογράφος | Με ετικέτα: , , , , , | 189 Σχόλια »

Σαρανταπεντάρια

Posted by sarant στο 3 Ιουλίου, 2017

Πολύ μας βασάνισε ο καύσωνας το τελευταίο τετραήμερο, αλλά τουλάχιστο μας έδωσε έμμεσα την αφορμή για το σημερινό σύντομο άρθρο -σύντομο, διότι γράφεται ενώ ακόμα έξω κάνει πολλή ζέστη, οπότε θα είμαστε λακωνικοί.

Το Σάββατο λοιπόν άκουσα στο αναγγελτικό κάποιου δελτίου ειδήσεων τον εκφωνητή να αναγγέλλει με στόμφο: Δείτε σε ποιες περιοχές της χώρας θα χτυπήσει ο υδράργυρος σαρανταπεντάρια!

Ο υδράργυρος βέβαια είναι πλέον σχήμα λόγου, αφού, αν δεν κάνω λάθος, εδώ και χρόνια έχει απαγορευτεί η πώληση θερμομέτρων με υδράργυρο -οπότε, αυτό που εννοείται είναι «σε ποια μέρη θα ανέβει η θερμοκρασία στους 45 βαθμούς Κελσίου».

Και πράγματι, στα κοινωνικά μέσα άρχισαν να εμφανίζονται φωτογραφίες (ψηφιακών) θερμομέτρων από αυτοκίνητα ή από κινητές συσκευές, με την ένδειξη να φτάνει στους 45 βαθμούς, ενώ είδα και βιντεάκια από τη Λάρισα που έδειχναν κάποιους να τηγανίζουν αυγά χωρίς φωτιά, μόνο με τη θερμότητα θερμοκρασία του ήλιου.

Σε κάποιο άλλο άρθρο μπορεί να μαζέψουμε τα κλισέ που χρησιμοποιούν οι δημοσιογράφοι όταν έχει καύσωνα (καμίνι, σε σημείο βρασμού, λιώνει η άσφαλτος, στους Χ βαθμούς σκαρφάλωσε ο υδράργυρος) αλλά τώρα θα σταθούμε στα σαρανταπεντάρια.

Όπως θα περίμενε κανείς, η σημασία «σαρανταπεντάρι = θερμοκρασία 45 βαθμών» δεν είναι λεξικογραφημένη, και δεν θα μπορούσε να είναι. Τα λεξικά δεν είναι θησαυρός, να έχουν όλες τις άπαξ ειρημένες λέξεις και σημασίες της γλώσσας. Ελπίζω μάλιστα να μην χρειαστεί να λεξικογραφηθεί ποτέ αυτή η σημασία, δηλαδή να μην παγιωθούν οι καύσωνες τόσο που τα θερμοκρασιακά 45άρια να γίνουν κοινός τόπος.

Ωστόσο, το λήμμα σαρανταπεντάρι έχει βρει τη θέση του στα λεξικά, αλλά η λεξικογραφική κάλυψή του δεν είναι ούτε πλήρης, ούτε σωστή. Στο Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, αναφέρεται:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Επικαιρότητα, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , | 140 Σχόλια »

Πόσα είναι τα πλαίσια;

Posted by sarant στο 28 Ιουνίου, 2017

Σε μια ομάδα του Φέισμπουκ που ασχολείται με τα γλωσσικά θέματα, ένα μέλος έθεσε το ερώτημα: Γιατί κάποιοι λένε «στα πλαίσια»; Ένα δεν είναι;

Πρόκειται για ένα… φλέγον ζήτημα, που μας έχει απασχολήσει κάμποσες φορές και στο ιστολόγιο αλλά δεν του έχουμε αφιερώσει άρθρο (εκτός αν από τη ζέστη έχω ξεκουτιάνει και δεν το βρήκα). Ευκαιρία λοιπόν να το κάνουμε τώρα. Σημειώνω από την αρχή ότι έχω αντλήσει υλικό από μια παλιότερη συζήτηση στη Λεξιλογία, αλλά και από την πρόσφατη συζήτηση στο Φέισμπουκ.

Ο λόγος για την καθιερωμένη πια έκφραση «στο πλαίσιο του…» / «στα πλαίσια του…» που χρησιμοποιείται πολύ συχνά (πάρα πολύ συχνά, θα έλεγε κανείς) στον καθημερινό πολιτικοδημοσιογραφικό μας λόγο. «Η σημερινή εκδήλωση γίνεται στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Φιστικιού» ή «Η σημερινή εκδήλωση γίνεται στα πλαίσια του Φεστιβάλ Φιστικιού»: κατά τη γνώμη μου και οι δυο προτάσεις είναι συνώνυμες, εναλλάξιμες και εξίσου σωστές (και με την ευκαιρία να κάνω και μια γκριζωπή διαφήμιση για το Φεστιβάλ Φιστικιού που θα γίνει τον Σεπτέμβρη στην Αίγινα).

