Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘ΛΚΝ’

Ο τρόμος για την απλοποίηση και για τις αλλαγές της ορθογραφίας

Posted by sarant στο 17 Μαρτίου, 2017

Κυκλοφόρησε αρκετά στο Φέισμπουκ ένα κείμενο, που το βλέπετε σε εικόνα αριστερά και που θα το μεταγράψω πιο κάτω -ίσως  ο συντάκτης του να είναι δάσκαλος, αν και αυτό δεν έχει και μεγάλη σημασία. Κάποιος φίλος μού ζήτησε να το σχολιάσω -κι έτσι έχουμε το σημερινό άρθρο, αν και τα θέματα αυτά τα έχουμε συζητήσει πολλές φορές στο παρελθόν και θα τα συζητήσουμε ξανά στο μέλλον -αλλά γλωσσικό ιστολόγιο είμαστε, αν ήμασταν ποδοσφαιρικό θα συζητούσαμε για μπάλα.

Ο άγνωστος συντάκτης λοιπόν, ίσως δάσκαλος, στο καλογραμμένο κειμενάκι του συγκέντρωσε 14 λέξεις που η ορθογραφία τους έχει αλλάξει ή που ο συντάκτης νομίζει ότι έχει άλλάξει, στην κατεύθυνση της απλοποίησης. Θεωρεί ότι η απλοποίηση αυτή της ορθογραφίας συνιστά κατακρεούργηση της γλώσσας (!) και εκφράζει την έντονη δυσφορία του που νιώθει ανορθόγραφος και «αναγκάζεται να ανοίξει λεξικό ακόμα και για την πιο απλή λέξη».

Αλλά ας δούμε πρώτα το κείμενο:

Ενός λεπτού σιγή για εκείνο το μαντήλι που ξηλώθηκε κι έμεινε «μαντίλι», για την εταιρεία που διαλύθηκε κι έγινε «εταιρία», για τη βρωμιά που λερώθηκε κι έγινε «βρομιά», για τον χλωμό που τρόμαξε κι έγινε «χλομός», για το πηρούνι που έσπασε κι έγινε «πιρούνι», για το συγγνώμη που, έλεος, γίνεται «συγνώμη», για το ρήμα γλυτώνω που δε γλύτωσε κι έγινε «γλιτώνω», για το παληκάρι που λύγισε κι έγινε «παλικάρι», για την μπύρα που ξίνισε κι έμεινε «μπίρα», για την χρεωκοπία που έγινε «χρεοκοπία» και τη φοβόμαστε περισσότερο, για την περηφάνεια που ντροπιάστηκε κι έγινε «περηφάνια» για τον Μανώλη που παλεύει για να μη γίνει «Μανόλης», για τη ζήλεια που ζήλεψε κι έγινε «ζήλια», για το κτήριο που γκρεμίστηκε κι έγινε «κτίριο»…
Και για όλα εκείνα τα θύματα της απλοποίησης/κατακρεούργησης της ελληνικής γλώσσας, που μας κάνουν να νιώθουμε ανορθόγραφοι και να ανοίγουμε λεξικό ακόμη και για την πιο απλή λέξη!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσική αλλαγή, Λεξικογραφικά, Μεταμπλόγκειν, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 241 Σχόλια »

52 λέξεις της κοινής βορειοελλαδικής

Posted by sarant στο 2 Μαρτίου, 2017

Μια και βρίσκομαι στη Θεσσαλονίκη αυτές τις μέρες, είπα σήμερα να παρουσιάσω ένα άρθρο γλωσσικό -όμως ένα άρθρο που να έχει ως αντικείμενο όχι ακριβώς τις λεξιλογικές διαφορές βορρά και νότου, αφού έχουμε ήδη ασχοληθεί με το θέμα αυτό παρουσιάζοντας το βιβλίο Μπαγιάτηδες και χαμουτζήδες του Μπάμπη Μεταξά, ούτε τον τύπο «σε λέω» (με τον οποίο έχουμε επίσης ασχοληθεί), αλλά λέξεις που θα μπορούσε να πει κανείς ότι είναι αρκετά διαδεδομένες στη Βόρεια Ελλάδα όχι όμως στη Νότια.

Θα μου πείτε, δεν είναι ιδιωματισμοί αυτοί; Η απάντηση είναι θέμα οπτικής γωνίας. Σε ένα λεξικό της κοινής νεοελληνικής κανονικά δεν έχουν θέση οι ιδιωματισμοί, ας πούμε ο κρητικός μπέτης, τα ποντιακά καρτόφια ή το επτανησιακό τζαντζαμίνι. Ωστόσο, σε ένα λεξικό της κοινής νεοελληνικής που εκδίδεται στη Θεσσαλονίκη, όπως το ΛΚΝ, υπάρχουν λέξεις που δεν τις περιλαμβάνουν τα λεξικά της κοινής νεοελληνικής που έχουν εκδοθεί στην Αθήνα. Οι λέξεις αυτές, επομένως, μπορούν να θεωρηθούν λέξεις της «κοινής βορειοελλαδικής», αφού είναι αρκετά κοινές ώστε να θεωρούνται άξιες λημματογράφησης σε ένα «θεσσαλονικιό πανελλήνιο» λεξικό -αλλά όχι σε ένα «αθηναϊκό» πανελλήνιο λεξικό.

Πρακτικά, ζητάμε λέξεις που να τις έχει το ΛΚΝ (το λεγόμενο και λεξικό Τριανταφυλλίδη, το οποίο εκδίδεται στη Θεσσαλονίκη) και να μην τις έχει το Λεξικό Μπαμπινιώτη ή το Χρηστικό της Ακαδημίας, αλλά βέβαια λέξεις λαϊκές και όχι λόγιες ή επιστημονικές -διότι βέβαια η μη συμπερίληψη ενός όρου σε ένα λεξικό μπορεί επίσης να οφείλεται σε διαφορές στη λεξικογραφική νοοτροπία και πολιτική του κάθε λεξικού.

Έφτιαξα λοιπόν τον εξής κατάλογο, με 52 λέξεις που τις καταγράφει το ΛΚΝ και που, απ’ όσο μπορώ να κρίνω, χρησιμοποιούνται στη Βόρεια Ελλάδα, αλλά δεν τις συμπεριλαμβάνει το λεξικό Μπαμπινιώτη. Φυσικά, τα λήμματα του ΛΚΝ που δεν υπάρχουν στο λεξικό Μπαμπινιώτη είναι πολύ περισσότερα -στον μικρό μας κατάλογο έχω 52 μόνο λήμματα, που όλα είναι δάνεια, 51 από τα οποία είναι δάνεια από τα τουρκικά. Αυτό οφείλεται στον τρόπο με τον οποίο συνέταξα τον κατάλογο, διότι θα ήταν πρακτικά αδύνατο να συγκρίνω το συνολικό λημματολόγιο των δύο λεξικών.