Δεν έχουν όμως όλοι την ίδια γνώμη -κάποιοι θεωρούν λανθασμένη την έκφραση «στα πλαίσια», είτε πάντοτε, είτε σε ορισμένες περιπτώσεις.

Κάποιοι υποστηρίζουν πως πρέπει πάντοτε να λέμε «στο πλαίσιο» και ποτέ «στα πλαίσια», διότι, όπως και το Κόμμα, ένα είναι το πλαίσιο. Μόνο στον κορνιζά μπορούμε να πούμε «τα πλαίσια» είχε γράψει το 2010 ο Ανδρ. Παππάς (αν και δεν ξέρω κατά πόσο διατηρεί και σήμερα την ίδια άτεγκτη άποψη). Ένας άλλος, που απεχθανόταν αυτή την έκφραση, ρωτούσε ειρωνικά: Στα πλαίσια… Και πόσα είναι δηλαδή αυτά τα πλαίσια;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λαθολογία, Μεταμπλόγκειν | Με ετικέτα: , , , , , , | 183 Σχόλια »

Drone, δηλαδή δρόνος

Posted by sarant στο 2 Ιουνίου, 2017

Επί δεκαετίες ήταν περιορισμένα στον στρατιωτικό τομέα, στις αρχές του αιώνα έκαναν την εμφάνισή τους και σε μη στρατιωτικές χρήσεις, πριν από πέντε χρόνια ήταν ακόμα καινοτομία, σήμερα η τιμή τους έχει πέσει τόσο που τα αγοράζουν και οι ιδιώτες που έχουν μανία με τις καινούργιες συσκευές, οι γκατζετάκηδες, χωρίς να ξέρουν και πολύ τι θα τα κάνουν. Υπόσχονται να φέρουν επανάσταση σε πολλές πτυχές της ανθρώπινης δραστηριότητας, από τις παραδόσεις αλληλογραφίας στις μεγαλουπόλεις ίσαμε τις φτηνές κινηματογραφήσεις τοπίων, αλλά και κάμποσες απειλές, σε σημείο που οι ολλανδικές αρχές, όπως διαβάζω, έχουν εκπαιδεύσει αετούς να προστατεύουν ευαίσθητες εγκαταστάσεις από ενδεχόμενες επιθέσεις με τέτοια αντικείμενα.

Ποια αντικείμενα; Θα το καταλάβατε ότι εννοώ τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη (ΜΕΑ), όπως τα λέει η Αεροπορία μας. Ο αγγλικός όρος είναι Unmanned Aerial Vehicle (UAV) στην επίσημη ορολογία και drone στην καθομιλουμένη. Ο επίσημος όρος δεν θα με απασχολήσει ιδιαίτερα, άλλωστε και η υπάρχουσα απόδοσή του μια χαρά είναι -για τις στρατιωτικές μονάδες.

Στο σημείωμα αυτό θα εξετάσουμε πώς μπορεί να αποδοθεί ο όρος της καθομιλουμένης, ο όρος drone. Υποστηρίζω ότι η καλύτερη απόδοση είναι ο εξελληνισμός, δηλαδή να πούμε «δρόνος». Τη λύση αυτή την εφαρμόζω στα προσωπικά μου κείμενα και στις μεταφράσεις μου, και όταν πριν από τρία χρόνια είχε βρεθεί ο Σήφης ο κροκόδειλος σε εκείνη τη λίμνη της Κρήτης, και έγινε κατορθωτό να βιντεοσκοπηθεί χάρη σε έναν δρόνο, αυτή την απόδοση είχα χρησιμοποιήσει στο άρθρο μου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Νεολογισμοί, Ορολογία | Με ετικέτα: , , | 224 Σχόλια »

Η πρέκνα και τα λεξικά μας

Posted by sarant στο 30 Μαΐου, 2017

Καθώς είμαι ακόμα σε ταξίδι, ανεβάζω σήμερα ένα παλιό άρθρο, ελπίζοντας πως οι περισσότεροι δεν θα το ξέρετε ή δεν θα το θυμάστε. Ελπίδα βάσιμη, διότι η πρώτη δημοσίευσή του  έγινε όταν το ιστολόγιο όχι απλώς δεν είχε σαραντίσει, αλλά μόλις έκλεινε 10 μέρες ζωής. Και για να μην παραπονιούντι οι παλιοί θαμώνες, σε τούτην την επανάληψη έχω προσθέσει μερικά πράγματα.

Για τα λεξικά μας, η λέξη πρέκνα δεν υπάρχει. Δεν θα τη βρείτε ούτε στον Μπαμπινιώτη, ούτε στου Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη, ούτε στο Μέγα του Παπύρου, ούτε στον τρίτομο Σταματάκο, ούτε καν στον 15τομο Δημητράκο.  Αν είναι δικαιολογημένη αυτή η  παράλειψη ή όχι, θα το πούμε μετά.

Τι είναι όμως πρέκνα; Τη λέξη την ξαναβρήκα σε ένα διήγημα του Ιωάννου, Εν ταις ημέραις εκείναις, που ανέβασα τις προάλλες, που μιλάει για τον αφανισμό των Εβραίων:

Ένα κοκκινομάλλικο κορίτσι με πρέκνες στο πρόσωπο δεκατέσσερα με δεκαπέντε χρονώ,

Εδώ η οφθαλμοφανής σημασία είναι φακίδες, αλλά η λέξη περισσότερο χρησιμοποιείται για στίγματα, όπως αυτά της ηλικίας. Στη συζήτηση που έγινε στο φόρουμ Λεξιλογία, μια φίλη πρόσφερε το εξής άριστο παράδειγμα χρήσης, που το άκουσε από μια φίλη της Πολίτισσα:  «Άσε, μεγαλώνοντας γέμισα πρέκνες, εγώ που ποτέ δεν ήμουν πρεκνιάρα». Και συμπληρώνει, η φίλη, «Την πρώτη φορά που μας το είπε την κοιτάγαμε καλά-καλά, τώρα το λέμε κι εμείς».

Πρέκνες έχει και η ρόγα του σταφυλιού και μάλιστα υπάρχει και ποικιλία σταφυλιού, της περιοχής της Νάουσας, που λέγεται πρεκνάδι, ή πρικνάδι ή πρεκνιάρικο ή πρέκνα. Λέγεται έτσι επειδή έχει «ρώγες χρώματος κιτρινόξανθου με μικρά μαύρα στίγματα». Φίλος οινόφιλος λέει πως το συγκεκριμένο κρασί είναι από τις πιο εύγευστες ελληνικές ποικιλίες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Επαναλήψεις, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , | 134 Σχόλια »

Ο κουμπαράς της κουμπάρας

Posted by sarant στο 12 Απρίλιος, 2017

Την έκφραση μας τη θύμισε τις προάλλες ο Αλέξης Τσίπρας, στις κοινές δηλώσεις που έκανε μαζί με τον Ντόναλντ Τουσκ. Εκφράζοντας τη δυσφορία του για την καθυστέρηση στο κλείσιμο της αξιολόγησης, είπε: «Και επειδή εδώ δεν παίζουμε ένα παιχνίδι όπως παίζαμε μικροί τις κουμπάρες, εδώ παίζουμε με το μέλλον ενός ολόκληρου λαού, αυτό πρέπει να σταματήσει».

Πολλοί αναρωτήθηκαν πώς άραγε θα απέδωσε τη φράση ο διερμηνέας -αλλά βέβαια δεν υπάρχει λόγος να μεταφραστεί κατά λέξη μια ιδιωματική έκφραση. Ένας καλός διερμηνέας έχει κάμποσες εναλλακτικές λύσεις -ίσως το απλούστερο για τη φράση του Τσίπρα να είναι αυτό που αναφέρθηκε στη σχετική συζήτηση στη Λεξιλογία, από την οποία έχω αντλήσει κάποια πράγματα: We will not tolerate games being played at the expense of the Greek people… Όσο για το αγγλικό αντίστοιχο της έκφρασης γενικά, το «δεν παίζουμε τις κουμπάρες» μπορεί να αποδοθεί με κάτι σαν «let’s stop kidding each other», που το λέει κι ένα τραγούδι.

Κατά σύμπτωση, η έκφραση είναι μία από τις 1001 εκφράσεις που εξετάζω στο βιβλίο μου «Λόγια του αέρα«, αν και εκεί τη λημματογραφώ υπό μορφή ερώτησης: «Τις κουμπάρες θα παίξουμε;» και απλώς αναφέρω την άλλη μορφή. Η ερώτηση βέβαια είναι ρητορική: υπονοεί ότι τα πράγματα είναι σοβαρά, δεν σηκώνουν επιπολαιότητες.

Είτε ως ερώτηση, είτε ως δήλωση (και σε πρώτο πρόσωπο: «εγώ δεν παίζω τις κουμπάρες» = δεν αστειεύομαι) η φράση επικρίνει την ανώριμη αντιμετώπιση σοβαρών θεμάτων, αφού συγκρίνει την αντιμετώπιση αυτή όχι απλώς με ένα παιδικό παιχνίδι αλλά, επιπλέον, με ένα κατεξοχήν κοριτσίστικο παιχνίδι -βέβαια τα κορίτσια είναι σε γενικές γραμμές πολύ ωριμότερα από τα συνομήλικά τους αγόρια, αλλά αυτό η σύμβαση της πατριαρχικής κοινωνίας το προσπερνάει αγέρωχα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 156 Σχόλια »

Μηνολόγιον Απριλίου 2017

Posted by sarant στο 1 Απρίλιος, 2017

Σήμερα το ιστολόγιο βρίσκεται σε δίλημμα -είναι μεν πρώτη του μηνός, είναι όμως και Σάββατο. Την πρώτη του μηνός βάζουμε το Μηνολόγιο, το Σάββατο τα μεζεδάκια. Ποιο από τα δύο θα προπορευτεί και ποιο θα υποχωρήσει; Διάλεξα να μεταθέσω τα μεζεδάκια αύριο Κυριακή -έτσι βέβαια χάνεται το λογοτεχνικό μας άρθρο αλλά θα το αναπληρώσω σε πρώτη ευκαιρία.