Στον κατάλογο παραθέτω το περιεχόμενο του ΛΚΝ για τα σχετικά λήμματα, χωρίς δικό μου σχολιασμό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Θεσσαλονίκη, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , | 246 Σχόλια »

εία ή ία; Το φριχτό δίλημμα

Posted by sarant στο 23 Φεβρουαρίου, 2017

Τις προάλλες, στα σαββατιάτικα μεζεδάκια μας, είχα παραθέσει ένα απόσπασμα από κάποιον δημοσιογράφο, και το σχολίαζα. Το απόσπασμα περιείχε τη λέξη «κατασκοπεία», έτσι γραμμένη, ενώ εγώ στον σχολιασμό μου έγραφα «κατασκοπία». Μια φίλη που το είδε, μου έστειλε προσωπικό μήνυμα (στο ίνμποξ, που λέμε στο Φέισμπουκ) για να το διορθώσω. Οπότε, γράφω το σημερινό άρθρο.

Κατασκοπία ή κατασκοπεία;

Ο κανόνας που μαθαίναμε στο σχολείο είναι πως όταν το θηλυκό ουσιαστικό παράγεται από ρήμα σε -εύω, τότε γράφεται με -εία, αλλιώς με -ία: πορεύομαι — πορεία, ερμηνεύω — ερμηνεία αλλά υπουργός — υπουργία (μόνο ο Άδωνης γράφει «επί υπουργείας μου»).

Ρήμα «κατασκοπεύω» υπάρχει, και γι’ αυτό η σχολική ορθογραφία γράφει «κατασκοπεία». Όμως, ο Μπαμπινιώτης υποστηρίζει ότι το ρήμα είναι μεταγενέστερο, και ότι η «κατασκοπία» παράγεται από τον κατάσκοπο, επομένως το γράφει «κατασκοπία».

Η κατασκοπ*α είναι ένα από τα διττογραφούμενα θηλυκά ουσιαστικά στα οποία παρουσιάζεται το φριχτό δίλημμα «-εία ή -ία», ένα από τα πιο μπελαλίδικα θέματα της ορθογραφίας μας και από τα πιο δύσκολο να διδαχτούν, διότι οι μαθητές ή ο δάσκαλος δεν είναι ετυμολόγοι να ξέρουν αν το αυγό έκανε την κότα ή η κότα το αυγό, αν δηλαδή πρώτα εμφανίστηκε το ρήμα κατασκοπεύω και μετά η κατασκοπεία και ο κατάσκοπος ή αν ο κατάσκοπος γέννησε την κατασκοπία.

Ας πούμε, γιατί η εταιρεία γράφεται με -ει- ενώ δεν υπάρχει ρήμα «εταιρεύω»; Διότι, λέει ο Μπαμπινιώτης, παράγεται από το επίθετο «εταιρείος» και όχι απευθείας από τον εταίρο. Οι αρχαίοι την έγραφαν και με ΕΙ και με Ι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 178 Σχόλια »

Ευάγγελος Πετρούνιας (1935-2016)

Posted by sarant στο 14 Σεπτεμβρίου, 2016

Χτες ανακοινώθηκε ο θάνατος ενός πολύ σημαντικού Έλληνα γλωσσολόγου, του Ευάγγελου Πετρούνια, που ήταν ομότιμος πλέον καθηγητής στο ΑΠΘ (αλλά και μετά τη συνταξιοδότησή του συμμετείχε ενεργά στην εκπαιδευτική διαδικασία). Εδώ μπορείτε να διαβάσετε την ανακοίνωση του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας.

Ίσως επειδή δεν ήταν καλός στις δημόσιες σχέσεις, ο Πετρούνιας δεν είχε την αναγνώριση που θα του άξιζε. Ήταν και κάπως δύσκολος χαρακτήρας, λένε. Δεν τον είχα γνωρίσει προσωπικά, δεν ξέρω. Μία φορά μόνο του τηλεφώνησα για κάποια ετυμολογική απορία, έτσι ξεκάρφωτα, και ο άνθρωπος με άκουσε και μου απάντησε.

Ανέφερα την ετυμολογία, επειδή μια πολύ σημαντική αλλά αφανής δουλειά του Πετρούνια ήταν ότι επιμελήθηκε τις σύντομες ετυμολογικές σημειώσεις του Λεξικού της Κοινής Νεοελληνικής. Σύντομες, αλλά πολύ ουσιαστικές όπως μπορείτε να δείτε φυλλομετρώντας το λεξικό (που υπάρχει άλλωστε ονλάιν).

Στο ιστολόγιο έχουμε αναφερθεί στον Πετρούνια όταν παρουσιάσαμε την πρότασή του για βελτιωμένο μονοτονικό σύστημα -πράγματι, ο Πετρούνιας υποστήριζε ότι κάποιες μονοσύλλαβες λέξεις πρέπει να τονίζονται και κάποιες δισύλλαβες να μην τονίζονται, ενώ χρησιμοποιούσε την παύλα στα εγκλιτικά. Το κείμενό του για το μονοτονικό μπορείτε να το διαβάσετε στον ιστότοπο του ΚΕΓ (αν δείτε τον τίτλο στα αγγλικά, πρέπει να κλικάρετε στο ελληνικό σημαιάκι πάνω δεξιά).

Θα δείτε όμως στην πράξη το μονοτονικό του Πετρούνια, επειδή, για αποχαιρετισμό, σκέφτηκα να παρουσιάσω μια πολύ σημαντική εργασία του με τίτλο «Nεοκαθαρεύουσα και εξαγγλισμός της ελληνικής: γραμματικό σύστημα» και βέβαια διατήρησα (όσο μπόρεσα) τιμής ένεκεν το δικό του σύστημα τονισμού.

Το κείμενο που θα παρουσιάσω έχει πολύ ψωμί, αλλά είναι πολύ πυκνά διατυπωμένο, έτσι που το διάβασμά του δεν είναι καθόλου εύκολο -απαιτητικό αλλά ουσιαστικό και αξιόλογο, όπως ήταν ο μακαρίτης. Μπορείτε να το βρείτε ονλάιν σε μορφή pdf εδώ, αλλά προτίμησα να το περάσω από οσιάρ και να το ανεβάσω εδώ, παρόλο που είναι εκτενέστατο και παρόλο που κατά τη μετατροπή θα κακόπαθε, αφενός για να υπάρχει και να γκουγκλίζεται και αφετέρου για να συζητήσουμε κάποιες πτυχές του.