Το Μηνολόγιο, λοιπόν, που το δημοσιεύω εδώ συνήθως την πρώτη του μηνός, ήταν ιδέα του πατέρα μου, του αξέχαστου Δημήτρη Σαραντάκου, ο οποίος αρχικά το δημοσίευε στο περιοδικό Φιστίκι, που το έβγαζε επί πολλά χρόνια στην Αίγινα. Στο εδώ ιστολόγιο, το Μηνολόγιο άρχισε να δημοσιεύεται τον Οκτώβρη του 2010 και βέβαια μέσα σε 12 μήνες έκλεισε τον κύκλο. Τότε, αποφάσισα να εξακολουθήσω να το δημοσιεύω στις αρχές κάθε μήνα, επειδή έχει γίνει το σταθερό σημείο αναφοράς που ενημερώνεται συνεχώς με δικά σας σχόλια μέσα στη διάρκεια του μήνα, σχόλια που συνήθως αφορούν επισήμανση ημερομηνιών, αν και κυρίως αγγελτήρια θανάτων.

Οπότε, συνεχίζω τις δημοσιεύσεις όσο θα υπάρχει ενδιαφέρον, προσθέτοντας πάντοτε δικές σας προτάσεις από πέρυσι. Πάντως, σε κάποιες περιπτώσεις η επέτειος έχει εσκεμμένα μετατεθεί κατά μία ημέρα.

Σα 1 Του βαρώνου Μυγχάουζεν και των ανιδιοτελώς ψευδομένων
Κυ 2 Διεθνής ημέρα παιδικού βιβλίου
Δε 3 Γενέσιον Θεοδώρου Κολοκοτρώνη του στρατηλάτου
Τρ 4 Γενέσιον Ανδρέου Ταρκόφσκη και αυτοκτονία Δημητρίου Χριστούλα
Τε 5 Ιακώβου Καζανόβα του μεγάλου εραστού
Πε 6 Του ζωγράφου Ραφαήλου
Πα 7 Παγκόσμια ημέρα υγείας – Ιπποκράτους του Κώου
Σα 8 Γενέσιον Ιακώβου Μπρελ
Κυ 9 † Φραγκίσκου Βάκωνος
Δε 10 Θρίαμβος Σπυρίδωνος Λούη του ωκύποδος
Τρ 11 Γιούρι Γκαγκάριν, του πρώτου ανθρώπου εις το Διάστημα
Τε 12 Τα μεγάλα Διονύσια
Πε 13 Βαρούχ Σπινόζα του προδρόμου του Διαφωτισμού και Σαμουήλ Μπέκετ γενέσιον
Πα 14 † Βλαδιμήρου Μαγιακόφσκι αυτοχειριασμός
Σα 15 Λεονάρδου ντα Βίντσι
Κυ 16 † Γεωργίου Βιζυηνού, το τελευταίον της ζωής του ταξίδιον
Δε 17 Γενέσιον Κωνσταντίνου Καβάφη και τελευτή Νίκου Παπάζογλου και Δημήτρη Μητροπάνου
Τρ 18 † Αλβέρτου Αϊνστάιν τελευτή
Τε 19 † Καρόλου Δαρβίνου
Πε 20 Ιωάννου Ιακώβου Ρουσώ και του Κοινωνικού Συμβολαίου
Πα 21 Βεβήλωσις του Φοίνικος (αποφράς ημέρα)
Σα 22 † Γουλιέλμου Σαιξπήρου του μεγάλου δραματουργού
Κυ 23 † Τελευτή Γεωργίου Καραϊσκάκη
Δε 24 Της γενοκτονίας των Αρμενίων
Τρ 25 † Μαγελάνου του εξερευνητού
Τε 26 Γενέσιον Ευγενίου Ντελακρουά
Πε 27 Γενέσιον Αδαμαντίου Κοραή του Διαφωτιστού
Πα 28 Μιχαήλ Λομονόσωφ
Σα 29 † Κωνσταντίνου Καβάφη του ανεπαναλήπτου
Κυ 30 Μαρίας Πολυδούρη τελευτή.

Να διευκρινίσω εδώ ότι η νίκη του Σπύρου Λούη στην Ολυμπιάδα του 1896 έγινε, με το τότε ημερολόγιο, στις 29 Μαρτίου. Ωστόσο, δεδομένου ότι οι Ολυμπιακοί αγώνες είναι ένα διεθνές γεγονός, και επειδή την ίδια μέρα το μηνολόγιο τιμά τη μνήμη ενός δικού μας προσώπου, ας μείνει εδώ, αλλά ας έχουμε κατά νου την αλλαγή των ημερολογίων.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Δημήτρης Σαραντάκος, Επετειακά, Ετυμολογικά, Μηνολόγιο, Παροιμίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 226 Σχόλια »

Το βάρβαρο φυτό

Posted by sarant στο 29 Μαρτίου, 2017

Προχτές που είχα πάει στο μανάβικο (δηλαδή, στο τμήμα οπωρολαχανικών του σουπερμάρκετ) τα είδα πρώτη φορά για φέτος, κι είπα να τα φωτογραφίσω, έτσι όπως στέκονταν ανάμεσα στις φράουλες και στα φραμπουάζ, όχι φρούτα όμως αλλά κοτσάνια, σαν ροζ σέλινο να πεις.

Το φυτό αυτό που βλέπετε στη φωτογραφία δεν το ήξερα πριν έρθω στην Εσπερία -εδώ το έμαθα, στην Ελλάδα δεν ξέρω να το καλλιεργούμε. Εδώ, αντίθετα, το συνηθίζουν. Το κάνουν σαλάτες, μαρμελάδες και τάρτες, ενώ πιθανώς να το μαγειρεύουν και με άλλους τρόπους που δεν τους ξέρω.

Εγώ για να το τιμήσω παίρνω κάθε χρόνο μια τάρτα, κι ένα βαζάκι μαρμελάδα που συνήθως το βαριέμαι πριν φτάσει στη μέση -η γεύση είναι ευχάριστη, γλυκόξινη, αλλά δεν με τρελαίνει. Το συνδυάζουν πάντως και με φράουλα, είτε σε τάρτες είτε σε μαρμελάδες.

Όμως γράφω τόσην ώρα και δεν έχω ακόμα αναφέρει το όνομα του φυτού και θα παρεξηγηθεί κι εκείνος ο αρχαίος ημών πρόγονος που επέμενε ότι αρχή σοφίας είναι η επίσκεψη των ονομάτων.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Αντιδάνεια, Γλωσσικά συμπόσια, Μποστάνι των λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 106 Σχόλια »

Θεσσαλονικιά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 4 Μαρτίου, 2017

Μη φανταστείτε τίποτα τζιεροσαρμάδες, ο τίτλος οφείλεται απλούστατα στο ότι το πολυσυλλεκτικό σαββατιάτικο άρθρο μας γράφεται ενώ βρίσκομαι στη Θεσσαλονίκη -και εξαιτίας αυτού η σημερινή πιατέλα δεν είναι και πολύ φορτωμένη, διότι επειδή ήμουν εκτός έδρας και είχα να βλέπω φίλους και γνωστούς, δεν μάζεψα και πολύ υλικό.

mkallasΟύτε βέβαια έχουν κάποια σχέση τα περισσότερα μεζεδάκια με τη Θεσσαλονίκη, με εξαίρεση την πινακίδα που βλέπετε στη φωτογραφία, το όνομα μιας οδού που, πολύ ταιριαστά, βρίσκεται κοντά στο Μέγαρο Μουσικής της Θεσσαλονίκης.

Οδός Μαρία Κάλλας. Γιατί η ακλισιά; Ξένη ήταν η Κάλλας; Που και ξένη να ήταν, όταν το όνομα υπάρχει στα ελληνικά θεωρώ πιο λογικό να το κλίνουμε, π.χ. «μια ταινία της Σοφίας Λόρεν». Αλλά για την Κάλλας δεν υπάρχει καμιά δικαιολογία να μένει το όνομά της άκλιτο.

Από την άλλη, αν είναι να γραφτεί το όνομά της Μαρίας Κάλλας με το λατινικό αλφάβητο, θα περίμενα να γραφόταν όπως την ξέρουν οι ξένοι, δηλαδή Maria Callas και όχι στα… γκρίκλις. Όταν υπάρχει διαφορά στην προφορά, έχει κάποιο νόημα να γράφεται το οδωνύμιο στα γκρίκλις, εδώ όμως δεν υπάρχει κανένας λόγος.

* Ένα ελληνογερμανικό μεζεδάκι για το ορντέβρ, που δεν ξέρω αν πρέπει να το χρεώσω στον Αλέξη Τσίπρα ή στην εφημερίδα που το μεταφέρει. Στη συζήτηση που έγινε την περασμένη Παρασκευή στη Βουλή, ο πρωθυπουργός έψεξε τον Κυριάκο Μητσοτάκη για τη στάση που τήρησε στις επαφές του στη Γερμανία, και ανέφερε ότι «υπάρχει η λέξη «Φρετσναμ» «μια λέξη που σημαίνει ντροπή, είναι αυτό που εγώ αισθάνομαι για την στάση του προέδρου της αξιωματικής αντιπολίτευσης στο Βερολίνο».