Ο Πετρούνιας απαριθμεί περιπτώσεις αλλαγής της γλώσσας που γίνονται υπό την επίδραση της αγγλικής (και παλιότερα της γαλλικής). Τέτοια κείμενα έχουν αξία επειδή πολλές φορές, ιδίως οι νεότεροι, δεν συνειδητοποιούν την αλλαγή. Προσέξτε ότι καταγράφει χωρίς να αποδοκιμάζει (αν και έμμεσα φαίνεται η στάση του σε κάποια σημεία). Δεν συμφωνώ με όλα όσα λέει αλλά θεωρώ πως πρόκειται για πολύ αξιόλογο κείμενο που μπορεί να δώσει έναυσμα για πολλές συζητήσεις.

Αν κουραστείτε στην ανάγνωση, μπορείτε να περάσετε απευθείας στο Συμπέρασμα, που είναι σύντομο και ουσιαστικό, έστω κι αν η κατακλείδα του ηχεί απαισιόδοξα.

Κλείνοντας τη δική μου εισαγωγή, δανείζομαι (χωρίς άδεια) κάτι που μου έγραψε ένας καλός φίλος που είχε την τύχη να έχει καθηγητή τον Πετρούνια -είναι κάπως απόλυτα διατυπωμένο αλλά θαρρώ πως στην ουσία του δεν είναι αβάσιμο:

Θα μπορούσα να πω ότι ο Πετρούνιας ήταν ο Αντι-Μπαμπινιώτης – κι όχι μόνο επειδή είχαν διαμετρικά αντίθετες απόψεις, όχι μόνο για το «δημοτικιστικό πάθος». Ο Πετρούνιας είχε ελάχιστες σχέσεις με την ιδιοτέλεια και σχεδόν καμία με τις PR. Δεν πρέπει να τον απασχόλησε ποτέ το πώς να «πουλήσει» τον εαυτό του. Ο Πετρούνιας δεν κινδύνεψε ποτέ να γίνει αντονομασία για τον «γλωσσολόγο» στο στόμα των ανόητων κι ασφαλώς δεν κινδύνεψε ποτέ να καταντήσει υπουργός.

Όμως, αν υπήρξε σ’ αυτή τη γενιά ένας μεγάλος γλωσσολόγος στην Ελλάδα, αυτός ήταν ο Πετρούνιας. Κι επιτρέψτε μου να περιαυτολογήσω: πόσο τυχεροί ήμασταν εμείς που το μάθαμε αυτό, ήδη από τη δεκαετία του ’80! Και πόσο άτυχοι στάθηκαν εκείνοι που δεν το κατάλαβαν, μέχρι και πολύ αργότερα!

Ελαφρύ να’ναι το χώμα που θα τον σκεπάσει…

 

Ευάγγελος B. Πετρούνιας

Νεοκαθαρεύουσα και εξαγγλισμός της ελληνικής: γραμματικό σύστημα

Αντικείμενο της εργασίας

Στόχος της εργασίας είναι η παρουσίαση των βασικών επιδράσεων ξένων γλωσσών και ιδιαίτερα των αγγλικών στο γραμματικό σύστημα της ελληνικής. Δέ θα επιμείνω εδώ σε γενικά θεωρητικά προβλήματα δανεισμού. Αρκούμαι να παραπέμψω στην παλιότερη μονογραφία της Ά. Αναστασιάδη (1994), στο υπο εκτύπωση άρθρο της Κακριδή-Φεράρι για την ακλισία της γενικής, και στον υπο έκδοση συλλογικό τόμο Π. Πολίτης (επιμ.), O λόγος της μαζικής επικοινωνίας: το ελληνικό παράδειγμα, που ετοιμάζει το Ίδρυμα Τριανταφυλλίδη.

Επίσης δέ θα παρουσιάσω στατιστικές χρήσης σε έντυπα ή ηλεκτρονικά MME. Αναφέρω μόνο πως η ξένη επίδραση διαπιστώνεται περισσότερο σε ‘καθωσπρέπει’ εφημερίδες, όπως η Καθημερινή, το Βήμα (άν και τελευταία με περιορισμό της ακλισίας της γενικής), σε μικρότερο βαθμό η Ελευθερο­τυπία. Απο τα ραδιόφωνα και τις τηλεοράσεις, την πρώτη θέση κατέχει το ραδιοφωνικό 3ο Πρόγραμμα, που ειδικεύεται στην κλασική μουσική και απευθύνεται σε κατα τεκμήριο μορφωμένο κοινό, και ακολουθούν οι κρατι­κοί τηλεοπτικοί σταθμοί. Γενικά, είναι προφανές πως κατευθυντήριες γραμ­μές για μίμηση των αγγλικών δίνουν αρχισυντάκτες εφημερίδων, καθώς και διευθυντές ειδήσεων των καναλιών, όπως για παράδειγμα ο N. Χατζηνικολάου, παλιότερα η Λ. Κανέλλη. Τα ίδια αυτά MME χρησιμοποιούν ευκαι­ριακά και τύπους ή εκφράσεις της παλιάς, παραδοσιακής καθαρεύουσας σε σημαντικά μεγαλύτερο βαθμό απο τα περισσότερο ‘λαϊκά’ MME.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γενικά γλωσσικά, Εις μνήμην | Με ετικέτα: , , , | 246 Σχόλια »

Ελληνικούρες και λαθοθηρία

Posted by sarant στο 15 Απρίλιος, 2016

Τις προάλλες, το tvxs.gr δημοσίευσε ένα άρθρο της κ. Ιφιγένειας Κοντού με τίτλο Τι σημαίνουν επιτέλους αυτές οι «ελληνικούρες»;  Το άρθρο παρουσιάζει ορισμένες αρχαίες ή αρχαιοπρεπείς φράσεις που τις χρησιμοποιούμε συχνά στον λόγο μας, και που συχνά, σύμφωνα με την αρθρογράφο, τις μετατρέπουμε σε μαργαριτάρια -δηλαδή κάνουμε λάθος (ή «λάθος») στη μορφή ή τη σημασία τους. Το θέμα φυσικά ενδιαφέρει το ιστολόγιό μας, άλλωστε το συζητήσαμε επιτροχάδην σε κάποια σχόλια (άλλου άρθρου, βέβαια), οπότε δεν είναι περιττό να πω τη γνώμη μου ή να θυμίσω άρθρα που έχουμε ήδη δημοσιεύσει για ορισμένες από αυτές τις φράσεις. Καναδυό φίλοι μάλιστα μού το ζήτησαν ρητά.

Θα αναδημοσιεύσω το ψαχνό από το άρθρο της κ. Κοντού, με τα δικά μου σχόλια κάτω από κάθε παράγραφο, με πλάγιους χαρακτήρες. Να πω πάντως ότι είναι γραμμένο σε ανάλαφρο στιλ, χωρίς να εκτοξεύει χαρακτηρισμούς για αγραμματοσύνη όσων δεν συμφωνούν με τις επιλογές της συντάκτριας, αλλά και χωρίς, κατά τη γνώμη μου, να αποφεύγει κάποια υπερβολική εμμονή στην αρχική μορφή των φράσεων αγνοώντας ότι μέσα στους αιώνες μπορεί κι αυτές να αλλάζουν κάπως μορφή, όσο κι αν παραμένουν απολιθώματα. Απολιθώματα που να αλλάζουν; Οξύμωρο, θα πείτε. Όχι και τόσο. Εάν η αρχαια φράση στέκει αυτοτελώς (π.χ. «άμμες δε γ’ εσσόμεθα πολλώ κάρρονες» ή «μολών λαβέ»), ασφαλώς θα μείνει αμετάβλητη. Αν όμως εντάσσεται σε νεοελληνική φράση, τότε δεν αποκλείεται να υποστεί κάποια (συνήθως μικρή) τροποποίηση, με τον ίδιο τρόπο που όταν οι παλιοί μαστόροι έπαιρναν αγκωνάρια από ένα παλιότερο σπίτι για να τα χρησιμοποιήσουν σε ένα καινούργιο, τα λείαιναν στις γωνιές για να ταιριάξουν πιο αρμονικά με το νέο κτίσμα.

Μερικές φορές μάλιστα, η λείανση αυτή έχει συντελεστεί εδώ και αιώνες, και την αρχαία φράση την έχουν χρησιμοποιήσει, τροποποιημένη, άλλοι επίσης αρχαίοι συγγραφείς -τότε είναι κάπως κωμικό να επανερχόμαστε στην αρχική μορφή, τάχα ότι είναι πιο αυθεντική. Θα δούμε μερικά τέτοια παραδείγματα στο άρθρο της κ. Κοντού.

Ξεκινάμε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Λαθολογία, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 207 Σχόλια »

Ο κ. Θεοδωρόπουλος και το κάτεργο

Posted by sarant στο 24 Φεβρουαρίου, 2016

Επειδή το όνομα του τίτλου είναι σχετικά κοινό, να διευκρινίσω πως εννοώ τον λογοτέχνη κ. Τάκη Θεοδωρόπουλο και την κυριακάτικη επιφυλλίδα του στην Καθημερινή, με τίτλο «Τα ελληνικά ως κάτεργο», έναν τίτλο που αποκτά εμμέσως επικαιρότητα διότι θυμίζει την επιφυλλίδα του αείμνηστου πλέον Ουμπέρτο Έκο «Τα λατινικά σαν τιμωρία», που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του «Η σημειολογία στην καθημερινή ζωή» και που μπορείτε να τη διαβάσετε εδώ.

Κάτεργο τα ελληνικά λοιπόν στην εκπαίδευση -αλλά ποια ελληνικά; Όπως άλλοι ξεκινούν με γκολ από τ’ αποδυτήρια, ο κ. Θεοδωρόπουλος αρχίζει με λαθροχειρία από τον τίτλο -διότι δεν εννοεί, βεβαίως, τα ελληνικά γενικώς, αλλά τα αρχαία ελληνικά. Δεν θέλω να χάσουμε χρόνο με το άγονο ερώτημα του αν τα ελληνικά είναι μία και ενιαία γλώσσα -ερώτημα βεβαίως που θα απαντιόταν πανεύκολα αν σας έδινα (ή αν μου δίνατε) μια σελίδα Θουκυδίδη. Το θέμα είναι ότι ακόμα και για έναν οπαδό του δόγματος της μίας και ενιαίας, ειδικά σε ένα άρθρο σαν κι αυτό, που αναλύει τη δυσκολία της διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών στο Γυμνάσιο, θα έπρεπε να γίνεται η διάκριση. Τη διάκριση άλλωστε την κάνει και ο ίδιος ο συντάκτης στην αρχή-αρχή της επιφυλλίδας του: Φ​​ίλη μού έλεγε προχθές πως τα εγγόνια της, πρώτη και τρίτη γυμνασίου, δυσκολεύονται πολύ με τη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών. Τα αρχαία ελληνικά λοιπόν είναι (κατά Θεοδωρόπουλον) κάτεργο.

Όμως, στη συνέχεια της επιφυλλίδας του, και στο πιο καίριο ίσως σημείο της, ο κ. Θ. επιστρατεύει ξανά τη λαθροχειρία:

Απέναντι σ’ αυτόν τον τρόπο διδασκαλίας ο μαθητής (…) είναι απολύτως φυσιολογικό να μισήσει τα αρχαία ελληνικά. Ξαφνικά βρίσκεται αντιμέτωπος με μια ξένη γλώσσα η οποία, σε αντίθεση με τα αγγλικά, δεν του είναι χρήσιμη ούτε στα αεροδρόμια ούτε για να περιηγηθεί στο Διαδίκτυο. Οι ώρες που ξοδεύονται είναι σαν τις ώρες του καταδίκου που περιμένει την αποφυλάκισή του. Κάποια ποινή εκτίει. Και για ποιο έγκλημα έχει καταδικασθεί; Είναι απλό: γεννήθηκε Ελληνας, και επειδή γεννήθηκε Ελληνας πρέπει να μιλάει ελληνικά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Εκπαίδευση, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 233 Σχόλια »

Το μπουκάλι που νανουρίζει

Posted by sarant στο 11 Ιανουαρίου, 2016

Το ιστολόγιο δεν είναι εφημερίδα να παρακολουθεί από κοντά την επικαιρότητα, κι έτσι το σημερινό άρθρο δεν θα ασχοληθεί με τα πολιτικά νέα, το είχα άλλωστε γράψει πριν ανακοινωθούν τα αποτελέσματα των εσωκομματικών εκλογών στη Νέα Δημοκρατία. Έτσι, περιορίζομαι να εκφράσω τη χαρά μου που χτυπήθηκε η οικογενειοκρατία και το πελατειακό κράτος και συνεχίζω ανεπίκαιρα με ένα σύντομο γλωσσικό άρθρο, που είναι στην πραγματικότητα ανάπτυξη ενός πολύ σύντομου άρθρου από τον παλιό μου ιστότοπο.

Ποιο είναι το ‘μπουκάλι που νανουρίζει’ του τίτλου; Θα μπορούσε να είναι ένα μπιμπερόν γεμάτο γάλα -οι κόρες μου, θυμάμαι, σαν ήταν μικρές ζητούσαν το βράδυ «το μπουκάλι μου», ξάπλωναν, έπιναν και σε λίγο αποκοιμιούνταν, και το ζεστό γάλα έχει βέβαια καταπραϋντικές ιδιότητες, αλλά το μπουκάλι του τίτλου δεν νανουρίζει κυριολεκτικά αλλά μόνο ετυμολογικά, αφού η ετυμολογία, παρά την… ετυμολογία της (ότι δηλαδή έτυμον = αληθές) δεν λέει την αλήθεια, εκτός κι αν πιστεύετε πως τα πορτοκάλια έρχονται από την Πορτογαλία.