Λέξη «φρέτσναμ» δεν υπάρχει στα γερμανικά -ή ο Τσίπρας την είπε λάθος ή την άκουσε λάθος ο δημοσιογράφος. Πρόκειται για τη λέξη Fremdscham, που προφέρεται κάπως σαν φρεμντ-σαμ, με το σ παχύ, και σημαίνει «ντροπή που νιώθεις για τις πράξεις κάποιου άλλου». Πρόκειται για μια από τις θεωρούμενες ως αμετάφραστες λέξεις της γερμανικής -που δεν είναι αμετάφραστες βέβαια, απλώς είναι δύσκολο να αποδοθούν μονολεκτικά. Κάποτε πρέπει να γράψω ένα άρθρο για τέτοιες λέξεις -αν είχα φιλότιμο θα είχα γράψει ήδη 🙂

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικοί μύθοι, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , | 229 Σχόλια »

730 (ή χίλιες και μία) ελληνικές λέξεις τουρκικής προέλευσης

Posted by sarant στο 7 Φεβρουαρίου, 2017

Το σημερινό άρθρο έπρεπε να το είχα γράψει εδώ και πολύ καιρό, αλλά ολιγώρησα. Πριν απο 4 χρόνια, ένας φίλος μού είχε στείλει έναν κατάλογο με «220 τουρκικές λέξεις που χρησιμοποιούμε καθημερινά», ο οποίος κυκλοφορούσε στο Διαδίκτυο και μου ζήτησε τη γνώμη μου. Αντί να του απαντήσω κατ’ ιδίαν, έγραψα ένα άρθρο με βάση εκείνον τον κατάλογο, παρόλο που είχε λάθη (λέξεις που δεν ήταν τουρκικής προέλευσης) και ελλείψεις (μεταξύ άλλων έλειπαν όλες οι λέξεις από το ΑΜ ως το ΓΙ), επειδή δεν προλάβαινα να φτιάξω έναν δικό μου κατάλογο χωρίς λάθη και επειδή παρά τα λάθη ο ανώνυμος συντάκτης του καταλόγου μού φάνηκε ότι έχει καλό γλωσσικό αισθητήριο. Και είχα σκοπό σε πρώτη ευκαιρία να φτιάξω έναν καλύτερο και πληρέστερο κατάλογο.

Ήταν λάθος -αφενός διότι αμέλησα να φτιάξω τον δικό μου κατάλογο και αφετερου διότι εκείνο το άρθρο που έγραψα έχει αναδημοσιευτεί αμέτρητες φορές, χωρίς όμως την εισαγωγή του -οπότε ο κατάλογος των 220 λέξεων (με τα λάθη του) πιστώνεται ή χρεώνεται σε μένα. Πολλές από αυτές τις αναδημοσιεύσεις έχουν γίνει σε, ας πούμε, ελληνοκεντρικούς ιστοτόπους, οπότε τα σχόλια των αναγνωστών έχουν αρκετό ενδιαφέρον, καθώς επιχειρούν, με αρκετή φαντασια πολλές φορές, να αποκαταστήσουν την τρωθείσα, όπως τη βλέπουν, παρθενία της γλώσσας μας. Αλλά για το θέμα αυτό αξίζει χωριστό άρθρο.

Κάλλιο αργά παρά ποτέ όμως, το σαββατοκύριακο που βρήκα λίγο χρόνο έφτιαξα τον κατάλογο που θα δείτε πιο κάτω, με 730 λέξεις. Γιατί 730; Διότι τόσες βγήκαν (για την ακρίβεια είναι 727 λέξεις και τρία στοιχεία, τα επιθήματα -τζης και -λίκι και το πρόθημα καρα-). Βασικά, έκανα συγκερασμό δύο καταλόγων, τον κατάλογο με τα τουρκικά δάνεια που υπάρχει στο Ετυμολογικό Λεξικό Μπαμπινιώτη και τις λέξεις τουρκικής ετυμολογίας του Μείζονος Ελληνικού Λεξικού, που τις είχε φτιάξει σε κατάλογο ο Νίκος Λίγγρης σε μια συζήτηση στη Λεξιλογία. Το Μείζον έχει και κάμποσες λέξεις που έκρινα ότι δεν λέγονται πια τόσο πολύ, κι αυτές τις απέκλεισα. Από τον Μπαμπινιώτη δεν απέκλεισα λέξεις, αν και ίσως θα έπρεπε (ιδίως τα διάφορα επιφωνήματα που έχει στον κατάλογό του και που τα έβαλα και στον δικό μου).