Καμιά φορά ακούμε, ιδίως από ανθρώπους που θέλουν να δώσουν στην ομιλία τους ένα κάπως περισπούδαστο ύφος, από πολιτικούς ας πούμε, φράσεις όπως «Βαυκαλίζεται να πιστεύει ο πολιτικός μου αντίπαλος ότι … όμως η πραγματικότητα θα τον διαψεύσει».

Βαυκαλίζομαι λοιπόν, αυταπατώμαι, ξεγελώ τον εαυτό μου. Και ενεργητικό, βαυκαλίζω κάποιον, τον ξεγελώ, τον αποκοιμίζω με ψεύτικες υποσχέσεις ή, σύμφωνα με τον ορισμό του ΛΚΝ: δημιουργώ σε κπ. εφησυχασμό και αισιοδοξία με απατηλές υποσχέσεις και ελπίδες, που δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.

Όπως είπα όμως, το ρήμα χρησιμοποιείται κυρίως σε μέση φωνή, και γι’ αυτό και το ΛΚΝ σε μέση φωνή δίνει και τις δυο παραδειγματικές φράσεις του: Bαυκαλίζεται με την ιδέα ότι μια μέρα θα γίνει διάσημος ηθοποιός. Mη βαυκαλίζεσαι με ψεύτικες ελπίδες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά ταξίδια, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 363 Σχόλια »

Ποιος είναι ο καθημαγμένος;

Posted by sarant στο 13 Μαρτίου, 2015

Με ρωτάει ένας φίλος αν είναι σωστός ο τύπος που άκουσε τις προάλλες σε κάποιο δελτίο ειδήσεων μεγάλου καναλιού, ότι η κρίση «έχει καθημάξει τη χώρα».  Θα μπορούσα να το περάσω σε μεζεδάκι, αλλά τελικά αποφάσισα να αφιερώσω σ’ αυτό το ερώτημα το σημερινό μου σημείωμα.

Ξεκινώντας, να πω ότι ο τύπος «έχει καθημάξει» είναι αντικανονικός, παρόλο που βγάζει καμιά εκατοστή γκουγκλιές. Σχηματίστηκε, εύλογα αλλά όχι κανονικά, από τη μετοχή «καθημαγμένος», που δεν είναι πια μετοχή βέβαια, αφού μόνο ως επίθετο χρησιμοποιείται και αφού οι περισσότεροι που τη χρησιμοποιούν δεν ξέρουν καν σε ποιο ρήμα αναφέρεται. (Εσείς το ξέρετε; Αν όχι, προσπαθήστε να το μαντέψετε).

Εύλογα λοιπόν, κάποιος που σκέφτεται ότι η χώρα είναι καθημαγμένη και που θέλει να διατυπώσει τη φράση ενεργητικά, προσπαθεί να βρει τον ενεργητικό παρακείμενο κι έτσι πλάθει το «έχω καθημάξει». Πολύ πιο συνηθισμένο παράδειγμα τέτοιου αντικανονικού σχηματισμού έχουμε στην περίπτωση του «απηυδισμένος», από τον οποίο επίσης κάποιοι πλάθουν τον τύπο «έχω *απηυδήσει» και κάποιοι λιγότεροι πλάθουν και ενεστώτα, «*απηυδώ». Ωστόσο, στο σχηματισμό της αρχαίας μετοχής του παρακειμένου μπαίνει στη μέση η χρονική αύξηση. Το ρήμα είναι απαυδώ (αυδή είναι πανάρχαια λέξη για τη φωνή, που επιβιώνει στον άναυδο, τον άφωνο), απηύδησα στον αόριστο, αλλά «έχω απαυδήσει» στον νεοελληνικό παρακείμενο. Για να πάρουμε ένα παράδειγμα με ένα πιο κοινόχρηστο ρήμα, λέμε «αφηρημένος» που είναι το ρήμα «αφαιρούμαι» αλλά βέβαια δεν λέμε «αφηρώ». Μπορούμε να πούμε «αφαιρεμένος», όχι όμως «έχω αφηρεθεί». Γι’ αυτό και δεν λέμε «έχω απηυδήσει» αλλά «έχω απαυδήσει».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 126 Σχόλια »

Η ψαλίδα δε λέει να κλείσει

Posted by sarant στο 20 Ιανουαρίου, 2015

psalidΈχουμε μπει πια στην τελική ευθεία προς τις εκλογές: την Κυριακή θα πάμε στις κάλπες. Το ιστολόγιο πολιτικολογεί αλλά και λεξιλογεί, και ένας τρόπος για να τα συνδυάσει κανείς αυτά τα δύο είναι να εξετάζει τις λέξεις της πολιτικής επικαιρότητας.

Μια από τις λέξεις που ακούστηκαν πολύ μέσα στην προεκλογική περίοδο από τα δελτία ειδήσεων και γενικά από τα μέσα ενημέρωσης, ήταν η ψαλίδα. Τα μεγάλα κανάλια προσπαθούσαν επί εβδομάδες να μας πείσουν ότι «κλείνει η ψαλίδα» ανάμεσα σε ΣΥΡΙΖΑ και ΝΔ, δηλαδή ότι μειώνεται το δημοσκοπικό προβάδισμα ανάμεσα στα δυο μεγαλύτερα κόμματα, υπονοώντας έτσι ότι η διαφορά είναι στα όρια του στατιστικού σφάλματος ή τέλος πάντων αναστρέψιμη.

Δεν ξέρω αν το προσέξατε όμως, εδώ και μερικές μέρες δεν ακούμε τίποτα για την ψαλίδα που κλείνει, αντίθετα όλοι φαίνεται να το έχουν πάρει απόφαση ότι η πρώτη θέση έχει κριθεί -και τώρα η αβεβαιότητα έγκειται στο αν θα κατορθώσει ο ΣΥΡΙΖΑ να πάρει αυτοδύναμη πλειοψηφία στη Βουλή.

Ψαλίδα λοιπόν είναι η διαφορά ανάμεσα σε δύο τιμές. Ψαλίδα είναι βέβαια και το εργαλείο της εικόνας, με τις δυο μεταλλικές λεπίδες -ένα μεγάλο ψαλίδι ή ένα ψαλίδι για ειδικές χρήσεις, ας πούμε η προβατοψαλίδα με την οποία κουρεύουν τα πρόβατα. Η μεταφορά είναι πολύ παραστατική: η μεγαλύτερη τιμή είναι η επάνω λεπίδα της ψαλίδας, η μικρότερη είναι η κάτω λεπίδα. Όταν η ψαλίδα κλείνει, η διαφορά ανάμεσα στις δυο τιμές μειώνεται· όταν ανοίγει, η διαφορά μεγαλώνει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εκλογές, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 197 Σχόλια »

Λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό ιδίωμα

Posted by sarant στο 20 Νοέμβριος, 2014

basorfanΤα γλωσσικά δάνεια και αντιδάνεια είναι ένα από τα θέματα που απασχολούν συχνά το ιστολόγιο, γιατί ο γλωσσικός δανεισμός (και αντιδανεισμός) είναι φαινόμενο που με σαγηνεύει. Κατά καιρούς παρουσιάζω εδώ άρθρα για λέξεις που μπήκαν στα ελληνικά από τη μια ή την άλλη γλώσσα ή για ελληνικές λέξεις σε ξένες γλώσσες ή για αντιδάνεια. Για προφανείς λόγους, μεγάλο μέρος των γλωσσικών αυτών δανείων στην ελληνική γλώσσα είναι τουρκικής προέλευσης -και έχω παλιότερα δημοσιεύσει ένα άρθρο με «220 τούρκικες λέξεις«. Το άρθρο εκείνο είχε ένα μειονέκτημα: το λημματολόγιο δεν το είχα καταρτίσει εγώ αλλά, όπως έλεγα, το είχα βρει να κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο και είχε αρκετά λαθάκια στις εξηγήσεις, καναδυό λέξεις που δεν ήταν τούρκικης προέλευσης, καθώς και αρκετές ελλείψεις. Έχω σκοπό στο μέλλον να φτιάξω ένα άλλο άρθρο με κάπως πληρέστερο κατάλογο, με τουλάχιστον διπλάσιο πλήθος λημμάτων. Να δούμε πότε θα αξιωθώ.

Κι έτσι, πήρα στα χέρια μου με μεγάλη χαρά και πολύ ενδιαφέρον ένα βιβλίο που εκδόθηκε πριν από λίγο καιρό από τη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου, το «Λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό ιδίωμα» του Βασίλη Ορφανού. Με ενδιαφέρον, διότι και οι διάλεκτοι είναι θέμα που με ενδιαφέρει πολύ. Με χαρά, επειδή ο Βασίλης είναι καλός φίλος και φίλος του ιστολογίου και ήξερα ότι δουλεύει εδώ και χρόνια το βιβλίο αυτό, κι είναι πάντοτε ενθαρρυντικό να βλέπεις τους κόπους να καρποφορούν και να δίνουν τόσο μεστούς καρπούς: το βιβλίο του Βασίλη εκτείνεται σε σχεδόν 600 σελίδες και περιέχει περίπου 3.000 λήμματα, 3.000 λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό γλωσσικό ιδίωμα.

Ο αριθμός αυτός φαίνεται πολύ μεγάλος, αλλά πρέπει να πάρουμε υπόψη δυο παράγοντες: α) Δεν χρησιμοποιούνται σήμερα όλες αυτές οι λέξεις· και πολλές από όσες χρησιμοποιούνται, ακούγονται κυρίως στην ύπαιθρο ή είναι γνωστές μόνο στους γεροντότερους, και β) Ο Ορφανός καταγράφει επισης όλες τις σύνθετες και παράγωγες λέξεις, ακόμα και όταν μόνο το ένα συνθετικό είναι τουρκογενής λέξη (θα δώσω πιο κάτω ένα παράδειγμα). Από την άλλη, δεν περιλαμβάνει λέξεις που, αν και στις πηγές αναφέρονται ως τουρκικά δάνεια, έχουν μπει στη γλώσσα απευθείας απο τα αραβικά, ας πούμε το ζάρι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Όχι στα λεξικά, Αντιδάνεια, Κρήτη, Ντοπιολαλιές, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , | 145 Σχόλια »

Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, μια πρώτη εκτίμηση

Posted by sarant στο 7 Νοέμβριος, 2014

xlaΓια εμάς που ασχολούμαστε βιοποριστικά με τη γλώσσα, η κυκλοφορία ενός νέου «μεγάλου» λεξικού είναι σημαντικό γεγονός. Τη Δευτέρα το μεσημέρι είχα την τύχη να παρευρεθώ στην επίσημη παρουσίαση του Χρηστικού Λεξικού της Νεοελληνικής Γλώσσας, που εκδόθηκε από την Ακαδημία Αθηνών και αρκετοί φίλοι που το έμαθαν, ζήτησαν τη γνώμη μου για το νέο αυτό σύγγραμμα. Φυσικά, δεν είναι δυνατό να γράψει κανείς μια εμπεριστατωμένη γνώμη για ένα λεξικό (ή για οποιοδήποτε εκτενές σύγγραμμα) μέσα σε μια-δυο μέρες, οπότε εδώ θα δώσω απλώς τις πρώτες εντυπώσεις μου -ας πούμε μια δημοσιογραφική παρουσίαση και όχι μια λεξικογραφική κριτική. Ταυτόχρονα, θα σχολιάσω και ορισμένα πράγματα που γράφτηκαν στον τύπο για το λεξικό αυτό.

Πριν ξεκινήσω, επιβάλλεται μια προειδοποίηση.  Γνωρίζω τον καθηγητή Χριστόφορο Χαραλαμπάκη, που ήταν ο γενικός συντονιστής της έκδοσης, η ψυχή του λεξικού θα λέγαμε, και πέρυσι είχα την ευκαιρία να διαβάσω ένα μικρό τμήμα του λεξικού και να διατυπώσω κάποιες παρατηρήσεις.  Κατά συνέπεια, δεν είμαι αμερόληπτος. Και η ευνοϊκή μου προδιάθεση προς το λεξικό αυτό ενισχύεται από ορισμένα χαρακτηριστικά της έκδοσής του που θα αναπτύξω παρακάτω.

Το καινούργιο αυτό λεξικό για την οικονομία της συζήτησης θα το αποκαλέσω ΧΛΑ, χωρίς να ξέρω αν αυτό θα είναι το ακρώνυμο που τελικά θα καθιερωθεί: Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας, το τρίτο μας «μεγάλο» λεξικό μετά το ΛΝΕΓ (Λεξικό Μπαμπινιώτη αλλιώς) και το ΛΚΝ (Λεξικό [του Ιδρύματος] Τριανταφυλλίδη αλλιώς). Ο ασαφής χαρακτηρισμός «Μεγάλο» δεν έχει να κάνει μόνο με τον όγκο και το λημματολόγιο του λεξικού αλλά και με την διάδοσή του, πραγματική ή προβλεπόμενη. Το δεύτερο λεξικό του οίκου Τεγόπουλου-Φυτράκη, που ονομάστηκε Μείζον, ήταν μεγάλο από μερικές ποσοτικές απόψεις αλλά από πλευράς διάδοσης και επιρροής δεν δικαιολόγησε ποτέ τον τίτλο του.

Το ΧΛΑ εκδίδεται από την Ακαδημία Αθηνών -και, κακά τα ψέματα, για πολλούς Έλληνες το κορυφαίο αυτό πνευματικό ίδρυμα είναι συνδεδεμένο, και όχι άδικα ίσως, με έννοιες όπως ο συντηρητισμός, η αρτηριοσκλήρωση, η ημετεροκρατία. Για να μείνουμε στον χώρο της λογοτεχνίας, όπου τα ονόματα είναι πιο γνωστά στο ευρύ κοινό, είναι χαρακτηριστικό πως ακαδημαϊκός δεν έγινε ο Σεφέρης (για Βάρναλη ούτε λόγος) αλλά ο Γεώργιος Αθάνας -και δεν ήταν ο χειρότερος από τους λογοτέχνες ομολόγους του.

Κι όμως, στην παρουσίαση του ΧΛΑ ο κ. Βασίλειος Πετράκος, Γενικός Γραμματέας της Ακαδημίας, μας εξέπληξε ευχάριστα όταν ανέφερε, ανάμεσα στα άλλα, και τα εξής: «Η Ακαδημία με το Χρηστικό Λεξικό δεν αποβλέπει σε ρύθμιση της γλώσσας, αποδεδειγμένως ανεδαφική, τουλάχιστον από τα χρόνια του Κοραή. Παρουσιάζει με συστηματικό τρόπο και επιστημονικώς εξακριβωμένο την πραγματική μορφή της Νεοελληνικής, τον γλωσσικό πλούτο της και τις θαυμαστές εκφραστικές δυνατότητές της … Το μέγα πλήθος των νεολογισμών και των νέων σημασιών που περιέχονται στο Χρηστικό Λεξικό είναι η αψευδής μαρτυρία αυτού του γεγονότος, που δείχνει τη δημιουργική δύναμη των Ελλήνων στη γλώσσα και διαψεύδει όσους θρηνούν για τη φθορά της».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , , | 229 Σχόλια »

αφενός ή εξ αδιαιρέτου;

Posted by sarant στο 2 Οκτώβριος, 2014

Εντάξει, ο τίτλος είναι λιγάκι προβοκατόρικος, αφού τέτοιο δίλημμα δεν μπαίνει. Με το σημερινό άρθρο έρχομαι να εκπληρώσω κάτι που υποσχέθηκα προχτές, όταν συζητήσαμε για το φαινόμενο της σχιζολεξίας. Είχα πει ότι σχιζολεξία έχουμε όταν κάποιος χωρίζει λέξεις που είναι κοινώς αποδεκτό ότι γράφονται ενωμένες ή που γράφονταν πάντοτε ως μία λέξη (π.χ. *κατ’ επείγον), αλλά βέβαια υπάρχουν πολλές δεκάδες περιπτώσεις εκφωνημάτων που άλλοι τις γράφουν ως μία λέξη και άλλοι ως δύο (ή, σπάνια, περισσότερες), οπότε το πραγματικό δίλημμα διατυπώνεται με το ερώτημα «μία ή δύο λέξεις;«, όπως είναι και ένα σχετικό άρθρο του φόρουμ της Λεξιλογίας (βέβαια μερικές φορές δεν είναι δύο οι λέξεις, αλλά περισσότερες, π.χ. ειδεμή, εντωμεταξύ/εν τω μεταξύ.

Για να μη μπλέξουμε τα δύο ζητήματα (σχιζολεξία και μία ή δυο λέξεις) είχα υποσχεθεί να ανεβάσω σύντομα, ακόμα και μέσα στην εβδομάδα, ένα δεύτερο άρθρο αφιερωμένο στο δίλημμα «μία ή δυο λέξεις». Και αφού χτες ο πρωθυπουργός ανακοίνωσε ότι θα ζητήσει ψήφο εμπιστοσύνης αναζωπυρώνοντας την εκλογολογία, είπα κι εγώ να αρχίσω να τηρώ τις υποσχέσεις!

Γενικοί κανόνες για να απαντήσουμε στο δίλημμα υπάρχουν, αλλά έχουν εξαιρέσεις, οπότε χρήσιμο είναι να δοθεί ένας λίγο-πολύ εξαντλητικός κατάλογος, τουλάχιστον των εκφωνημάτων που γράφονται ως μία λέξη.

Από το καταπληκτικό βιβλίο Νεοελληνική ορθογραφία του Γ. Παπαναστασίου, που το είχε μοιράσει πρόσφατα σε δύο τομίδια το Βήμα, αντιγράφω τις «προτεινόμενες γραφές» με μία ή δύο λέξεις, όπου έχουν ληφθεί υπόψη οι συστάσεις της Γραμματικής Τριανταφυλλίδη, της Γραμματικής Τσοπανάκη και του Οδηγού της Άννας Ιορδανίδου. Στο τέλος, επισημαίνω ορισμένες διαφορές που έχει ο αντίστοιχος πίνακας του Μπαμπινιώτη.

Γενικά κριτήρια:
α) Φωνητικά κριτήρια. Προτιμάται η γραφή με δύο λέξεις όταν ακούγονται σαφώς δύο τόνοι. Αυτό ισχύει ιδίως για δάνεια, π.χ. άφτερ σέιβ.

β) Λεξιλογικά-σημασιολογικά κριτήρια. Προτιμάται η γραφή με μία λέξη, όταν ένα από τα στοιχεία που την αποτελούν δεν απαντά μεμονωμένο, π.χ. ειδάλλως, δηλαδή. Επίσης, όταν η σύνδεση των στοιχείων είναι πολύ στενή: εξαιτίας.

γ) Κριτήρια γραφής. Προτιμάται η γραφή με δύο λέξεις όταν η μονολεκτική γραφή θα δημιουργούσε ακολουθία γραμμάτων που δεν είναι αποδεκτή, π.χ. εν γένει, εν μέρει.

Με βάση τα παραπάνω, προτείνονται τα εξής (συμπληρώνω τον κατάλογο του Παπαναστασίου με ορισμένες λογιότερες λέξεις, που τις σημειώνω με αστερίσκο για να ξεχωρίζουν).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 124 Σχόλια »

Πλειοψηφίες και μειονότητες

Posted by sarant στο 26 Σεπτεμβρίου, 2014

Στο σημερινό θέμα έχω αναφερθεί παρεμπιπτόντως δυο-τρεις φορές στο ιστολόγιο, αλλά ειδικό άρθρο δεν έχω αφιερώσει. Πρόκειται για την (υποτιθέμενη) διάκριση ανάμεσα στις λέξεις «πλειοψηφία» και «πλειονότητα». Την ξαναθυμήθηκα προχτές, όταν έγραψα εδώ ότι κάποιοι είναι «στη συντριπτική πλειοψηφία τους» υποστηρικτές των κομμάτων της συγκυβέρνησης και ένας καλός φίλος στο Φέισμπουκ μού υπενθύμισε σε προσωπικό μήνυμα ότι το σωστό είναι «πλειονότητα» και όχι «πλειοψηφία».