Όταν λέμε «λέξεις τουρκικής προέλευσης» εννοούμε τις λέξεις που μπήκαν στην ελληνική γλώσσα από τα τουρκικά, ανεξάρτητα από την απώτερη προέλευσή τους, διότι αυτό είναι το επιστημονικά ορθό. Τούτο σημαίνει ότι περιλαμβάνονται όχι μόνο πάρα πολλες λέξεις περσοαραβικής προέλευσης αλλά και μερικά αντιδάνεια δηλ. λέξεις όπως το τεφτέρι, που είναι δάνεια από τα τουρκικά (defter) αλλά η τουρκική λέξη είναι με τη σειρά της δάνειο από τα ελληνικά (διφθέρα). Ο Μπαμπινιώτης, κακώς κατά τη γνώμη μου, δεν περιλαμβάνει στον κατάλογο του τα αντιδάνεια καθώς και κάποιες λέξεις με απώτερη δυτική προέλευση (π.χ. μπουγάτσα). Από την άλλη, υπάρχουν και λίγες λέξεις τουρκικής απώτερης αρχής που δεν τις έχω στον κατάλογο επειδή εμείς τις δανειστήκαμε απο άλλη γλώσσα (π.χ. οδαλίσκη, ορδή). Πάντως, για να προλάβω ενστάσεις, σημειώνω τα αντιδάνεια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Αντιδάνεια, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 275 Σχόλια »

Καζαμίας το 2017;

Posted by sarant στο 5 Ιανουαρίου, 2017

Μου γράφει ένας φίλος χτες το πρωί: «Εψαξα το ιστολόγιο και δεν βρήκα να έχεις γράψει άρθρο για τον Καζαμία. Γιατί δεν γράφεις κάτι;».

Του απαντάω «Διαβάζεις τις σκέψεις μου;» διότι εκείνην ακριβώς τη στιγμή μάζευα υλικό για το σημερινό άρθρο! Τόσα χρόνια που ιστολογώ, σπάνια τυχαίνει τέτοια σύμπτωση, οπότε είπα να την αναφέρω.

Βέβαια, τις πρώτες μέρες της καινούργιας χρονιάς ο Καζαμίας είναι κάτι επίκαιρο, οπότε η σύμπτωση δεν είναι τόσο εντυπωσιακή όσο φαίνεται εκ πρώτης όψεως.

Αλλά να πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Σύμφωνα με το λεξικό, ο Καζαμίας είναι «λαϊκό έντυπο με το ημερολόγιο της χρονιάς και με διάφορες πληροφορίες και προβλέψεις που στηρίζονται στην αστρολογία».

Ο ορισμός είναι ακριβής. Κι αν έχουμε συνδυάσει τον Καζαμία με το επαρχιακό και το παρωχημένο, Καζαμίες εκδίδονται και σήμερα, με ύλη αρκετά εκσυγχρονισμένη, και, σύμφωνα με σχετικά πρόσφατη συνέντευξη της εκπροσώπου ενός εκδοτικού οίκου, οι μεγάλοι Καζαμίες πουλάνε περί τις 150.000 αντίτυπα κάθε χρονιά, εξακολουθούν δηλαδή να έχουν μεγάλη απήχηση. Πρόκειται βέβαια για φτηνό έντυπο, με τιμή γύρω στα 2 ευρώ.

casamiaΑπό πού όμως βγήκε η λέξη; Σύμφωνα με το λεξικό, Casamia ήταν όνομα φανταστικού αστρολόγου που έμπαινε σαν τίτλος σε τέτοια βιβλία που εκδίδονταν στα ιταλικά. Το ίδιο αναφέρει και το ετυμολογικό του Μπαμπινιώτη γράφοντας (λαθεμένα;) Cazamia.

Εδώ αριστερά βλέπετε το εξώφυλλο ενός τέτοιου βιβλίου που εκδόθηκε το 1827. Ο πλήρης τίτλος του είναι Il giro astronomico del celebre astronomo, fisico e cabalista Pietro G.P. Casamia, Veneziano. Αστρονόμικο λέει, αλλά την εποχή εκείνη η λέξη σήμαινε τον αστρολόγο περισσότερο. Σε άλλες εκδόσεις το όνομα είναι Τζανπέτρο Καζαμία, η καταγωγή πάντα από τη Βενετία. Κάπου διάβασα ότι τα πρώτα τέτοια βιβλία κυκλοφόρησαν στα τέλη του 18ου αιώνα στην Ιταλία πάντοτε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ημερολογιακά, Λαογραφία | Με ετικέτα: , , , | 162 Σχόλια »

Όλοι χτίζουν

Posted by sarant στο 21 Νοέμβριος, 2016

Πιθανόν να σας παραξένεψε ο τίτλος, αφού είναι γνωστό ότι μέσα στα χρόνια της κρίσης η οικοδομική δραστηριότητα, που μάλιστα ήταν η ατμομηχανή της οικονομίας μας (αν έπρεπε να είναι, είναι άλλη κουβέντα) έχει μειωθεί κιεγωδενξερωπόσο τοις εκατό. Θα αναρωτιέστε λοιπόν τι σας τσαμπουνάω και μήπως θέλω έμμεσα να περάσω κάποιο φιλοκυβερνητικό μήνυμα.