Ο φίλος στηρίζει την άποψή του στο επιχείρημα ότι, από την ετυμολογία του, ο όρος «πλειοψηφία» πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο όταν η υπεροχή αυτή προκύπτει από ψηφοφορία ή άλλη εκλογική διαδικασία, και σε όλες τις άλλες περιπτώσεις πρέπει να χρησιμοποιείται ο όρος «πλειονότητα». Η άποψη αυτή υποστηρίζεται πράγματι από πολλούς λαθοθήρες, και μπορείτε να τη βρείτε σε καταλόγους με τα συχνότερα (ή τα φριχτότερα) «λάθη που κάνουμε στη γλώσσα μας», αλλά νομίζω ότι δεν είναι σωστή.

Πράγματι, όπως απάντησα στον φίλο μου, σύμφωνα με το εγκυρότερο ελληνικό λεξικό, το ΛΚΝ (του ιδρύματος Τριανταφυλλίδη) η λέξη πλειοψηφία σημαίνει, μεταξύ άλλων: ο μεγαλύτερος αριθμός, το μεγαλύτερο ποσοστό (σε σχέση με ένα σύνολο). Το λεξικό δίνει τις εξής παραδειγματικές φράσεις: H πλειοψηφία των Ελλήνων είναι υπέρ της ενωμένης Ευρώπης. H πλειοψηφία των κατοίκων της περιοχής είναι αγρότες.

Και τις δύο αυτές φράσεις, οι σκληροπυρηνικοί λαθοθήρες θα τις θεωρούσαν λανθασμένες, αφού η ανάδειξη του μεγαλύτερου ποσοστού δεν έχει προκύψει από ψηφοφορία. Ίσως την πρώτη να τη δέχονταν καταχρηστικά, αφού ενδεχομένως προϋποθέτει κάποια δημοσκόπηση, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν θα δέχονταν τη δεύτερη, όπου η αριθμητική υπεροχή διαπιστώνεται από καταμέτρηση ή απογραφή και όχι από ψηφοφορία.

Από τη στιγμή όμως που ένα έγκυρο λεξικό δέχεται μια σημασία, χωρίς μάλιστα να τη θεωρεί καταχρηστική, η άποψη ότι σωστός τύπος είναι ο τ. πλειονότητα δεν στηρίζεται σε καμιά βάση. Είναι καθαρά θέμα προτίμησης αν θα επιλέξουμε να χρησιμοποιήσουμε τον όρο «πλειονότητα» ή τον όρο «πλειοψηφία», ενώ κάποιοι μπορεί να χρησιμοποιούν πότε τον ένα όρο και πότε τον άλλο. Προσωπικά χρησιμοποιώ συνήθως τον όρο «πλειοψηφία» και σπανιότερα τον όρο «πλειονότητα», ενώ μερικές φορές χαριτολογώντας αναφέρω και τους δύο, π.χ. «η πλειοψηφία (πλειονότητα αν επιμένετε πολύ) θα συμφωνήσει ότι…».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λαθολογία, Συντακτικό | Με ετικέτα: , , , | 65 Σχόλια »

Ένα γλωσσάρι για την Αληθινή απολογία του Σωκράτη

Posted by sarant στο 6 Ιουλίου, 2014

b_10616_apologia_socrates_varnalis_kraounakis_speira6_webΑπό την Πέμπτη 10 Ιουλίου και ως τις 19 του μηνός ανεβαίνει στο Ίδρυμα Μιχάλη Κακογιάννη δραματοποιημένη η «Αληθινή απολογία του Σωκράτη» του Κώστα Βάρναλη, σε σκηνοθεσία του Ένκε Φεζολλάρι και με τον Σταμάτη Κραουνάκη στον ρόλο του Σωκράτη. Το έργο του Βάρναλη έχει μορφή μονολόγου, οπότε έχει ενδιαφέρον να δούμε πώς ακριβώς έγινε η δραματοποίηση, ωστόσο εδώ θα σταθώ περισσότερο στο κείμενο.

Το έργο του Βάρναλη εκδόθηκε στα τέλη του 1931, προς το τέλος δηλαδή της «δημιουργικής δεκαετίας», για να χρησιμοποιήσουμε τον χαρακτηρισμό του Γιάννη Δάλλα, ο οποίος ονομάζει έτσι την περίοδο 1923-1933, αν δεν κάνω λάθος, κατά την οποία ο Βάρναλης έδωσε τα σημαντικότερα έργα του, δεκαετία που ολοκληρώθηκε με τη ριζικά αναθεωρημένη δεύτερη έκδοση του Φωτός που καίει (αυτήν που ξέρει δηλαδή ο σημερινός αναγνώστης).

Βέβαια, όπως και πολλά από τα έργα της δεκαετίας αυτής (Ο Σολωμός χωρίς μεταφυσική, Σκλάβοι πολιορκημένοι), έτσι και τα πρώτα τουλάχιστον σχεδιάσματα της «Αληθινής απολογίας» ο Βάρναλης τα σύνθεσε στη Γαλλία, στο Παρίσι ή στο φιλόξενο σπίτι του χαράκτη Γιάννη Κεφαλληνού στο χωριό Σεν Μαρ Λα Πιλ κοντά στην Τουρ.

Η Αληθινή απολογία του Σωκράτη χρησιμοποιεί το ιστορικό γεγονός της δίκης του Αθηναίου φιλόσοφου για να ασκήσει καταλυτική κριτική στην εκμετάλλευση και την ανελευθερία, χωρίς όμως να αγιογραφεί τον εξαθλιωμένο λαό. Η πρόζα του είναι εξαιρετικά δουλεμένη, ωστόσο το έργο έχει τέτοια ζωντάνια και τόση δροσιά που φαίνεται σαν να έχει γραφτεί μονομιάς. Ίσως πρόκειται για το τελειότερο δείγμα ανόθευτης δημοτικής γλώσσας στη λογοτεχνία μας, όπως και για το κορυφαίο έργο τσουχτερής, καταλυτικής σάτιρας -ενώ παράλληλα ο Βάρναλης δείχνει, χωρίς όμως να επιδεικνύει, τη σπάνια αρχαιομάθειά του.

Όπως σημειώνει ο Βάρναλης στον πρόλογο της τρίτης έκδοσης του έργου: «Η «Απολογία» γράφτηκε στα 1931 σαν ένα είδος διαμαρτυρίας ενάντια στην τοτεσινή «δημοκρατία» του ιδιωνύμου, του Καλπακιού και των διαφόρων στρατιωτικών κινημάτων, που είχανε κατακουρελιάσει τις συνταγματικές ελευθερίες του πολίτη κι είχανε διαφθείρει ολάκερο το δημόσιο βίο της χώρας και προετοιμάσει τη διχτατορία της 4ης Αυγούστου». Πράγματι, η Απολογία έχει σαφέστατο πολιτικό μήνυμα, αλλά όχι λιγότερο ενδιαφέρον γι’ αυτό το λόγο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Βάρναλης, Λογοτεχνία, Πεζογραφία | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , | 89 Σχόλια »