Όχι, το σημερινό άρθρο είναι, όπως το συνηθίζουμε εδώ, γλωσσικό, και δεν έχει καμιά σχέση με την οικοδομική δραστηριότητα. Ναι, έγραψα ότι «όλοι χτίζουν», αλλά εννοούσα την ορμητική εξάπλωση της (μεταφορικής) χρήσης του ρήματος «χτίζω» (ή κτίζω) τα τελευταία χρόνια.

Πήρα αφορμή από μια φράση αγαπητού φίλου και μέλους της Λεξιλογίας, που την είδα πρόσφατα σε κάποιο άλλο φόρουμ, όπου έγραφε ότι πρέπει η Ελλάδα να χτίσει στρατηγική για την έξοδο από την κρίση. Για να μην παρεξηγηθώ, δεν το γράφω για να τον ξεμπροστιάσω -το επισημαίνω όπως θα λέγαμε ότι την τάδε αξιοσημείωτη χρήση τη βρήκα, π.χ., στον Σεφέρη.

Πριν από μερικά χρόνια δεν θα το έλεγε έτσι ο αγαπητός φίλος, είμαι βέβαιος. Θα έλεγε «να χαράξουν στρατηγική» ή να εκπονήσουν ή να καταστρώσουν ή κάποιο άλλο ρήμα -που μπορεί να το χρησιμοποιεί και τώρα, σε άλλη ευκαιρία, δεν υπάρχει αποκλειστικότητα σε αυτά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεταφραστικά, Νεολογισμοί, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 260 Σχόλια »

Ο φτωχός συγγενής των φρούτων

Posted by sarant στο 14 Νοέμβριος, 2016

Γυρίζοντας από τη Μάλτα, βρήκα ένα βουνό να με περιμένει -τις επόμενες μέρες και γενικότερα μέχρι την ανάπαυλα των γιορτών έχω πάρα πολλά τρεχάματα, οπότε θα συνεχίσω να καταφεύγω σε επαναλήψεις άρθρων συχνότερα απ’ όσο θα το ήθελα. Το σημερινό μας άρθρο είναι επανάληψη, αν και με διαφορετικό τίτλο, ενός παλιότερου άρθρου που είχε δημοσιευτεί πριν από 6 χρόνια -ελπίζω πως δεν θα το έχετε διαβάσει όλοι. Εδώ δημοσιεύω μια ξανακοιταγμένη και αρκετά αλλαγμένη μορφή, που είχε δημοσιευτεί στη συνέχεια στο βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις«.

PearsΠριν από καναδυό μήνες είχα δημοσιεύσει εδώ ένα άρθρο για το μήλο, που το είχα χαρακτηρίσει, από γλωσσική άποψη, «βασιλιά των φρούτων». Μετά το μήλο έρχεται φυσιολογικά το αχλάδι· τα δυο φρούτα συχνά αναφέρονται μαζί, αλλά κατά τη γνώμη μου το δεύτερο είναι φτωχός συγγενής του πρώτου. Μπορεί το αχλάδι να αρέσει σε πολλούς, αλλά δύσκολα θα βρείτε άνθρωπο που να το αναφέρει σαν πρώτη του προτίμηση, νομίζω· ίσως πάλι να είμαι υποκειμενικός, διότι πρόκειται για ένα φρούτο που δεν μου πολυαρέσει.

Η αχλαδιά (Pyrus communis) βρίσκεται από την αρχαιότητα στον ελληνικό χώρο –στον Όμηρο είναι όγχνη (και το δέντρο και ο καρπός), ενώ τα επόμενα χρόνια το αχλάδι έλεγαν άπιον, αλλά ήδη από την ελληνιστική εποχή είχε αρχίσει να χρησιμοποιείται το υποκοριστικό του, απίδιον. Η λέξη απίδι ακούγεται και σήμερα, σαν συνώνυμο του αχλαδιού, σε πολλά μέρη· αλλού, π.χ. σε πολλά μέρη της Κρήτης, απίδια λέγονται τα ντόπια είδη ενώ αχλάδια τα εισαγόμενα.

Η λέξη αχλάδι προέρχεται από το αρχαίο αχράς, η αχράς της αχράδος δηλαδή, λέξη που αρχικά φαίνεται ότι σήμαινε την άγρια παραλλαγή, το αγριάπιδο. Μάλιστα, στη συλλογή παροιμιών του Βάρνερ, που δημοσιεύτηκε στην Πόλη περί το 1650, βρίσκουμε μια παροιμία που έχει και τις δυο λέξεις μαζί: τ’ απίδια με παρακαλούν, κι αχλάδες θε να φάγω; -δηλαδή, αφού μπορώ να γευτώ κάτι το εκλεκτό, δεν υπάρχει λόγος να προτιμήσω κάτι υποδεέστερο· εδώ, οι αχλάδες είναι τα αγριάπιδα και τα απίδια είναι το εκλεκτό, καλλιεργημένο φρούτο (που το λέμε σήμερα αχλάδι).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Γλωσσικά συμπόσια, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Νατσουλισμοί, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 128 Σχόλια »